ÁKE MEN ANA BOLÝ BAQYTY

Táńir tirshilikti jalǵassyz etip jaratsa, myna sheksiz álemdi baıaǵyda qara túnek basqan bolar edi. Adam ómiriniń de máni – urpaq. Pánıde jasaǵan mándi áreketterimizdiń barlyǵy – perzentimizge baǵyshtalǵan. Bala – pendelerdiń ǵana emes, myna dúnıe bitkenniń murageri. Mahabbattyń ózin de suryptaıtyn bolsaq, ana men balanyń mahabbatynan turlaýly ne bar? Alaıda, analyq mahabbatty sezinbeı, qursaǵyn jaryp shyqqan sharanasyna meıirimi tógilmeı, bir balaǵa zar bolyp otyrǵan otbasy qanshama?! Qazir elimizde qıylǵan árbir 100 nekeniń 16-sy bedeýliktiń qasiretin tartýda. Degenmen, ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisi boıynsha biraz erli-zaıyptylar baqytqa bólenip, balaly bolýda. Muny adamzat tarıhyndaǵy tóńkeris dese de bolady. Osydan 30 jyl buryn ǵana balaǵa zar áıelder osy ádis týraly armandap ta kórmegen edi. О́z elimizde moıyndaryna burshaq salyp, áýlıe-ámbıe aralap, úmitpen ómir súrgenderge sábı syılap jatqan “Ekomed” klınıkasynyń jetekshisi, dáriger-embrıolog, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Saltanat BAIQOShQAROVANY bilmeıtinder neken-saıaq. Endeshe elimizdiń túpkir-túpkirinde ana bolýdy armandaǵandar kókeıindegi kóp saýaldy  Saltanat BERDENQYZYNA qoıamyz. – Saltanat hanym, ádette aǵzadan tys uryq­tandyrý ádisine isi túsip kórmegender, qutyda paıda bolǵan balalardyń aıaq-qoly bútin, aqyl-esi durys bolyp týylatyndyǵyna kúmán keltirip jatady... – Bul ádistiń tıimdiligi dúnıe júzinde dálel­dengen. Ekstrakorporaldyq uryqtandyrý jolymen deni saý, aqyl-esi bútin sábı ómirge keledi. Eger dárigerler bul balalardyń damýynda fızıkalyq nemese psıhologııalyq aýytqýlarǵa kezdesip jatsa, oǵan baıaǵyda-aq tyıym salynǵan bolar edi. Biz qýanyshtyń ornyna adamdarǵa qasiret syılaǵymyz kelmeıdi. – Qoldan uryqtandyrý arqyly 1978 jyly dúnıege alǵashqy bolyp kelgen qyz bala qazir 30-dan asypty. Bizdiń balalarymyzdyń aldy qanshaǵa keldi? – EKO-nyń arqasynda týylǵan tuńǵysh sábı Anglııada doktor R.Edvardstyń zerthanasynda “jasalǵan”. Reseıde qoldan uryqtandyrý 1988 jyly qolǵa alynsa, araǵa 7 jyl salyp bizdiń zertha­na­da dúnıe esigin ashqan náresteniń kindigi qıyldy. – Bıyl elimizde osy ádistiń qoldanyla bastaǵanyna 15 jyl tolady eken. – Osy oqıǵaǵa oraı Astanada konferensııa uıymdastyrǵaly otyrmyz. Italııadan Dúnıejúzilik adam urpaǵyn órbitý assosıasııasynyń prezıdenti Sıbırına, sondaı-aq Izraıl, Reseı, Germanııa elderinen professorlar kelgeli otyr. Mundaı jıyndar dástúrge aınalyp keledi. Bizdiń salanyń mamandaryn qazirge arnaıy ýnıversıtetterde daıyndamaıdy. Sondyqtan biz gınekolog, bıolog mamandarǵa ózimizdiń jáne dúnıejúzilik tájirıbeni úıretip, baýlyp otyrmyz. Oǵan qosa “Reprodýk­t­o­logııa” degen jýrnal shyǵara bastadyq. Ǵylymı izde­nisterimiz, sheshilýi tıisti máseleler osy jýrnalda ja­ryq kórýde. Jáne Adam urpaǵyn órbitý assosıa­sııasyn qurdyq. Munyń bári osy salada jumys istep jatqan akýsher-gınekologtar men bıologtardyń bilimin jetildirýdi maqsat tutady. Osy bastamalar arqyly Adam urpaǵyn órbitý ınstıtýty deńgeıine deıin kóterildik. Birneshe ǵylymı jumystar jalǵasyp, zertteýler júrip jatyr. Úkimetten qarjy almaı-aq, osy ǵylymǵa qyzyǵýshylyq tanytqan mamandardy sheteldik mamandardan kem etpeı, halqymyzǵa paıdamyzdy tıgizip otyrmyz. – Qazir Qazaqstanda qansha zerthana bar? – Qazir ekstrakorporaldy ádispen boıǵa bala bitiretin 8 ortalyq bar. 2-ýi – memlekettiki, qalǵany – jekemenshik. Aldyńǵy jyly Astanadaǵy pasıentterdiń sura­nysy boıynsha taǵy bir ortalyq ashtyq. Onda da zerthana jasaqtadyq. Astanada da egiz balalarymyz týylyp jatyr. Eń alǵashqy úshemge ákim I.Tas­ma­ǵambetov páter bergizdi. Sol sııaqty Taraz qalasynda taǵy bir ortalyq ashyldy. Ony ashý da ońaıǵa túsken joq. Biraz ýaqytym osyǵan ketti. Byltyr erkekter arasyndaǵy bedeýlikti zertteý, jańa tehnologııalar qoldanýǵa baılanysty Astanada konferensııa ótkizdik. Birqatar sheteldermen baılanys ornattyq, ásirese Izraıl jáne Germanııa elderimen. – “Ekomed” klınıkasynyń zerthanasyn ashyp, jumysyn jolǵa qoıýǵa jubaıyńyz Batyr Bekmusaev kóp eńbek sińirgen eken. – Jáne klınıkamyzdyń qazirge dárejege jetýine Máskeýdegi EKO ortalyǵynyń dırektory, professor V.Zdanovkııdiń jáne Qazaqstan Prezı­denti Is basqarmasy medısına ortalyǵynyń bas dárigeri, professor B.Quralbaevtyń kómegi az bolǵan joq. 1996 jyly osy ádispen ortalyǵymyzda alǵash­qy bala dúnıege keldi. Professor M.Zdanovskıı óziniń bir suhbatynda “Jumysty bastaı salyp, toǵyz aıdan soń quty arqyly balanyń ómirge kelýi – TMD elderiniń birinde bolmaǵan jaǵdaı. Az ýaqyt ishinde mundaı nátıjege óz isine jetik, kásibin súıetin birbetkeı maman ǵana qol jetkize alatyn bolady” dep baǵalaǵan bolatyn. – Saltanat Berdenqyzy, reprodýktologııa bir orynda turǵan ǵylym emes ekendigin naqty mysal­darmen dáıektep otyrsyz. Biraq, qoldan uryqtandyrý ádisi – kúrdeli ári qymbat. Áli de bolsa aýyldyq jerlerde qarjy tapshylyǵyn kórip otyrǵan aǵaıyndar az emes... – Kóptegen adamdardyń bul ádiske júginýge shamalary kele bermeıtini ras. Bizdiń tehnologııalar únemi úlken qarajat qajet etedi. Neǵurlym aqshany kóp salsań, solǵurlym nátıjesi joǵary. Sondyqtan suranys pen adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy sáıkes kelmeı jatady. Al, ózimizdegi qaltaly azamattar qoldan uryqtandyrý, ishteı uryqtandyrý tásilderin shetelderge baryp jasatyp jatady. Bala áp degennen bola salmaýy múmkin. Árkimniń aǵzasy, bıologııalyq jaratylysy, densaýlyǵy ártúrli. Sosyn bizge kelip jasatady. Sátin salyp, kelinshekteri birden qursaq kóterse, qýanyp ári tańqalysyp jatqany. Bir mysal. Jańa jylda ǵana bir elge tanymal adamnyń qyzy Izraılge baryp, aǵzadan tys uryq salǵyzyp keldi. Ol el Jańa jyldy atap ótpeıdi ǵoı. Týra 1 qańtar kúni óz kezegin kútip otyryp, sol eldiń ózimen muńdas kelinshegimen tildese ketse, onyń sol ortalyqqa altynshy ret qoldan uryqtandyrý ádisine júginip kelgen beti eken. Jerlesimizdiń sol joly qursaǵyna bala bitpeı, ózimizge qaıtyp keldi. Osy jerde el myna bir nárseni túsinýi qajet. Kóp adamdar sońǵy aqsha­syn jınap alyp kelip, bizdiń ortalyqqa berse, bala kóteremin dep oılaıdy. Bala bitpeı qalsa psıho­logııalyq kúızeliske túsip, bolmasa erli-zaıyptylar birimen-biri janjaldasyp jatady. Son­dyqtan bizdiń ortalyqtyń esigin ashqan otbasylardan aldymen jaǵdaılary qandaı ekendigin suraımyn. Alǵashqy áreketten júkti bolatyndar az. Bul qadam qarajatty ǵana emes, tózimdi, sabyrly bolýdy da tileıdi. – Bári bir Jaratqannyń qolynda deısiz ǵoı. Degenmen álemdik Islam lıgasynyń qoldan uryqtandyrýǵa qatysty óz pátýalary bar kórinedi. – Bul másele bizdiń Parlament Májilisinde de qaralǵan. Nátıjesinde Qazaqstan azamattarynyń reprodýktıvtik quqyǵy týraly zań qabyldanǵan. Musylman elderiniń zańdary birdeı emes. Eń bastysy, biz de ımannan attap ketpeýge umtylamyz. Adamdardyń taǵdyryna aralasyp otyrǵanymyzdy umytpaımyz. – Saltanat hanym, birqatar erli-zaıyptylarǵa tegin kómektesken kezderińizde bolypty. – Byltyr aýyl adamdaryna maýsym-shilde aılarynda aksııa ótkizip, 40-50 paıyzǵa jeńildik jasap, 70 adamǵa kómektestik. Sonyń teń jartysy ekiqabat bolyp, bala súıý baqytyna ıe boldy. – Qalaısha? Qazir damyǵan elderdiń ózi bul tásildiń tıimdiligin 40 paıyzǵa ǵana kóterip otyr. Alǵashqy jyldary EKO ádisimen balaly bolýǵa umtylǵan árbir 20 baǵdarlamanyń bireýi ǵana júktilikpen aıaqtalyp otyrǵanynan habardarmyz. – Solaı boldy. Bizdiń bul áreketimizdi Qudaı qoldaǵan bolar. Sırek bolatyn jaǵdaı. Biraq, únemi jeńildik jasaýǵa múmkindik bola bermeıdi. Bıyl Úkimetimizde 100 áıelge tegin jasaý týraly joba usynyp otyr. Ár adamǵa memleket 675 myń teńge bólmek. Bul ádiske bizde 190 myń teńge ketedi jáne túrli dári-dármekterge 200 myń teńge qajet. Iаǵnı, qoldan uryqtandyrýǵa bir ret júginýdiń ózi 300-400 myńǵa baryp jyǵylady. Al memleketimiz osy maq­sat­qa ár adamǵa aıtarlyqtaı qomaqty qarajat bólmek. – Sizder qansha otbasynyń saýabyn almaqsyzdar? – Bul joba tuńǵysh ret qolǵa alynyp jatqan­dyqtan, biz qazirge oǵan qatysýdan bas tartyp otyr­myz. Ony birinshi bolyp memlekettik zerthanalar júzege asyrady. Nátıjesi jyl aıaǵynda belgili bolady. Biraq, tegin aksııa barlyq balasyz áıelderge bir-aq ret jasalynady. Olardyń jasy 25-35 jas aralyǵynda bolýy qajet. – Ár oblystan 5-6 áıel ǵana osy jobaǵa qatysa alady eken. Tym az emes pe? – Az. Kún saıyn osy máselege oraı meniń telefonyma qanshama adamdar habarlasyp, úmittenip jatady. Bul másele ortalyq jáne oblystyq densaýlyq saqtaý mekemeleri arqyly retteledi. Qazir elimizdegi eń kókeıkesti máseleniń biri de osy ma dep oılap qaldym. Bir ǵana bala taýyp, odan keıin qursaq kótere almaı jatqandar da jetkilikti. Degenmen, bul joba endi qolǵa alyndy. Jyl ótken saıyn osy bastama qulashyn jaıyp, kóptegen adamdardy qamtıdy dep oılaımyn. – Elimizde osy ádispen dúnıege kelgen sábılerdiń sany qansha? – Osy 15 jyl ishinde Qazaqstanda 5 myńǵa jýyq bala aǵzadan tys ádispen dúnıe esigin ashty. Qazir jyl saıyn ómirge 500-deı bala kelip jatyr. Búginde elimizde reprodýktıvti medısına salasynda júzge jýyq maman jumys istep, tájirıbelerin baıytýda. Olardyń kópshiligi halyqaralyq deńgeıde tájirıbe jınaqtap, álemdik deńgeıdegi sertıfıkattarǵa ıe bolǵan dárigerler. Qazaqstan bul úrdiske kenjelep qosylsa da, kásibı turǵyda toqyrap qalǵan joq. – Medısına bedeýlikti emdeýde dármensiz emes. Alaıda, erler arasynda bolsyn, áıelderde de osy dert beleń alyp kele jatqan sııaqty áser qaldyrady. – Bedeýlik jyl ótken saıyn azaıýdyń ornyna kóbeıip keledi. Dúnıejúzindegi otbasylardyń 15-20 paıyzynyń basyn aýyrtyp, baltyryn syzdatatyn da osy. Birinshilik bedeýlik degen bar, bul – múlde bala kótermegender. Ekinshilik bedeýlik degen – bir balanyń betine qarap qalǵandar. Buryn túsik jasatqan qyz-kelinshekter osynyń zardabyn tartyp ótýi ábden múmkin. Múmkin bizdiń osy suhbatymyzdy oqyp otyrǵan adamdar oılanyp, túsik jasatýdan bas tartsa, bizdiń osy áńgimemizdiń talaılarǵa saýaby tıgeni dep bilińiz. Sondyqtan túsik jasatar aldynda on ret oılanyp, myń ret tolǵanýǵa keńes berer edim. Sol sııaqty erkekter men áıelderdiń bedeýlik deńgeıi teńesti. Áıelder arasynda bedeýlik kóbinese sýyq tııýden, jynystyq qatynastardan, túsik jasatý nemese túsik tastaýdan paıda bolǵan aýrýlardyń qabynýynan bolsa, erkekter erte nemese kezdeısoq jynystyq qatynastar kezinde juqtyrǵan juqpaly aýrýlardyń asqynýynan, sýyq tıip, qabynýdan óziniń reprodýksııalyq qabiletin joǵaltyp jatady. – Jeldiń ótinde, jańbyrdyń astynda, qystyń aıazynda aýyr eńbek etken ata-babalarymyzdan góri, qolyn jyly sýǵa malyp otyrǵan zamandastarymyz belsizdik pen bedeýlik taqsiretin tartyp otyrǵany shyndyǵynda da oılantady? – О́tkende bir konferensııada aıtylǵan derekter meni shoshytty. Mysaly, 2001 jyly erte jynystyq qatynasqa túsýdiń orta jasy – 16 jas bolsa, byltyrǵy derekterge kóz salsańyz, bul kórsetkish 12 jasqa deıin quldyrapty. Oǵan BAQ-tyń da áseri bar. Árıne, mundaı ospadar qylyqtardy ózimizdiń memlekettik telearnalar kórsetpeıdi. Biraq, júgensiz ketken spýtnıktik arnalar bar emes pe?! Sony jaqynda, tipti kúndiz bir sheteldik arnadan kórip, talyp túse jazdadym. Eki áıeldi otyrǵyzyp, kádimgi banan arqyly jynystyq qatynasqa túsý “ónerin” úıretip jatyr. Osyny kórgen bala­larymyz ne isteıtinin ózińiz paıymdaı berińiz. Muny 12 jastaǵy emes, 5 jastaǵy bala da kórip otyr ǵoı... Al 12 jasta jynystyq qatynasqa barǵan jetkinshekter árıne, júktilikti tejeý úshin gormondyq preparattar ishedi. Bolmasa túsik jasatyp tynady. Jynystyq aýrýlar juqtyrady. Osydan keıin bedeý bolmaı kór... Bedeýlikke ekologııanyń da, jep otyrǵan tama­ǵy­myzdyń de áseri bar. Osynyń báriniń densaýlyq­qa salmaǵy túsedi. О́rkenıettiń de, jahandanýdyń da jaqsylyqtarymen qosa óteýi de bar ekendigine kózimiz jetti. Jalpy, balaly bola almaı jatsań, oǵan Úkimet te memleket te kináli emes. Ár adam óz tirshiligin jasap, baý-baqshasyn egip, tabıǵı tamaq iship, eńbektense, nege aýrý bolady? Ýaqtyly tisi­mizdi emdetip, dárigerge qaralyp turýǵa moınymyz jar bermeıtinin qaıtersiń. – Sizderge keletin áıelderdiń orta jasy shamamen qanshada? – Bizge balaly bolýdan úmittenip kelgenderdiń deni qyryqtan asqan áıelder. – Osyny suraıyn dep edim. Biraz jyl burynǵy suhbatyńyzda jasy kelgen erli-zaıyptylar sizdiń ortalyqtan qursaq kóterip, baqytqa bólengeni týraly qýana baıandap edińiz... – Bizdiń ortalyqta eń jasy úlken, júkti bolǵan áıeldiń jasy – 51-de, maǵan kelgende onyń jasy 47-de, joldasy 49-da edi. Alǵash kelgende birden aıaǵy aýyr bolyp, onyń qadirin bilmeı, túsirip aldy. Ońtústik óńirinen kelgen basqa ulttyń adamdary bolatyn. Qazaqshaǵa da sýdaı edi. 47 jastaǵy áıelde gormondyq jetispeýshilik mindetti túrde bolady, bergen dári-dármekterimizdi tolyq qabyldamaǵan soń, boıǵa bitken bala 8-9 aptalyǵynda túsip qalypty. Men oǵan maman retinde de, adam retinde de qatty renjidim. Onyń ústine birden júkti bolǵanyna qýanyp júr edim. Ondaı jasta bul sırek kezdesetin oqıǵa. Bir jyldan soń jańaǵy kisiler keleıik dep, qaıta habarlasyp tur. Ekken eginimdi órtep jibergendeı bolǵan soń, oń qabaq tanyta qoımap edim, jalynyp-jalbarynyp júrip, aqyry keldi Almatyǵa. Áıeldiń jatyrynda mıoma bar eken. Basqa dárigerge jiberdim. Jaqsylyp emdelip, jarty jyldan soń qaıta keldi. “Meniń aıtqanymdy buljytpaı oryndasań qaıta áreket etip kóremiz. Burynǵydaı júıkemdi tozdyratyn bolsań, tekke qarajatyńdy shashpa. Men de óz eńbegimniń nátıjesin kórgim keledi” dedim. Olardyń 47 jasynda alynyp, qatyrylyp qoıǵan embrıondary bolatyn. Sony qaıta qoldandyq. Sóıtip, taǵy da jolymyz boldy. – Bala da adamnyń peıiline beriledi degen ras pa? – Ras-aý, jańaǵy adamdar bala bitken kúnnen bastap meniń aıtqanymdy eki etpedi. Solar bir ret maǵan aqsha joq, kómektesińiz degen emes. Túrlerine qarasań qarapaıym, kıimderi de jupyny. Uldy bolǵan soń, qandaı qyzmet isteısińder dep suradym. Eri káýap pisirip satady eken. – Áńgime jasy qyryqtan asqandar týraly edi? – Iá, kóp qandastarymyz jasy qyryqty ortalap, amaldary taýsylǵanda EKO ortalyqtaryna keledi. Kirgennen jaǵdaılaryn aıtyp, jylaıdy. Jasy ótip ketkendikten de uryq jasýshalary joq. Osy ýaqytqa deıin ne istep júrgenderin surasań: “Toı jasadyq, Qaınymyz úılendi. Pálensheniń asy boldy, túgenshe sóıtip qaldy” dep bir jyrdy bastaıdy. Qoldarynda meniń 5-6 jyl buryn bir gazetke shyqqan, jyrtylýǵa jaqyndaǵan maqalam júredi. Biz barlyq kerek-jaraqty Eýropa elderinen satyp alamyz. Olar bizge tegin bermeıdi, jeńildik jasamaıdy. Adamnyń balasyn jaı ydysta, jaı bólmede ósirý múmkin emes. Munyń bári óte jetil­dirilgen, ábden synaqtan ótken tehnologııalarmen jasalynady. Onyń bárin qoldanylyp bolǵan soń, qansha qymbat bolsa da tastaýǵa týra keledi. Biz damý úshin, únemi tehnologııaǵa qarajat salyp otyrýymyz qajet. Osynyń bárin pasıentterge aıtyp, túsindirý qıyn. “Biz bıznesmen emespiz ǵoı” dep shyǵa keletinder bar. Bıznesmen ońaı aqsha taýyp otyr dep kim aıtty? Bizdi saýdalasyp sharshatatyndar bar. Osyndaı oıdan arylatyn kez jetti. Sheteldik áriptesterimiz eshkimniń kóńiline qarap, jaǵdaılaryn surap, ýaqyt óltirmeıdi. О́z sharýalaryn ǵana biledi. Biz qansha degenmen qazaqpyz ǵoı. Aıaýshylyq sezim bar. Alaıda, memlekettik máseleni bir adam, bir ortalyq sheshe almaıdy. Qazirge Qazaqstan EKO-ny 40 ret bolsa da memleket qarajatyna 44 jasqa deıin tegin jasap beretin Izraıl emes. Izraıl osyǵan orasan qarjy bólip otyrǵan jalǵyz el. Sonyń ózinde jekemenshik ortalyqtarǵa baryp, óz qarajatyna balaly bolǵysy keletinder bul elden de tabylady. – Bizde sháýet saqtaıtyn biregeı krıobanktiń joq ekendigi aıtylyp júr. Urpaq súıgisi kelgen erkek múlde uryqsyz bolsa... Siz jýrnalısterdiń jıi qoıatyn suraǵyn qaıtalap otyrsyz. Uryǵy joq erkekter sırek te bolsa kezdesedi. 10 paıyz azamattarymyz uryqsyz bolyp keledi. Biraq, olardyń jumyrtqasyn tesip, mıkro­ıneksııalyq ádispen uryq alýǵa bolady. Munan da túk shyqpasa, óz tájirıbemde birge týǵan baýyrynan uryq alýǵa usynys beremin. Birinshiden, olardyń genderi bir. Moraldyq jaǵynan durys bolyp kórinbeýi de múmkin. Degenmen, túrik aǵaıyndar bul máseleni tek osylaı sheship otyr. Donorǵa júginý de qıyn, qazir túrli juqpaly aýrýlar kóp. Donor bolamyn dep kelgen júz jigittiń bireýi ǵana barlyq talaptarǵa saı bolýy múmkin. Donor uryǵyn 5 aıǵa karantınge qoıyp, tolyq tekserý kerek. Biraq, bótenniń aty bóten. Tuqym qýalaıtyn dertter kóp. – Qazir sheteldik mamandarmen qoıan-qoltyq jumys jasap, kóptegen tehnologııalar men preparattardyń syrttan tasylyp jatqanyn aıtyp otyrsyz. Álemde reprodýktologııa ǵylymynda qandaı ilgerileý bar? – Jyldan jylǵa bedeýlik máselesi kúrdelenip te keledi. Qoldan uryqtandyrý tásiline tek tabıǵı jolmen bala bitpeıtinine ábden kóz jetkizgende ǵana júginemiz. Medısınada adamdy klondaýdan basqa, dińdik talshyqtan erkek uryǵyn jasaý máselesi qolǵa alynyp, zerttelýde. Eger qazir qoldanylyp jatqan ádisti keste boıynsha aıtsań, ońaı sııaqty. Uryqty erkek pen áıelden aldyń, ekeýin qutyda qostyń, jatyrǵa saldyń, odan bala paıda boldy. Shyn máninde ondaı ońaı emes, tehnologııanyń qyr-syry kóp. Jáne bul gınekologııa emes, birneshe maman­dyqtyń toǵysqan jeri. Bir tanysymnyń: “Soǵym soı­yp, eki úı bólisip alyp edik, jartysy dámdi bol­dy, jartysy dámsiz boldy” degeni bar desem, másele etti tuzdaǵanyna, baptaǵanǵa baılanysty. Sondyqtan árbir ortalyqtyń, árbir zerthananyń ózindik erek­shelikteri bar. Neǵurlym jaqsy nátıjege jetý úshin ınemen qudyq qazǵandaı jumys isteý kerek. Jalpy, tabıǵatta adamnyń bala kóterý qabileti tómen. – Jas kelinshek áreń degende aıaǵy aýyr bolyp, alaıda kóp uzatpaı túsik jasatqanyn bir kezdeskende kúızele aıtyp edińiz... – Bul sońy túsik jasatýmen aıaqtalǵan soraqy oqıǵa boldy. Bir kelinshek basqa ortalyqtarda EKO ádisine úsh ret júgingen eken. Bizdiń ortalyqta birden júkti boldy. Bir kúni “Abort jasataıyn dep edim” dep kelip tur. Bul da sırek bolatyn oqıǵa. Ne boldy destik, óre túregelip. “Buryn bala kótere almaı júrgende kúıeýim iship, basqa áıeldermen qydyratyn. Qazir de sol qylyǵyn tyıǵan joq. Oǵan bala kerek emes. Otbasymyzdyń kıkiljińine bul sebep emes eken” deıdi. “Bala oǵan kerek emes bolsa, ózińe kerek. Aqy­maq bolma. Ishińdegi sharanany qalaı qıyp óltiresiń” deımiz. “Men ózime de, oǵan da bala kótere alatynymdy dáleldedim. Sizge rızamyn, kómekteskenińizge rahmet!” deıdi. Tilim jetkenshe aqylymdy aıtyp jiberdim de biraz kún ótken soń, raıynan qaıtqan bolar dep habarlassam, balasyn aldyrtyp tastapty. Sol kezde kóz aldyma balaly bola almaı zar eńirep, kózderi botalap otyratyn qanshama áıel keldi. Jaqynda bizdiń ortalyqqa taǵy bir jup keldi. Kelinshegi 22-de, eri 32-de, úılengenderine bir jyl bolypty. Úılerinde kúnde urys-keris. Ekeýiniń de kıkiljińnen júıkeleri tozǵan. “Bala sonshama kerek bolsa, 30-dan asqansha nege úılenbediń? 22-degi áıeldiń tabıǵatta bala kóterý múmkindigi bir aıda 15-20 paıyz ǵana” dedim. “Oıbaı, biz toıǵa barýdan qaldyq. Meniń qurdastarymnyń 2-3 balasy bar” deıdi jigit. “Bizdiń ortalyq taýyqtyń jumyrtqasyna mór basatyn seh emes, shydam, sabyr kerek” desem de qoımaǵan soń, qoldan uryqtandyrdyq. Sonymen sáti túsip, álgi kelinshek júkti boldy. Araǵa az kún salyp pasıentimiz áıelimen kelip tur. “Balany aldyryp tastańyz. Áıelim ekiqabat bolǵaly beri qanymdy iship bitti. Anany jegisi keledi, mynany jegisi keledi. Sheshemmen de kerisedi. Minezi jaman eken...”. Kórdińiz be? Kıkiljińmen bastalǵan tirlik – solaı bitedi. Birin biri súıetin adamdar qandaı qıyndyq bolsa da aıyrylmaıdy. Bes balamen de, on balamen de ajyrasqandardy tabýǵa bolady. Árıne, áıel jerik bolady. Bireýlerde toksıkoz óte aýyr júredi. Keıbireýlerde kerisinshe. Sondyqtan da áıelder de aıaǵym aýyr boldy eken dep, tym jónsiz erkelemegeni, mindetsimegeni durys. Shydam kerek, shirene berme, tym artyq ketkendi erkekter de kótere almaıdy. Aqyldy erkek, túsinigi mol ata-ene qursaq kótergen kelinshekke onsyz da jaǵdaı jasaıdy. Aıtaıyn degenim, aýyzbirshiligi joq otbasyn bala da biriktire almaıdy. Meniń buǵan maman retinde de, adam retinde de kózim jetti. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken, Aınash ESALI,Almaty