Birlik pen kelisim – basty uranymyz

Birlik pen kelisim – basty uranymyz

Senbi, 28 sáýir 2012 1:31

Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy qurylǵaly beri onyń Tóraǵasy, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bar­lyq kúsh-jigeri kópetnosty elimizdiń patrıottyq kúshin biriktirgen jańa qo­ǵamdyq ıns­tıtýttyń damýyna baǵyttalyp otyr. 1992 jylǵy jeltoqsan aıynda ótken Qa­zaqstan ha­lyqtarynyń forý­myn­da El­basymyz elimizdegi birlik pen kelisimniń kıeli orny bolyp tabylatyn osy As­sambleıany qurý týraly bastamany kóter­gen edi. Ol jas táýelsiz mem­leketimizdiń jańa­dan ekono­mıkalyq, áleýmettik jáne saıası negizi qalanyp, demo­kratııalyq qoǵam qurýǵa bet burǵan kezeń edi. Qazaq­stannyń ulttyq saıasaty bar­lyq etnos­tardyń ekonomıka­lyq jáne keshendi damýyn, etnosaralyq kelisimdi, etnos­tar arasyndaǵy dostyq pen birlikti, ózara kó­mekti eskere otyryp damýda. Is júzinde bul jaǵdaılardy eskermesek, saıası jaǵynan tu­raqty, etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq kelisim oryn alǵan ári ekonomıkasy damyǵan qoǵamdy qurý múmkin bolmas edi.

 

Senbi, 28 sáýir 2012 1:31

Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy qurylǵaly beri onyń Tóraǵasy, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bar­lyq kúsh-jigeri kópetnosty elimizdiń patrıottyq kúshin biriktirgen jańa qo­ǵamdyq ıns­tıtýttyń damýyna baǵyttalyp otyr. 1992 jylǵy jeltoqsan aıynda ótken Qa­zaqstan ha­lyqtarynyń forý­myn­da El­basymyz elimizdegi birlik pen kelisimniń kıeli orny bolyp tabylatyn osy As­sambleıany qurý týraly bastamany kóter­gen edi. Ol jas táýelsiz mem­leketimizdiń jańa­dan ekono­mıkalyq, áleýmettik jáne saıası negizi qalanyp, demo­kratııalyq qoǵam qurýǵa bet burǵan kezeń edi. Qazaq­stannyń ulttyq saıasaty bar­lyq etnos­tardyń ekonomıka­lyq jáne keshendi damýyn, etnosaralyq kelisimdi, etnos­tar arasyndaǵy dostyq pen birlikti, ózara kó­mekti eskere otyryp damýda. Is júzinde bul jaǵdaılardy eskermesek, saıası jaǵynan tu­raqty, etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq kelisim oryn alǵan ári ekonomıkasy damyǵan qoǵamdy qurý múmkin bolmas edi.

Sol sebepten Elbasymyz­dyń birlik pen kelisimniń As­sambleıasyn qurý týraly usy­nysyn onyń saıası danalyǵy dep esepteımin. Qazaqstan hal­qy Assambleıasy óziniń at­qarǵan isteri arqyly qoǵamdyq qatynasty qalyptastyrýdyń evolıýsııalyq damýynyń jańa­shyl úlgisin kórsete bildi. Taza qazaqstandyq saıası jańashyl­dyqtyń nátıjesi ispettes qo­ǵamdyq ınstıtýttyń is-táji­rıbesi men ulttyq saıasatynyń qazaqstandyq úlgisin úırenýge kóptegen shet memleketterde, atap aıtqanda, AQSh, Qytaı, Reseıde úlken yqylas bildirilýde.

Osy saıası qurylym óziniń jumys jasaı bastaǵan kezinen bastap halyqtar arasyndaǵy dostyqty, tatýlyq pen syı­lastyqty bekitýdiń quralyna aınaldy. Halyqtar dostyǵy degen biz úshin jańalyq emes, onyń tamyry birneshe ǵasyr­lyq tarıhty quraıdy, ıaǵnı Qazaqstandy mekendep kele jatqan barlyq etnostardyń ta­rıhynda úlken oryn alatyn qubylys bolyp tabylady. Kóp­tegen etnostar, sonyń ishinde kúrd halqynyń ókilderi qazaq dalasyna stalındik repressııa kezinde qonys teýip edi. Memleket quraýshy ult bo­lyp tabylatyn qazaq halqy kúrdter úshin jáne osyndaı qıyn jaǵdaıdy basynan keshirgen basqa da etnostyń ókilderi úshin qysylǵan kezde pana­laıtyn saıa bola bildi. Qushaq jaıa qarsy alǵan Qazaqtyń darhan dalasy óziniń qamqor­ly­ǵyna alyp, jylýyn berýmen qatar, bizdiń ulttyǵymyzdy saq­tap qalýǵa kómektesti. Ashy­ǵyp, ulttyq na­mysy tap­talyp kelgen etnos ókilderin qazaq halqy pana­latyp qana qoıǵan joq, olar úshin ekinshi Otan bola bildi, al osy jerde týyp-óskender úshin eń qymbat, qımas mekenge aı­naldy. Sodan beri barlyǵymyz birigip, týǵan otanymyzdaı bo­lyp ketken Qazaqstan jerin kórkeıtý jolynda jumyla ter tógýdemiz. Solaı bolýy kerek te.

Pedagog retinde men Memleket basshysynyń bilim men tárbıe berý júıesi arqyly jáne qazaqstandyqtardyń qu­qyq­tyq mádenıetin arttyrý arqyly azamattyq birtektilikti, qazaqstandyq tolerant­ty­lyqty damytý qajet degen pikirin tolyq qoldaımyn. Bul Elbasynyń atap kórsetken bo­lashaqqa arnalǵan naqty min­detterdiń ishindegi eń birinshi baǵyt bolyp tabylady. Mektepter men joǵary oqý oryn­darynda engizilip jat­qan «To­leranttylyq negizderi» atty fakýltatıvtik kýrstyń jastar úshin ma­ńyzdy qural bola­tynyna senimim mol. Sebebi, ol pán Qazaqstanda turyp jatqan barlyq etnostardyń tarıhy men mádenıeti, ulttyq dás­túr­leri jaıly tolyq bilim berýmen qatar, jastardy rýhanı jaǵynan baıytyp, oı-órisin keńeıtetin jáne sol arqyly ózara túsinýshilikke tárbıe­leıtin qaınar kóz bolmaq.

Bolashaqqa arnalǵan min­detterdiń ishindegi ekinshi baǵyt retinde Nursultan Nazarbaev memlekettik tildi odan ári damytýdy kórsetti. Endi QHA el hal­qynyń memlekettik tildi meń­gerýiniń jalpyulttyq úderi­sine basshylyq jasaýy kerek. Men Qazaqstanda turatyn bar­lyq etnostar qazaq tilin jo­ǵary deńgeıde meńgerip alýy kerek dep esepteımin, óz ana tilimizdi qalaı jaqsy kórsek, qazaq tiline de sondaı súıis­pen­shilikpen qaraýymyz kerek. Elbasynyń sózimen aıtsaq, «qazaq tilinde sóıleý qalaýy árbir qazaqstandyqqa tabıǵı nárse bolýy úshin bárin isteýge tıispiz».

 Qazaq jerin panalaǵan kúrd halqy Qazaqstan Res­pýblı­ka­syndaǵy jańa azamat­tyq qoǵam­nyń damýyna óz úlesin qosyp keledi. Onyń bir úlgisi – kúrdterdiń mektepte nemese joǵary oqý ornynda qazaqsha bilim alýy bolyp tabylady. Meniń qandasta­rym­nyń úshten ekisi memlekettik tilimizdi ekinshi ana tilim dep esepteıdi.

Qazirgi tańda kúrdter ara­synda kóptegen ata-analar óz­deriniń balalaryn qazaq mektepterine berip, qazaqsha bilim alýlaryna atsalysýda. Assam­bleıanyń ózine keletin bolsaq, onyń osy salada tájirıbesi mol, kúrd tilin ana tili retinde úırenýshiler úshin jeksenbilik mektepter ashyp, sol arqyly osy máseleniń sheshimin tapqan. Sol sııaqty endigi jerde biz – ıaǵnı, QHA Keńesiniń músheleri memlekettik tildi úıretý úshin belsendilik tanytýymyz kerek, árbir qazaqstandyq óziniń aza­mat­tyq paryzyn túsinip, memlekettik tilde sóıleýdi ádetke aınaldyratyndaı dárejege jetýimiz kerek.

Prezıdentimiz orys tilin qazaq tiline qarsy qoıý qate ekenin, búginde Qazaqstannyń etnostary ózara orys tilinde sóılesetinderin aıtty. Osy ýa­qytqa deıin bizdiń mádenıe­timizdiń ajyramas bóligi bolyp kelgen orys tili ultaralyq qarym-qatynas tili bolyp qala bermek. Bolashaqta osy tildiń deńgeıine qazaq tili jetýi tıis, sol úshin Elbasy jumysty til­derdiń úsh tuǵyrlyǵy baǵdar­lamasy boıynsha júrgizýdi usy­nady. Osy turǵyda men ózim eńbek etetin Abaı atyn­daǵy QazUPÝ-da atqarylyp jatqan is-sharalardy aıta ketsem deımin.

Ýnıversıtet mártebesine ıe bolǵaly beri QazUPÝ-da eki shetel tili oqytylatyn fakýltetter sany kóbeıýde. Oqytý tolyǵymen memlekettik tilde júrgiziledi. Ýnıversı­te­timiz­diń qabyrǵasynan joǵary bilikti mamandar daıyndalyp shy­ǵarylýda, olar Batys Eýropa men Shyǵys tilderin erkin meńgergen bolashaq jýrnalıster men halyqaralyq zań­ger­ler, fılologtar men pedagogtar.

Ulttyq birligimizdiń mańyz­dy quramdas bóligi bolyp taby­latyn konfessııaaralyq kelisimdi Prezıdent úshinshi baǵyt retinde atap kórsetedi. N.Nazar­baevtyń bastamasy boıynsha Qazaqstanda Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbasshylarynyń sezi bolyp ótti. Onda iri konfessııa ókilderi álemdegi beıbitshilikti birqalypty saqtap tu­rýǵa yqpal etetin mańyzdy máselelerdi talqylady.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tárbıe ju­my­syn júrgizýde sińirgen eń­bekteri mol. О́tken jyly kók­temde Almaty oblysy, Ile aýda­nyndaǵy Túımebaev aýylynda jańa meshit ashylyp, paıda­lanýǵa berildi. Onyń demeýshileri kúrd kásipkerleri G.Súleı­menov pen F.Ibragımov. Meshit óziniń aınalasyna beıbitshilikti qalaıtyn barlyq musylman ókilderin biriktirip otyr, ulty basqa bolǵanmen, dinderi bir, júzi basqa bolǵanmen, júregi bir kúrd, ázerbaıjan, t.b. et­nostyń ókilderi sol jerge jı­nalyp, elimizde saqtalyp turǵan birlik pen kelisim úshin ǵıbadat qylýda.

Nursultan Ábishuly ulttyq birliktiń beriktigi Qazaqstan halqy Assambleıasy men bar­lyq etnomádenı birlestikter jumy­synyń tıimdiligin art­tyrýmen tikeleı baı­lanysty ekenin atap kórsetti. Eń al­dymen QHA Hat­shylyǵynyń úı­lestirýshi rólin kúsheıtý kerek, Assambleıa ja­ny­nan «Aq­saqaldar alqasyn» qurý ózin­dik nátıjesin bermek. So­nymen qatar, ǵylymı-sarap­tamalyq keńestiń jumysyn kúsheıtip, etnosaralyq qarym-qatynas máselelerine qoldan­baly zertteýler júrgizetin ǵa­lymdar úshin grant taǵaıyndaý qajet.

QHA múshesi jáne QR kúrd­teriniń «Barbang» qaýymdas­ty­ǵynyń tóraǵasy retinde men Prezıdentimizdiń etnomádenı bir­lestikti memlekettik qoldaý úshin júrgizetin saıasatyn to­lyq qoldaımyn. Bul olardyń qyz­me­tiniń dıapazonyn keńeı­tip qana qoımaıdy, memlekettik tapsyrysty oryndaý úshin kúsh jumsaýǵa, jańa basta­malardy týǵyzýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda aıta ketetin másele, qazaqstandyq kúrd­ter úshin óz ana tilinde ra­dıohabarlar júrgizýdi qol­ǵa alsaq eken deımiz. Qazaq radıosynda nemis, koreı, uıǵyr tilderinde habarlar júrgizilip turady, dál sondaı ýaqyt kúrd habar­laryna da bólinse eken. Kúrd halqynyń ókilderi arasynda, ásirese, jastar arasynda óz ana tilderin jetkilikti bilmeıtinderi kezdesip jatady. Radıohabarlar jastardyń tilge degen qyzyǵýshylyqtaryn arttyrý­men qatar, búkil álemge kúrd­terdiń Qazaqstanda óz radıo­habarlaryn júrgizýge múm­kindik bar ekenin kórsetýshi edi. Sondaı-aq, kúrd máde­nıetin taratýdyń da quraly bolyp tabylýshy edi.

Resmı oryndarda kúrd tilinde sóıleýge múmkindik joq, 20 mıllıon kúrd tu­ratyn Túrkııa memleketinde 2008 jyldyń 25 jeltoqsany­nan bastap osy tilde júr­giziletin jańa habar ashyldy. Bul múmkindikti Túrik memlekettik telekorporasııasynyń TRT-6 atty jańa telearnasy iske asyrdy. Qazirgi ýaqytta táýlik boıy kúrd tilinde habar tyńdaýǵa bolady. Qazaq radıo­synda dál osyndaı kúrd redak­sııasyn qurý týraly ótini­shimizdi memleketimiz ben Assambleıa qoldaı alady dep oılaımyn.

Aldaǵy ýaqytta óz elimizde, bizge jaqyn ornalasqan shet memleketterde, jalpy bú­kil álemde etnosaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq keli­simniń qazaq­standyq úlgisin keńinen nası­hattaýymyz qa­jet. Osy maq­satpen QHA Hatshylyǵyna Qazaqstandaǵy ultaralyq ke­lisim­niń táji­rıbesin keńinen nasıhattaý úshin negizgi Eýropa tilderinde «Qazaqstan: birlik pen kelisimniń ıntegraldy mekeni (oshaǵy)» degen atpen arnaıy basylym daıyndaý qajet. Bul – qazirgi tańdaǵy eń úlken ári mańyzdy mindet bolyp ta­bylady.

Knıaz MIRZOEV, Qazaqstandaǵy kúrdterdiń «Barbang» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, QHA Keńesiniń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.