Juban Moldaǵalıev atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq kópshilik kitaphanasynda ólketanýshy Jánibek Ábilpeıisovtiń «Hattar syry» atty kitabynyń tanystyrylymy ótti. Shyǵarmaǵa Uly Otan soǵysyna bir úıden attanyp oralmaǵan tórt azamattyń tarıhy, qazaq dalasy men qan maıdannyń arasyn jalǵaǵan úshburysh hattar, mahabbat hıkaıasy arqaý bolǵan.
Bul – bolǵan oqıǵa. Elden maıdanǵa, maıdannan elge jazylǵan hattar da – túpnusqa. Kitap keıipkerleri de ómirde bolǵan adamdar. Kitapty aqtaryp otyryp osy bir áýlettiń taǵdyr-tarıhynan – HH ǵasyrda tutas qazaq halqynyń basynan ótken zulmat-zobalańdy kórýge bolady eken.
...Naryn qumyn jaılaǵan Muqattyń Muhamedııar degen arýaqty uly 1928 jyly Qazaqstanda iri baılar qatarynda aldymen kámpeskege ilingen 696 baıdyń qatarynda bolypty. Bálshebekter Muhamedııardyń bir týǵan baýyry Qabı Muqatulyn da aıamaǵan: 1930 jyly óz úıinde aýyryp jatqan ony «jasyrǵan aqshańdy ber!» dep sabap óltirgen. Qabıdan qalǵan 4 uldy áıeli Bálıza jalǵyz júrip ósiripti. Biraq 1941 jyly soǵys bastalǵanda tórteýi de maıdanǵa alynǵan.
– Qabıdyń úlken uly Baqtygereı 1942 jyly 1 qyrkúıekte áskerge alynyp, 1944 jyly aqpan aıynda habarsyz ketken. Soǵystan buryn Báýııa degen qyzǵa úılenip, Sáýle degen qyzy bolǵan eken, jastaı shetinepti. Báýııa shesheı ómir boıy erin kútip, jalǵyzbasty jesir kúıinde Jańaqala aýdanynyń Pıatımar aýylynda qaıtys bolǵan, – deıdi kitap avtory Jánibek Ábilpeıisov.
Qabıdyń ekinshi uly – Dáýletkereıdiń taǵdyry tipti aıanyshty. Saýatty, soǵystan buryn esepshi bolyp qyzmet etken ol maıdanda qorshaýda qalyp, nemis tutqynyna túsken. Keıin tutqynnan qashyp shyǵyp, tobyna qosylǵanymen, soǵystan soń «saıası senimsiz» retinde tutqyndalyp, Keńes túrmesinde qaza tapqan. Osy Dáýletkereıden qalǵan jalǵyz ul – Ǵadil ǵana Qabı áýletiniń shejiresin jalǵapty.
Qabıdyń Ǵabdyjan men Ǵalymjan atty eki uly da soǵystan buryn Oral oblysy Taıpaq aýdanynda muǵalim bolyp qyzmet atqarǵan. 1945 jyly «habarsyz ketken» Ǵabdyjannyń sońynan elge, anasyna ulynyń Qyzyl Juldyz ordeni kelipti. Áskerde zeńbirekshi, aǵa serjant bolǵan Ǵabdyjannyń keıingi taǵdyry belgisiz. Keıin, 1985 jyly «Juldyz» jýrnalyna jarııalanǵan «Nıý-Iorktegi qazaqtar» atty maqaladan týystary dál osy Ǵabdyjandy tanyǵandaı bolǵan...
Áýlettiń kenjesi Ǵalymjan 1939 jyly áskerge alynyp, 1941 jyly soǵystyń alǵashqy kezeńinde opat bolypty. Bir tańǵalarlyǵy, osy Ǵalymjanǵa súıgen qyzy Maqpaldyń elden jazǵan hattary saqtalyp qalǵan. Bul hattardy Ǵalymjan qaza tapqan soń joldastary onyń úıine, anasy Bálızaǵa salyp jiberse kerek. Bálıza ana Dáýletkereıdiń, Ǵabdyjannyń, Ǵalymjannyń úıge jazǵan hattarymen birge «kelmeı qalǵan kelininiń» de jazbalaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtapty. Latyn árpimen jazylǵan, sarǵaıǵan hattar sol zamannyń qıyndyǵyn, sýretin sol kúıinde berip tur.
– Bul hattarda aýyldaǵy qazaq qyzynyń uıańdyǵy, kirshiksiz mahabbaty, sol kezdegi jastardyń sezimi, til baılyǵy anyq kórinip tur. Epıstolıarlyq janrdyń keremet úlgisi retinde de qymbat qazyna, – deıdi «Hattar syry» kitabynyń tusaýkeser keshin júrgizgen aqyn Saǵyntaı Bısenǵalıev. Aǵaıyndy Qabıevterdiń qıly tarıhyn baspasóz betinde alǵash kótergen jýrnalıst Esenjol Qystaýbaev elde qalǵan hat keıipkerlerin qalaı izdestirgeni týraly áńgimelep berdi. Kitaphanada ótken sharaǵa qatysqan oqyrmandardyń bári de osy hattardy saqtaǵan, qan maıdanǵa ketip qaıtpaı qalǵan tórt ulynyń ornynda qalǵan jalǵyz nemeresin jetildirip, odan tórt shóbere súıip baryp ómirden ótken Bálıza ájeniń qaısarlyǵyna, erligine tamsandy. Dáýletkereıdiń nemeresi, Ǵadildiń uly Aqylbek Dáýletkereevtiń demeýshiligimen shyqqan bul kitap «kúndeı kúrkirep ótken» surapyl soǵystyń qurbandaryna arnalǵan ádemi eskertkish boldy.
Aıtpaqshy, Hadısha Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatrynyń ádebıet bólimi meńgerýshisi Nurlan Sádir osy derekti kitap jelisimen 6 kórinisti dramalyq shyǵarma jazyp shyqqan eken. Qurylymy qarapaıym, halyq teatrlarynyń ózi sahnalaı berýge arnalǵan bul pesa da Uly Otan soǵysy taqyrybyna arnalǵan tyń týyndy der edik.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy