Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdany Jetikól aýyldyq okrýgine qarasty Qosaral eldimekeninde Qamıda Nesipova esimdi áje turady. Ol qańtar aıynyń 14-i kúni 105-ke toldy.
...Biz barǵanda ájeı uıqysynan jańa turyp jatyr eken. Shamasy, qarttyq kirgen soń, uıqynyń da mezgili aýysatyn shyǵar dep shamaladyq. Júz bes jasqa kelse de, Qamıda ájeı tyń, denesin tik ustaıdy, tisteri qaladaı. Kózi de shyraqtaı janyp tur eken, is tigýden áli qol úzbepti. Tek, qulaǵy sál nashar estıdi eken. Bizdiń bólip-bólip aıtqan sózimizdi estıdi de, tez-tez sóılesek, uqpaı qalyp, qaıtalap surap otyrdy. Onysyn jýyp-shaıyp:
– E, shyraqtarym, júz bes jyldan beri bul qulaq ta sharshaǵan shyǵar, qaıtsin endi, – dep bizdi bir kúldirdi.
Aıtpaqshy, toǵyzynshy múshelin toltyrýǵa jaqyndaǵan keıýanaǵa sálem berýge Syrym aýdanynyń ákimi Tólegen Tóreǵalıev, aýdandyq máslıhat hatshysy Shynar Dúısenǵalıeva, Jetikól aýyldyq okrýginiń ákimi Salaýat Ǵabdýllın de arnaıy kelgen edi. Ǵasyr-ájeniń shóbere-shópshegimen jasty «balalar» týǵan kún ıesine syı-sııapatyn usynyp, tilekterin aıtty. Áńgime arasynda kóp jasaýdyń syry da sóz boldy.
– Jaryqtyq áke-sheshem ómirden erte ketti. Qazaqta marqumnyń týystaryna kóńil aıta kelgende «Topyraq astyndaǵy jasyn bersin» degen jubatý sóz bar ǵoı. Sol tilek qabyl bolyp, Alla taǵala ákemiz ben anamyzdyń topyraq astyndaǵy jasyn bizge bergen shyǵar. О́zimmen birge týǵan ápkem 80-nen asyp qaıtty. Meniń otyrysym osy ǵoı, – deıdi sanasy tunyq, oıy sergek keıýana.
Qamıda ájeniń jastyq ómiri qıyndyqpen ótipti. HH ǵasyrdyń basynda dúnıege kelgen ol alasapyran zamannyń adamzat basyna salǵan synaǵyn túgel kórdi dese de bolǵandaı. Toǵyz jasynda jetim qalypty. Jalǵyz apasy Qalıla bas-kóz bolyp, qos jetim jylaı júrip jetilipti. Balalyǵy jetimdiktiń, jastyǵy soǵystyń jalynyna sharpylǵan Qamıda aýylda erdiń de, áıeldiń de jumysyn qatar atqaryp, tynym tappapty.
1942 jyly, KSRO soǵystan qıraı jeńilip jatqan eń qıyn kezde kolhoz jumysshylaryn tizimdep, temir jol salýǵa joldanypty. Árıne, «jumysshylardyń» deni – áıelder ǵoı. Jympıtydan shyqqan brıgada Atyraýdan ári asyp, Jem, Oıyl, Saǵyz baǵytyndaǵy temir jol qurylysyna qatysty. Túıege júk artyp, jaıdaq atqa mingesip, aryp-ashyp, jadap-júdep júretin jumysshylar bıiktigi úıdeı qara topyraqty qoldap tasyp, shoıyn joldyń janyna tógedi. Bul jumysta áıelder erkekterdiń ornynda júrdi.
Qamıda áje keıin kolhozdyń sıyry men jylqysyn baqty. «Kóktemnen kúzge deıin shashaý shyǵarmaı baqqan maldy kúzde áskerge kólik, azyq retinde alyp ketetin» dep eske alady keıýana.
Qamıda áje surapyl soǵys aıaqtalǵan soń, 1946 jyly ǵana turmys qurdy. Qudaı qosqan qosaǵy Yryspen nekelesip, bes ul, úsh qyzdy ómirge ákeldi. Búginde sol urpaqtarynan 28 nemere, 34 shóbere, 15 shópshek súıip otyr eken.
Ájeı búginde uly Talap pen kelini Baqytmaraldyń qolynda turady. Baqytmaral apaıdyń aıtýynsha, enesi tek tabıǵı, qunarly taǵamdardy unatyp jeıdi eken. Taǵy bir ereksheligi, ǵasyr-áje sıntetıkalyq matadan tigilgen kıimdi kımeıdi. Tek tabıǵı matadan, jún-teriden tigilgen kıimdi ǵana tutynady.
Qamıda apaıdyń aınalasyna, uly men kelinine jıi qoıatyn bir saýaly bar: «Osy men sózden shatasyp, áńgime arasynda basqa nárse aıtyp ketpeımin be?! Meni qarap júrińdershi! Alla taǵala aqyl-esim durys turǵanda, aljastyrmaı-shatastyrmaı alsa, sodan basqa armanym joq» deıdi eken.
Nebári birjarym klastyq bilim alyp, saýatyn latyn álipbıimen ashqan Qamıda apamyzdyń qolyna alǵash túsken basylym – «Sosıalıstik Qazaqstan» bolypty.
– Ol kezde teledıdar bolmady, bertin kele de neken-saıaq kezdesti. Halyqtyń kózi men qulaǵy – gazet pen radıo boldy ǵoı. Eldiń basty únqaǵazy sanalatyn «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti latyn álipbıimen shyǵatyny esimde. Keıin álipbı aýysqanda, ejiktep otyryp kırıllısany da meńgerip aldym, – deıdi Qamıda áje.
Úlken ómirge, jer-jıhan jańalyqtaryna elimizdiń bas gazeti arqyly jalǵanǵan Qamıda áje áli kúnge deıin bizdiń gazetimizdi qadaǵalap otyrady eken. Kózáınegin kıip alyp, gazette jarııalanǵan maqalalardy, tipti eksperıment retinde basylyp júrgen latyn árpindegi jazbalardy da oqyp turady.
– Mal sońynda kúnuzaq dalada júrgende «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin kútemiz. Jaz kúnderi poshta, hat-habar, gazet qolǵa bir-eki kúnde tıetin. Al qylyshyn súıretken qysta poshtashy at-shanasyn qarǵa ombylatyp, úsh-tórt kúnde áreń jetetin. Poshtashyny atynan tanyp, «qandaı jaqsy jańalyq keldi eken?!» dep, gazetti talasa-tarmasa oqıtyn edik. Árip tanymaıtyndarǵa gazetti ózimiz oqyp beremiz. Ol kezde gazetti jyrtý degen joq. «Sosıalıstik Qazaqstandy» tegistep búktep jınap qoıamyz, – dep eske alady keıýana.
Osydan bes jyl buryn, «Altyn alqaly» ana 100-ge tolǵanda urpaqtary Jympıtyda at shaptyryp toı jasaǵan edi. Qudaıǵa shúkir, urpaqtarynyń bári – bilimdi, pedagog, zańger, kásipker. Qolyndaǵy Talap aǵaıdyń ózi sharýa qojalyǵyn ashyp, kásibin dóńgeletip otyr. Aqaýly kólik, synǵan tehnıkany jóndeýde aldyna jan salmaıtyn sheber.
– Iá, Alla, meniń kórgenimdi urpaǵym kórmesin, olarǵa beınetimdi emes, jasymdy bersin! – deıdi ǵasyr-áje.
– Áýmın! – deımiz biz betimizdi sıpap.
Shynar MOLDANIIаZOVA
Batys Qazaqstan oblysy