«Saý bolamyn deseń, skrınıngten ót» degen jańa jarııasózdi «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen eski támsildiń zamanǵa laıyqtalǵan nusqasy retinde qabyldaǵan durys shyǵar.
Jalpy, jahanda turǵyndardy jappaı skrınıngten ótýge jumyldyrý HH ǵasyrdyń orta sheninde bastaldy. Qazirgi kúni medısına salasyndaǵy jetistikteri qozykósh jerge ozyp ketken damyǵan elder dıpanserlik em-domnan birtindep bas tartyp, halyqtyń densaýlyǵyn saqtaýdyń aldyn ala sharalaryna tolyqtaı kóshti dese de bolady. Bul naýqasqa lyq toly palatalardyń azaıýy men dári-dármekke jumsalatyn qyrýar aqshanyń salamatty turmysqa jumsalýyna jol ashqan eken. Demek, ol eldiń turǵyndary densaýlyq saqtaýdyń ózegi dárigerge deıingi tekserýde ekenin uqqany anyq. Qazaqstanda da bul úrdis jolǵa qoıylý ústinde. 2011 jyly qabyldanǵan «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasynyń aıasynda elimizde skrınıngtik baǵdarlamalardyń tizimi keńeıtildi. Iаǵnı, álemdik tájirıbege saı, otandyq medısınada profılaktıkalyq sharalar kóptep engizile bastady. Qazir dúnıejúzinde 15-20 jylǵa josparlanǵan uzaqmerzimdik skrınıngteý baǵdarlamalary jumys istep keledi. Munyń tıimdiligi dáleldengen. Dárigerler erte jasalǵan skrınıng belgili bir aýrý túrlerinen ólim-jitimdi 2 esege deıin azaıtýǵa múmkindik beretinine kóz jetkizdi.
Alaıda, dál osy aýrýdy erte anyqtaý úrdisi bizdiń elimizde baıaý júrip jatyr. Mamandar munyń sebebin turǵyndardyń profılaktorııalyq sharalarǵa nemquraıly qaraýynan dep túsindiredi. Máselen, Almaty oblysyndaǵy onkologııalyq aýrýmen aýyratyn áıelderdiń qatary jyl saıyn kóbeıip keledi eken. eń qıyny, naýqastar bul aýyr dertten emdelýge der kezinde kelýge asyqpaıdy eken.
- Ásirese, alys aýyldarda turatyn áıelderdiń der kezinde skrınıng testten ótpeýi saldarynan kóbine aýrýdyń 3- 4 satysynda ǵana dáriger kómegine júginedi. Nóldik satyda, ıaǵnı bastapqy kezeńde aýrý anyqtalǵan jaǵdaıda áıel aýrýdan tolyq jazylyp ketedi dep senimmen aıtýǵa bolady, - deıdi Almaty aımaqtyq onkologııa dıspanseriniń dırektory Saıahat Oljaev
Aımaqta áıelder arasyndaǵy jatyr moıyny obyrynyń qaterli isigi dertiniń aldyn alý sharalary júrip jatyr. Qazir oblys boıynsha 1332 adam onkologtardyń esebine alynǵan. Alaıda, Almaty aımaqtyq onkologııalyq dıspanseriniń dárigerleri bul kórsetkish áli de ósýi múmkin deıdi. О́ıtkeni, aty jaman derttiń alǵashqy belgilerin anyqtaý baıaý júrip jatyr. Oǵan áıelderdiń óz densaýlyǵyna salǵyrt qarap, der kezinde dárigerge qaralmaýy men skrınıngten ótýge kelmeýi sebep bolýda. О́tken jyly osy dıspanserde 70 myń áıel skrınıng test tapsyrǵan. Olardyń ishinen 812 áıel tirkeýge alynypty. Bulardyń 38 prosenti ǵana aýrýdyń birinshi satysynda dáriger kómegine júgingen eken. О́kinishke qaraı, byltyr osy dertten oblys boıynsha 63 áıel ana jaryq dúnıemen qoshtasypty...
Aýyl degennen shyǵady, óńirlerdegi medısınalyq qyzmettiń sapasy týraly sóz az aıtylyp júrgen joq. Bir jaǵynan el turǵyndarynyń negizgi bóligi shoǵarylanǵan aýyl-aýdandardaǵy densaýlyq saqtaýdyń máselesine syn kózben qaraý oryndy. О́ıtkeni, medısnalyq qural-jabdyqtan bastap, maman jetispeýshililigi dál osy shalǵaı aýyldarǵa tán. Soǵan qaramastan óńirdegi emhana men aýrýhana adam ómiri úshin kúreste aıanbaı qyzmet etip keledi. Mysalǵa, Almaty oblysy Jambyl aýdanyndaǵy Qarǵaly aýylynyń aýrýhanasynda Gıppokrat antyna adal berilgen jandar eńbek etedi. Irgetasy 1948 jyl qalanǵan aýrýhana kezinde Qarǵaly kentindegi jumysshylarǵa qyzmet etken. Qazir de osy óńirdegi turǵyndardyń esen-saýlyǵyna jaýapty bolyp otyr.
- Aýyldyq óńirdegi medısınalyq mekemelerdiń múmkindigi qalaǵa qaraǵanda tómendeý bolǵanymen, tájirıbeli dárigerlerdiń qatary bizdiń ortamyzda jetkililikti. Osy aýrýhanada túrli dárejedegi operasııalardy jasap, aýyr jaǵdaıda túsken naýqastardyń ómirine arashy bolyp júrmiz. Ol meniń óz isine adal, kásibin súıgen áriptesterimniń arqasy, - deıdi aýrýhananyń bas dárgeri Sertaı Sageev.
Qarǵaly – Almaty qalasynan asa qashyq emes aýyl. Sondyqtan bul mekenge de jas mamandar sırek keledi. Záýimmen kelgenderi turaqtamaı, keri qaıtyp jatady eken. Jalpy, bul muqym aýyldarǵa tán problema. О́ıtkeni, jas dárigerlerdiń jalaqysy tómen, áleýmettik kótermeleý joqqa tán, turǵyn úı jaǵdaıy sheshilmegen...
- Árıne, másele bar. Kemshilik te kezdesedi. Biraq, ýaqyt ótken saıyn densaýlyq saqtaý salasynyń jaǵdaıy ońalyp kele jatqanyn aıtýymyz kerek. Qarjylandyrý artyp otyr. Materıaldyq bazamyz jańǵyrtylýda. Kezeń-kezeńimen aýrýhana ǵımarattary kúrdeli jóndeýden ótip jatyr. Bul turǵyda oblys ákimi men densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysyna turyǵyndar, dárigerler atynan tek rızashylyq bildiremiz. Al kadr tapshylyǵy bar. Ásirese, jas mamandardyń aýylǵa kelýi qıyndaý. Onyń jaıyn joǵaryda aıttym. Al bizdiń aýrýhananyń dárigerleri densaýlyq kúzetindegi jumystaryn adal istep keledi. Qazir medısna salasynyń baǵyty aldyn alý sharalaryna bet burǵany belgili. Profılaktorııalyq sharalarǵa mańyz berýdemiz, - dedi sóz arasynda bas dáriger.
Profılaktorııalyq sharalardyń bastaýynda skrınıng testeri turǵany belgili. Osy jerde taǵy da aýyl adamdarynyń dárigerge deıingi tekserýden ótýge selqostyǵy aıtylady.
- Skrınıngten ótý dástúrge aınalýy kerek. О́kinishke qaraı, turǵyndardyń barlyǵy buǵan udaıy nıet tanytpaıdy. Biz óz jumysymyzdyń barysynda ár úıdi aralap, adamdardy qolynan jetelep kelgendeı bolamyz. Al aldyn ala tekserýdiń barysynda eń aýyr degen derttiń ózinen jazylýdyń múmkindigi bar ekenin túsindiremiz, - deıdi Qarǵaly aýdandyq aýrýhanasynyń profılaktıka jáne áleýmettik-psıhologııalyq kómek berý bóliminiń meńgerýshisi Áýes Batanova.
Tájirıbeli dárigerdiń aıtýynsha, skrınıngten ótýge kóp jaǵdaıda úı sharýasyndaǵy áıelder yqylas tanytpaıdy eken. Al memlekkettik, basqa da qyzmetshilerdi jas mólsherine qaraı medısınalyq tekserýden ótýge mindetteýdiń nátıjesinde, olar dárigerge deıingi tekserýden ýaqytynda ótip turady.
- Qazir jumys berýshilerdiń arasynda Densaýlyq saqtaý mınıstriniń «Skrınıng uıymdastyrý erejesin bekitý týraly» buıryǵyn basshylyqqa alý jolǵa qoıyldy. Bul azamatardyń arasyndaǵy júrek, qan tamyrlary aýrýlaryn erte anyqtaýǵa, basqa da dertten emdelýge múmkindik beredi. Negizi skrınıngke áıteýir ótý mindet bolǵasyn kelgen talaı adam boıyndaǵy bolmashy derttiń belgisi baryn, mysalǵa qan qysymynyń nemese qant quramynyń joǵary ekendigin bilip, erte emdelýden keıin odan qulan taza jazylatyny estip, alǵys aıtyp ketýde. Sondyqtan, jurtty jappaı skrınıngten ótýge shaqyramyn. Bul jyldam ári tegin, - degen edi baıyrǵy terapevt Áýes Áshekeqyzy.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy