Tamyry tereń túsinistik

Tamyry tereń túsinistik

Juma, 2 naýryz 2012 7:01

Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasqa – 20 jyl

Túrik Respýblıkasy men Qa­zaqstan Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qarym-qaty­nas­tyń ornaǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Túrik jáne qazaq halyqtary aralaryndaǵy jer shalǵaılyǵyna jáne bir-birlerinen uzaq jyldar ajyrap qalǵandaryna qaramas­tan tilderi bir, ótkeni men má­de­nıeti ortaq ekendigin eshqashan umyt­paı, árdaıym bir-birine ti­lek­tes bolyp keldi. Osy qasıetti qun­dylyqtar men ortaq tilekter qa­rym-qatynasymyzdyń negizin qurady.

 

Juma, 2 naýryz 2012 7:01

Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasqa – 20 jyl

Túrik Respýblıkasy men Qa­zaqstan Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qarym-qaty­nas­tyń ornaǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Túrik jáne qazaq halyqtary aralaryndaǵy jer shalǵaılyǵyna jáne bir-birlerinen uzaq jyldar ajyrap qalǵandaryna qaramas­tan tilderi bir, ótkeni men má­de­nıeti ortaq ekendigin eshqashan umyt­paı, árdaıym bir-birine ti­lek­tes bolyp keldi. Osy qasıetti qun­dylyqtar men ortaq tilekter qa­rym-qatynasymyzdyń negizin qurady.

Ortaq tarıhymyz, mádenıe­timiz, tegimiz, tilimiz ben qasıetti qundylyqtarymyz elderimizdi tyǵyz baılanystyryp tur. Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Mustafa Kemal Atatúrik syndy túrki álemi­niń uly danalary men jetek­shi­leri de elderimiz ben halyqtary­myzdyń máńgilik maqtanyshtary. Osyndaı dostyq pen týystyqtyń belgisi retinde Astana qalasynyń eń kórikti oryndarynyń birinde Túrkııanyń negizin qalaýshy Ata­túrikke, Ankara qalasynyń eń ásem saıabaqtarynyń birinde táý­el­siz Qazaqstannyń tuńǵysh Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevqa eskertkish ornatyldy.

Túrkııa men Qazaqstan arasynda joǵary deńgeıli baılanystar men saparlar Qazaqstan táýelsiz­digin jarııalamas buryn bastaldy. Túrik Respýblıkasynyń sol kezdegi Prezıdenti Turǵyt О́zal 1991 jyldyń naýryzynda Qazaq­stanǵa alǵash saparyn jasaǵan bolatyn. Osy sapar barysynda Túrik Respýblıkasy men Qazaq Keńestik So­sıa­­­lıstik Respýblıkasy arasynda Dostyq jáne yn­­­tymaqtastyq týraly shartqa qol qoıyldy. 1991 jyl­­­­dyń kú­zinde Prezıdent О́zal Ortalyq Azııa­­­da­ǵy bes respýblıka Prezı­dentin An­­­­­ka­­­raǵa shaqyrdy. Bul shaqyrý boıynsha alǵash bolyp Prezıdent Nursultan Nazarbaev 1991 jyl­dyń qyrkúıek aıynda Túrkııaǵa alǵashqy saparyn júze­ge asyrdy.

Tereń tarıhı baılanystary bar Túrkııa árdaıym Qazaq­stan­nyń qa­­­synan tabyldy jáne táý­elsizdigin jarııalaǵan kún­­­nen bas­tap halyq­aralyq qoǵam­­­das­­tyq arasynda laı­­yqty ornyn alýy úshin qajetti qol­­­daýdyń bárin kór­setti. Eki el arasyndaǵy baý­yr­­lastyqtyń belgisi retinde 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaq­stan óz táýelsizdigin jarııa etkennen keıin eki saǵat ótpeı Túrkııa Qazaqstannyń táýelsizdigin ta­ny­ǵan alǵashqy el boldy. Eki el arasyndaǵy joǵary deńgeıli júz­desýler kezinde Qazaqstan jaǵy­nyń muny áli kúnge deıin rıza­shylyqpen eske alýy biz úshin úlken maqtanysh.

Eki memleket arasyndaǵy dıp­lomatııalyq qatynastar Túrik Res­pýblıkasynyń sol kezdegi Syrt­qy ister mınıstri Hıkmet Chetınniń Qazaqstanǵa jasaǵan sapary kezinde qol qoıylǵan hat­tamaǵa sáıkes, 1992 jylǵy 2 naýryzda quryldy jáne sol jyldyń 18 sáýirinde Almaty qalasynda Túrik Respýblıkasynyń elshiligi ashyldy. Qazaqstannyń Túrik Res­­­pýblıkasyndaǵy alǵashqy Tó­­ten­she jáne ókiletti elshisi Qanat Saý­dabaev 1992 jyldyń 20 mamyrynda óz qyzmetine kiristi.

Qazaqstanmen qarym-qaty­na­sy­myz joǵary deńgeıge jetip qana qoımaı, Qazaq eli óńirdegi eń mańyzdy saıası jáne ekono­mıka­lyq áriptesimizge aınaldy. Elde­rimiz arasynda joǵary deńgeıde júzege asyrylyp jatqan jıi saparlar eki eldiń qarym-qatyna­syn odan ári nyǵaıta túsýde.

Túrkııa men Qazaqstan arasyn­daǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystar ártaraptanyp, artýyn jal­ǵastyrýda. Qazaqstan – Túr­kııanyń aımaqtaǵy eń senimdi saýda-ekonomıkalyq áriptesi. 2011 jyldyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha ekijaqty saýda aınalymy 3,5 mıllıard AQSh dollarynan asyp tústi. Túrik kompa­nııa­larynyń Qazaqstandaǵy jalpy kapıtaly 2 mıllıard dollar shamasynda. Túrkııa, energetıka salasyn qospaǵanda, Qazaqstanǵa ınvestısııa salý jaǵynan tór­tin­shi oryndy ıelenedi. Túrkııalyq qurylys kompanııalary júzege asyrǵan jobalardyń jalpy quny 15 mıllıard dollardan asty. Eki eldiń memleket basshylary, ási­re­se, saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııa salalarynda yntyma­qtas­tyqty ártaraptandyrý maqsatyn alǵa qoıyp otyr. Osynyń aıasynda sońǵy ýaqyttarda qorǵanys ónerkásibi salasynda eleýli ta­bystarǵa qol jetkizildi. Túrkııa men Qazaqstan arasynda týrızm salasynda da yntymaqtastyq qar­qyndy túrde damyp keledi. 2011 jyly Túrkııaǵa kelgen Qazaqstan azamattarynyń sany 2010 jylmen salystyrǵanda 28 paıyzǵa ósip, 316 myńǵa jetti.

Bilim jáne mádenıet sala­la­ryn­daǵy yntymaqtastyǵymyz qa­rym-qatynasymyzdyń  mańyzdy ólshemderiniń birin quraıdy. 1992 jyldan beri ótken merzim ishinde kóptegen qazaqstandyq stýdent Túrkııada joǵary bilim aldy. Osy kúnge deıin Túrkııada bilim ná­ri­men sýsyndaǵan qazaqstandyqtar­dyń sany 3000-ǵa jetti. Túrkııada jáne Qazaqstandaǵy túrik ýnı­ver­sıtetteri men qazaq-túrik mek­tep­terinde oqyǵan jáne bilim alyp jatqan qazaq jastary, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversı­teti men basqa da bilim oryndarynda oqyǵan jáne oqyp jatqan túrik jastary eki eldiń ortaq kelesheginiń negizin qalaıdy.

Qazaqstandaǵy túrik máde­nıe­ti men tiline degen qyzyǵý­shylyq­qa rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Osy oraıda, Túrkııa Prezıden­ti­niń 2010 jyldyń mamyrynda Qa­zaqstanǵa jasaǵan sapary kezinde Astana qalasynda Iýnýs Emre atyndaǵy mádenıet ortalyǵynyń ashylýy óte oryndy boldy dep esepteımiz.

Túrkııa men Qazaqstannyń óńir­lik jáne halyqaralyq arena­da­ǵy yntymaqtastyǵy da qarqyn­dy túrde damı túsýde. 1992 jyly Ankarada alǵash ótkizilgen Túrki­tildes memleketter basshylary­nyń sammıti nátıjesinde eki el­diń jetekshiligimen qurylyp, 2010 jylǵy 15-16 qyrkúıek kún­deri Ystambul qalasynda jalǵa­syn tapqan sammıt sheshimine sáı­kes óz jumysyn bastaǵan Túrki­tildes elderdiń yntymaqtastyq keńesin Túrkııa men Qazaqstannyń Eýrazııa óńirindegi beıbitshilik pen turaqtylyq baǵytyndaǵy yn­tymaqtastyǵynyń naqty jemisi dep baǵalaýǵa bolady. Ynty­maq­tastyq keńesi alǵashqy sammıtin 2011 jylǵy 21 qazanda Almaty qalasynda ótkizdi. TÚRKSOI ha­lyqaralyq uıymynyń usynysy boıynsha Astana qalasy 2012 jyly, Eskıshehır qalasy 2013 jyly Túrki áleminiń mádenı astanasy bolyp jarııalandy.

Qazaqstan Nursultan Ábish­ulynyń usynysy boıynsha qu­ryl­ǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl já­ne senim sharalary jónindegi ke­­­­ńestiń tóraǵa­ly­­ǵyn 2010 jyly Túrkııaǵa tapsyrdy. Túrkııa men Qazaqstan, sonymen qatar, ózderi músheleri bolyp tabylatyn Bi­rik­ken Ulttar Uıy­­­my, Islam Yn­ty­maqtastyǵy Uıy­my, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­­­­my jáne Eko­­­nomıkalyq yn­ty­­maqtastyq uıymy sekildi ha­lyq­ara­lyq uıymdar sheń­­berinde de bel­sendi yqpal­das­­­­­tyq úlgisin kórse­týde.

Qazaqstannyń Prezıdent Nur­sultan Nazar­­­­ba­ev­tyń kóregendi je­tekshiligi arqa­syn­da táýelsiz­di­gin alǵaly beri ótken qysqa mer­zim ishinde qol jetkizgen jetis­tik­teri men halyqaralyq qoǵamdas­tyq aldyndaǵy bedelin joǵary baǵalaımyz. Túrkııa men Qazaq­stan  ortaq til, din, tarıh jáne mádenı qundylyqtardan qýat alatyn jáne strategııalyq árip­testik dárejesindegi qatynas­tar­dy bar­lyq salada nyǵaıta túse­tin zor áleýetke ıe. Qos elde qarym-qa­tynasymyz ben ynty­­maq­tas­tyǵy­myzdy ártarap­tandy­ryp, tereń­de­tý úshin qajetti saıası erik-ji­ger­diń bar bolýy qýan­tarlyq jáıt.

Túrkııa men Qazaqstan ara­syn­daǵy dıplomatııalyq qarym-qa­tynastyń ornaǵanyna 20 jyl tolýyna oraı dos jáne baýyrlas el – Qazaqstan halqyna degen qurmet sezimderimdi bildiremin.

Lale ÚLKER, Túrik Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.