QATERLI ISIKTIŃ QAÝPI AZAIDY MA?

Almatyda Qazaqtyń onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda (QazORǴZI) ótken “Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi sheńberinde qaterli isikpen aýyratyn naýqastarǵa kómek kórsetý” atty respýblıkalyq konferensııada otandyq onkologtar bas qosyp, ótken jylda atqarylǵan jumystaryn qorytyndylap, aldaǵy mejelerin belgiledi. Konferensııa jumysyna Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Eljan Birtanov qatysyp, elimizdegi onkologııa salasyna, bıylǵy jyldyń basynan engizilgen Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesine (BUDSJ) qatysty týyndaǵan máseleler tóńireginde oı bólisti. Jalpy respýblıkadaǵy onkologııalyq aýrý­lar­dyń ahýalyna kelsek, Qazaqstanda sońǵy 5 jyl­da turaqtylyq baıqalǵan. Má­selen, 2005 jyly 29153 myń naýqas bolsa, 2009 jyly 29071 adam aýyrǵan. Iаǵnı, ózgeris joq, ornyqty. Onkologtardy qýantyp otyr­ǵany, bes jylda ólim kórsetkishiniń dı­na­mı­kalyq azaıyp, 100 myń adamǵa shaqqanda 114-ten 107-ge tómendegen. Onyń sebebi, on­ko­logııada jumys jasaıtyn úsh baǵ­dar­la­mamen baı­lanysty. Sonyń biri – aýrýdy erte anyq­taý. Erte anyqtaýdyń kórsetkishterin jaq­sartýda eki úlken baǵdarlama jumys ja­sady. Ony engizýdiń aldynda mı­nıs­trlik da­ıyndyq kezeńinde Qa­zaq­stannyń bar­lyq aýdany men oblystaryna 100 shaqty jańa mammograftar alyp ornatsa, mam­­­mo­grafııa men sıtologııa boıynsha rent­ge­no­log maman­da­ryn oqytqan. Osy buıryq sheń­ber­in­de 2008 jyl­dan sút bezderi qaterli isiginiń mam­mo­gra­fııa­lyq skrınıngin ótkizý maqsatynda 50-60 jastaǵy deni saý áıelder men 35-60 jastaǵy áıelderdiń jatyr moıny qaterli isigi boıynsha tek­serý júrgizilgen. Bir aıta keterligi, mundaı ba­ǵdarlama burynǵy TMD elderiniń birinde joq. Osy ýaqyt aralyǵynda 800 myńdaı áıel mammografııalyq, al sıtologııalyq tekserýden 1 mln. astam áıel ótken. Sóıtip, sút bezi qa­terli isiginen 1163, jatyr moıny qaterli isiginen 277 jaǵdaı anyqtalǵan. Ekinshi baǵ­dar­lama, 2006 jyldan barlyq onkodıs­panserge halyqaralyq protokoldar engizilip, oǵan qajetti óte qymbat hımıopreparattar respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten jetkilikti bólinip otyrǵan. Úshinshi baǵdarlama – sáýlemen emdeýde 18 onkodıs­pan­serde 4 apparattan 72-si jumys jasaýda (34-i jańadan alynǵan). Sóıtip, naýqastardy emdeýde qaterli isikti erte anyqtaý men naýqastarǵa eń tıimdi emdi usynýdyń nátı­jesinde osyndaı jetistikke qol jetkizgen. – Onkologııalyq aýrýlarǵa tıimdi medı­sı­nalyq qyzmet kórsetýde, ásirese, sapaly dári-dár­mekpen qamtamasyz etý óte mańyzdy, ári qıyn másele, – dedi vıse-mınıstr Eljan Aman­ta­ıuly. – Elimizde onkologııalyq aýrý­lardy em­deýde tek halyqaralyq, eýro­pa­lyq emdeý stan­dart­taryn paı­da­lan­ǵandyqtan, qol­danatyn dári-dár­mekter óte qymbat. Onyń ústine, jyl saıyn on­kologııaǵa bólinetin qarajattyń kólemi kóbeıe túsýde. Biraq, ulttyq júıeniń engizilýine baı­lanysty búginde dá­rini qalaı jetkizemiz, qalaı baqylaımyz, ony bi­r­yńǵaı dıstrıbıýtorlyq júıe­niń arqasynda qalaı sheshýimiz kerek degen má­seleler týyndap otyr. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, jyldyń ba­synda keıbir oblystarda osyndaı biraz má­sele kóterilgen. Sebebi, ótken jyldarda dári-dármek sa­nyn josparlaý durys sheshilmegen. Bu­ryn res­pýb­lıkalyq bıýdjetten densaýlyq saq­taý sa­la­syna bólingen dári-dármekterdi jyl­dyń or­tasyna deıin josparlap, satyp ala­tynbyz. Onyń sebebi, jyl saıyn tender ót­kizgende uı­ym­dastyrý jaǵynan qıyndyqtar kóp bo­la­tyn­dyqtan, naýqastar qınalmaý úshin eki-úsh aıǵa qor daıyn­dap qoıatynbyz. Jańa jyldan bastap atqarý tetigi ózgerdi. Endi em­deý mekemeleri aýrýǵa qan­sha, qandaı dári kerek ekenin ózderi sheshetin bolady. Iаǵnı, ózderi sheshetin bolǵan­dyqtan tikeleı dıs­trıbıýtormen jumys istemek. Jıynda Qazaqtyń onkologııa jáne radıo­lo­­gııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dı­rek­tory Jet­kergen Arzyqulov 2010 jylǵa ar­nalǵan jos­par boıynsha jan-jaqty baıandama ja­sady. Sondaı-aq, jańa ulttyq júıeniń artyq­shy­lyqtaryna toqtala ketti. – Burynǵy júıede qaı emdeý mekemesiniń bol­­ma­syn óz bıýdjeti boldy, – dedi Jet­kergen Ánesuly. – Bıýdjette belgilengen soń, bó­lin­gen aqsha esh kedergisiz mekemege bardy. Al myna jú­ıeniń ózgesheligi, qarjy bólingen soń mindetti túr­de nátıje bolýy kerek. О́ıt­keni, nátıje bol­masa, onda ol durys paı­da­lanylmady degen sóz. Me­nińshe, bul júıe ke­rek. Nege? Eger sen bas­qa­lar­ǵa qaraǵanda, tı­im­­di de sapaly em jasap, naý­­qas­­tyń bári se­­­niń klınıkańa kelip, dá­ri­ger­lerińdi tań­daı­tyn bolsa, onda búkil aqsha sol me­kemege ba­rady. О́ıtkeni, kim eńbektenedi, soǵan aqsha be­riledi. Bul ýaqyttyń suranysy. О́mirde de so­laı, báseke bolmasa, qımyl bol­maıdy, sol sııaqt­y dárigerlerdiń, klınıkanyń arasynda báseke ke­rek. Eger kórshi klınıkaǵa naýqas kóbirek baryp, dá­rigerlerge joǵary aılyq be­rilip, klınıka deń­geıi kóterilip jatsa, basqalar da áreket jasaıdy. Elimizde onkologııalyq aýrý sany kóbeı­me­genmen, olardyń arasynda birinshi orynda ók­pe qaterli isigi 12,3, sút bezderiniń qaterli isigi 11,3, teri qaterli isigi 10,6, asqazan qaterli isigi 9,2, ja­tyr moıny qaterli isigi 4,6 paıyzǵa jetip otyr. Soǵan baılanysty ólim de osy aýrýlarda eń jo­ǵary. 2009 jyly aýrý (zabo­levae­most) ja­ǵy­nan da, ólim kórsetkishi jaǵynan da Pav­lodar, Sol­tústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystary alda keledi. Dárigerlerdiń aıtýynsha, eger sút bezi men teriniń qaterligi isigin alǵashqy satyda anyq­tap, emdeıtin bolsa, óte jaqsy nátıje beredi. Bi­rin­shi­d­en, naýqasqa sonshalyqty úlken ope­rasııa ja­salmaı, ary qaraı analyq paryzyn or­yndap, bala súıe alady. Ol úkimetke de tıimdi. О́ıtkeni, hımııa te­rapııa emi kerek emes. Búgingi protokol boıynsha hı­mııa terapııanyń on kýrsynyń árqaısysy 1 myń dol­lardan 10 myń dollar aralyǵynda. Iаǵnı, em qym­batqa túsedi. Biraq, oǵan qaramaı mem­leketimiz qajetti dári-dármekti jetkilikti bólýde. Jıyn barysynda Shyǵys Qazaqstan ob­lystyq onkodıspanseriniń bas dárgeri Jomart Ken­jalınge jolyqqanymyzda, ol aımaqta qaterli isikten qaıtys bolatyn adamdardyń sany tómendep kele jatqanyn, onyń sebebin tek sapaly emdeý ǵana emes, erte bastap anyq­tap, er­te bastan aýrýdyń aldyn alýmen baı­la­nys­tyr­dy. Qazir 17 aýdanda onkolo­gııa­lyq kab­net­ter ashylǵan. Sút bezi men jatyr moıny qaterli isigine júrgizilip jatqan skrınıng ba­ǵ­dar­lamasy da jaqsy kórsetkish kórsetýde. Qaterli isiktiń asqynǵan satylary tómendep, naýqastyń bes jyldyq ómirin uzartý da joǵarylap keledi. – Semeı, О́skemen qalasyndaǵy eki on­ko­dıs­panserde 17 myń adam esepte tursa, jylyna 2300-2400 adam jańadan tirkeledi. Eń birinshi kezekte ókpe, omyraý bezi, asqazan, toq ishek aýrýy. Dári-dármek jetkilikti, ornyqty. Al basty problema – oblystaǵy 1,5 mln. tur­ǵyn­ǵa 520 dáriger jetispeıdi. Shalǵaıdaǵy eldi me­kenderge dá­ri­gerler barmaıdy. О́kpe aý­rýy­nyń joǵary bolýyna baılanysty aýdan­dar­da je­tispeıtin rentgen apparatýralary, mam­mograf­tar, endoskopııalyq apparattar alynsa, – deıdi bas dáriger. BUDSJ jaıynda Asfendııarov atyndaǵy Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń professory, belgili mammolog Ásker Esenqulov ta óz oıymen bólisti. – Buryn kim qalaı jumys jasap jatyr: ortasha ma, óte jaqsy ma, baǵalanbaıtyn. Bárine birdeı qaraı­tyn­byz. Aılyǵy da teń. Qazir myna ulttyq júıede naýqas qalaı emdeldi, jazyldy ma, jazylmady ma, bolmasa o dú­nıe­lik bolyp ketti me, ıaǵnı emniń tikeleı ná­tı­jesine sáıkes jalaqy berilmek. Ol jaq­sy ma, jaman ba? Menińshe, jaqsy. Ár dárigerdiń jumysyna baǵa berilip, aılyǵy kóbeıip, tur­mysy jaqsarady. Iаǵnı, dárigerdiń ózinde um­tylys bolady. Bul jaǵynan jańa júıe paı­daly bolmaq. Ekinshi másele, kvota on­ko­lo­gııalyq aýrýǵa júrmeýi kerek. О́ıt­keni, kvotany alǵansha aýrýdyń ózi bir jaıly bo­lýy múmkin. Al onkologııalyq aýrýdy emdeýdi bir kún de keshiktirýge bolmaıdy,–dedi ol. Sonymen, úsh kún boıy otandyq onkologtar bas qosyp, keleli, paıdaly áńgime ótkizip, aldaǵy jyl­da at­qa­rar min­det­terin de aıqyndap aldy. Al so­ńyn­da jıynǵa qatysýshylar 2005-2010 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlama boıynsha júr­gi­zil­gen sút bezi men jatyr moı­nynyń qaterligi isigin er­te dıagnostıkalaýdyń skrınıngin turaqty jú­r­gizýge, mam­mografııa, sıtologııalyq dıag­nos­tıkada ma­­mandardy daıyndaý men qaıta daıa­r­­laýdy je­til­di­rýge   t.b. máselelerge baılanysty qarar qabyldady. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.