Qazaq qoǵamynda tym kóp reforma jasalǵan, ártúrli tájirıbeler uıymdastyrylǵan sala retinde mamandar ádette bilim salasyn ataıtyny bar. Bilim salasyndaǵy ózgerister de áleýmettik másele tárizdi birden buqaranyń nazaryn aýdarady. Halyq sala basshylarynyń oılarymen kelispeıtinin de, qoldaıtynyn da ashyq bildirip jatady. Degenmen, sol salanyń ózinde qoǵam uzaq ýaqyt boıy nazar aýdarǵan «rekordshy» baǵyttar kezdesedi. Sonyń biri – mektepterde úsh tilde dáris berý máselesi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń HVIII sezinde mektepterde úsh tilde bilim berý máselesine de toqtalǵany bar. Elbasy elimizde mektep muǵalimderine jappaı aǵylshyn tilin úıretý tym qarabaıyr tásilmen uıymdastyrylǵanyn aıtqan bolatyn. Iаǵnı, tikeleı óziniń bastamasymen qolǵa alynǵan ıgi istiń durys uıymdastyrylmaǵanyna kóńili tolmaıtynyn baıqatqan. Jýyrda Bilim jáne ǵylym mınıstri Kúlásh Shámshıdınova Úkimet úıinde ótken baspasóz máslıhatynda jaratylystaný jáne ınformatıka pánderin aǵylshyn tilinde oqytatyn ustazdardy arnaıy kýrstar arqyly daıarlaýdyń toqtatylǵanyn málimdegen edi. Mınıstr sol jıynda Qazaqstanda 11 myń ustazdyń orta mektepterde fızıka, hımııa, bıologııa jáne ınformatıka pánderin aǵylshyn tilinde úıretip jatqanyn aıtqan-dy. Bul muǵalimder aldymen 3 aılyq, sodan soń 8 aılyq arnaıy til kýrstarynda bilim alypty. Alaıda nátıje kóńilden shyqpasa kerek, joba toqtatyldy. «Kelesi jyldan bastap muǵalimderdi aılyq kýrstan ótkizetin qarjyny pedagogıkalyq uıymdarǵa jumsaıtyn bolamyz. Iаǵnı, pedagog mamandardyń ýnıversıtet qabyrǵasynan til meńgerip shyǵýyna baǵyttaımyz. 2016 jyly alǵash ret aǵylshyn tilinde sabaq beretin muǵalimderdi daıyndaýǵa memlekettik tapsyrys berildi. Alǵashqy 1200-ge jýyq túlek 2020 jyly bitiredi. Sondyqtan muǵalimderdi oqytý kýrstary toqtatyldy», dedi mınıstr. Osylaısha qoǵamda qyzý talqyǵa túsken másele sál saıabyr tartqan-dy. Biraq qazaqstandyq oqýshylar úshin memlekettik tilmen qatar, orys jáne aǵylshyn tilderin tolyq meńgerip shyǵý bastamasy jalǵasyn tabady. Tek formasy men merzimine qatysty ustanymdar ózgerip jatyr. Iаǵnı, balalardy úsh tilde oqytý birte-birte, ustaz ben mekteptiń daıarlyǵyna baılanysty júzege asyrylady. Demek, oqýshylarymyzdyń úsh tildi erkin meńgerip shyǵýy úshin asyqpaý qajet ekendigine sala basshylarynyń kózi jetse kerek.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, 2018 jyldyń 1 qyrkúıeginde eldegi oqýshylar sany 3 mln-nan asty. Biletinder, bul oqýshylardyń basym kópshiligi qazaq tilinde bilim alatynyn aıtady. Degenmen, úsh tilde oqytý bastalǵaly beri aǵylshyn tilinde dáris berýdi bastap ketken mektepter sany kúrt ósken. Keıbir derekterge qaraǵanda, Qazaqstanda 7 myń 393 mektep bolsa, 2018-2019 oqý jylynda onyń 3372-si aǵylshyn tilinde oqytýdy bastapty. Odan bólek 2608 mektep hımııa, bıologııa, fızıka jáne ınformatıka pánderin aǵylshynsha oqytýdy ishinara uıymdastyra bastaǵan. Iаǵnı, osy eki jarym myńnan astam mektepte aǵylshynsha oqytylýy tıis 4 pánniń ornyna eki pán úıretilip jatsa kerek. Demek, eldegi 5980 mektepte aǵylshyn tilinde dáris berý engizile bastaǵan bolyp otyr. Bul degenińiz – aǵylshyn tilinde dáris berýge kóshe almaǵan mektepter sany myń jarymǵa da jetpeıtin bolǵany. Alaıda elde aǵylshynsha dáris berip júrgen ustazdar sany 11 myń ekenin mınıstrdiń ózi aıtty. Sonda ortasha eseppen ár mektepte jaratylystaný pánderin aǵylshynsha úıretetin 2 muǵalim bar degen sóz. Árıne, statıstıka jaqsy. Biraq aǵylshyn tilinde dáris beretin Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, bilim-ınnovasııa lıseıleri tárizdi tájirıbeli mektepter bar ekenin eskersek, álgi 11 myń ustazdyń birazy osy bilim ordalarynyń úlesine tıeri sózsiz. Olaı bolsa, 11 myń ustazdyń balalarǵa aǵylshyn tilinde tolyq dáris berip júrgenine kúmánmen qaraýǵa negiz bar. Taǵy bir derek keltireıik. Ádette birqatar pándi aǵylshyn tilinde oqytý isi joǵary synyptardan bastalatyny aıtylǵan. Iаǵnı, 9, 10, 11 synyptarda biz sóz etken pánder aǵylshynsha oqytylýy tıis edi. Demek, 2016 jyldan beri bul baǵytta tájirıbe jasap jatqan mektepter azdy-kópti nátıje berse kerek-ti. Biraq 2018 jyldyń maýsym aıynda UBT tapsyrýǵa nıet bildirgen 102 myń oqýshynyń ishinde tek 46 túlek qana emtıhandy aǵylshyn tilinde tapsyrýdy tańdaǵan. Al emtıhanǵa 28 túlek qana qatysty. 2019 jyldyń qańtarynda ótken «qysqy UBT» kezinde 35 myńnan astam talapkerdiń 61-i ǵana aǵylshyn tilinde emtıhan tapsyrýǵa bel baılapty. Elde NZM, BIL tárizdi tabysty jumys istep turǵan mektepterdiń qatary birshama bolǵanymen aǵylshynsha emtıhan tapsyrǵandardyń qatary sońǵy bir jylda júzge jetpegen. Munyń ózi úsh tilde bilim berý isinde ájeptáýir asyǵystyq bolǵanyn baıqatsa kerek. Bir sózben aıtqanda, ult urpaǵyn ushpaqqa shyǵaryp, álemdik órkenıettiń aǵysyna ilestirýi tıis bastamany tym asyǵys, ǵylymı negizdemesi joq tásilmen júzege asyrýǵa kirisken tárizdimiz. Sonyń saldarynan aıtarlyqtaı nátıje bolmaı tur. Elbasy da máseleniń osyndaı naýqanshyl sıpat alyp bara jatqanyn sezgen bolýy kerek, «Nur Otan» partııasynyń HVIII sezinde bul bastamany synady. Al mınıstrlik ıgi bastamany júıeleýge kiristi.
Jalpy, qazaq qoǵamy mektepterde úsh tilde dáris berýge tym qarsy emes. Tek bastaýysh synyptarda, atap aıtqanda birinshi synyptan bastap aǵylshyn men orys tilderin úırete bastaýǵa narazylyq tanytqan. 2016-2017 jyldary bul másele qoǵamda qyzý talqyǵa túsken edi. Keıin saıabyrsydy. Mamandardyń kóbi muny bilim salasyndaǵy reformanyń tıimdiligine halyqtyń kózi jetti dep te boljaǵan. Ári aǵylshyn tiliniń kýrstaryna qatysyp, dáris berýge nıet tanytqan ustazdar da artyp ketken-di. О́ıtkeni bul bastamany mınıstrlik qarjylaı qoldaý jaǵyn da umyt qaldyrmaǵan edi. Máselen, 2016-2017 jyldary mektepterge aǵylshyn tilinde dáris berýdi engizý úshin bıýdjetten 11 mlrd teńge, 2018-2020 jyldarǵa 19 mlrd teńge qarastyrylypty. Elde fızıka, hımııa, bıologııa jáne ınformatıka pánderi muǵalimderiniń sany 34 myń 561 eken. Olardyń 35,7 paıyzy nemese 12337-si 2016-2017 jyldary biz aıtqan kýrstarǵa qatysty. 2018 jyly kýrsqa qatysqan ustazdar sany 7518 adam bolǵan. Baıqasańyz, aǵylshynsha qara tanyp qalǵan ustazdar az emes. Úkimet osy ustazdarǵa qosymsha ústemeaqy tóleýdi de bastasa kerek. 2017-2018 oqý jylynda 1467 muǵalimge dáristerdi aǵylshynsha oqyta bastaǵany úshin ústemeaqy tólenip otyrǵan. 2018-2019 oqý jylynda mundaı ústemeaqy alatyn ustazdar sany 7835-ke jetipti. Mınıstr aıtqan 11 myń ustaz kýrsqa qatysyp, dáris berýge ruqsat alǵandar men shet tilin burynnan biletinderden quralǵan bolar-aý dep tuspaldadyq. Al is júzinde kýrstardyń túrli deńgeıine qatysqandar sany 20 myńnan asypty.
Kýrstarǵa jastar da, egde tartqan muǵalimder de bardy. Bir pedagogtyń ýnıversıtet pen mektepte oqyǵan shet tili aǵylshyn, endi bireýiniki nemis, taǵy bir ustazdyń oqyǵany fransýz tili bolǵany da sapaǵa áser etken tárizdi. Aǵylshyn tili kýrsynan ótken, Aqmola oblysy Selınograd aýdany №10 mekteptiń ustazy Dáýrenbek Hýrmet ustazdardyń aǵylshyn tili deńgeıi ala-qula bolǵanyn aıtady. «Men – bıologııa pániniń muǵalimimin. Kýrstarǵa qatysqan áriptesterimizdiń arasynda túrli shet tilin oqyǵandar da, jasy egde tartqan muǵalimder de boldy. Shynyn aıtqanda, árkim ártúrli deńgeıde úırenip shyqtyq. О́z basym BIL túlegi ári sol mektepte qyzmet atqarǵan azamat retinde ózim úıretetin pánnen aǵylshyn tilinde dáris berýge azdy-kópti daıar edim. Biraq aýylymyzdaǵy oqýshylar ázir emes. Aǵylshynsha túsinbeıdi. Pándi úıretý barysynda ázirge tek termınderdi aǵylshynsha jattatýmen, bıologııa pánine qatysy qarapaıym derekterdi ǵana aıtyp júrmin. Oqýshylar aǵylshynsha bilmeı turyp dáristi sol tilde úıretý qıyn. Shákirtterimizdi dúbára qylamyz ba dep qorqamyn. Aýyldy jerlerde birden aǵylshyn tilinde dáris berý ázirge nátıjeli bola qoımaıtyn sııaqty», deıdi ustaz. Árıne, qala mektepterindegi jaǵdaı bólek. Degenmen bastamany qaıta qarap, olqylyqtaryn tolyqtyrýǵa bul jaǵdaıdyń ózi áser etken bolýy kerek.
Qysqasy, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi úsh tilde bilim berý isindegi olqylyqtardy ýaqytynda baıqap, der kezinde túzetýge kiristi. Muǵalimderge arnalǵan aǵylshyn tili kýrstaryn kútpegen jerden toqtatý týraly sheshimdi basqasha jorı almadyq.
Amangeldi QURMET,
«Egemen Qazaqstan»