OTANYNA ORALǴAN ÁIELDERDI DE UMYTPAIYQ

Qazirgi tańda elimizdiń qo­ǵamdyq saıası, áleýmettik eko­no­mıkalyq, mádenı-rýhanı ómi­rinde áıelder aralaspaıtyn sa­la­lar kemde-kem. Olardyń ot­basy, oshaq qasyndaǵy baǵa jetpes rólimen qosa, qoǵamdyq belsendiligin kóterýde genderlik teńdik strategııasynyń damý baǵdarynyń ıgi isteri barshy­lyq. Áıtse de qoǵamda alatyn orny erekshe sol áıel azamat­ta­rymyz basynan ótkerip otyr­ǵan ózekti máselelerdiń kóbi turmystyq jaǵdaımen ti­keleı baılanysty bolyp otyr. Keıbir jaǵdaıda aıtar­lyqtaı qabiletti, qoǵamdyq qyzmetterge paıdasy tıetin jaqsy ıdeıalary bar qyz-kelin­shekter qoǵamdyq qyzmette belsendilik tanyta almaı ke­ledi. Demek, olardyń áleýmet­tik jaǵdaıyna áli de kóbirek mán berýimiz qajet. Bul qa­tar­ǵa, ásirese, jalǵyzbasty áıelder men kóp balaly analar jatady. О́ıtkeni, áleýmettik mańyzy bar jobalarda olarǵa arnaıy basymdyq berilmegen. Osyǵan baılanysty memle­ket­tik áleýmettik mańyzy bar jo­balardy qarastyrǵan kezde shalǵaıdaǵy eldi mekender men aýyldyq jerlerde turatyn áıelder úshin genderlik teńdik stra­tegııasynyń mánin túsin­dirý qajettiligi týyndaıdy. Shetelden otanyna oralǵan áıelderdiń arasynda ǵylymnyń jetistikterin erkin meńgergen, quqyqtyq, áleýmettik, saıası-ekonomıkalyq saýaty bar áıelder az emes. Biraq olardyń kóbi til máselesine, Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy zańdy­lyq­tardy jetkilikti bilmeýine baılanysty qoǵamǵa tolyq aralasa almaı otyr. Osyǵan baılanysty “Jańa ómir” qo­ǵamdyq birlestigi aýyldyq jerlerde turatyn áıelderdiń quqyqtyq mádenıetin art­tyrýǵa kómek kórsetetin jáne ortaǵa beıimdelýine múmkindik beretin resýrstyq ortalyqtar qurýdy kózdeıdi. Onyń basty maqsaty – árbir adamnyń ózine Ata Zańmen kepildik berilgen ekonomıkalyq, áleýmettik, azamattyq jáne saıası quqyqtardy paıdala­nýyna, jeke tulǵa retinde mu­ratyna qol jetkizýine jár­demdesý. Jobalanǵan is-shara­lardy júzege asyrǵan jaǵdaıda, áleýmettik saladaǵy keleńsiz­dikter joıy­lady, naqty máse­leler sheshimin taýyp, óz sep­tigin tıgizse jumystyń ózek­ti­ligi osynda dep bilemiz. Ol úshin: jyraqtaǵy eldi meken­derde turatyn áıelder úshin genderlik teńdikti damytý jáne nyǵaıtý, qoǵamdyq sana­daǵy áıelder men erler quqyq­taryna qatysty keleńsiz taptaýryndardy eńserýge járdemdesý; ana men balanyń Ata Zańda kórsetilgen quqyqtaryn  qam­tamasyz etý maqsatynda qa­zaq­standyq zańnamany túsin­dirý boıynsha zertteý jasap, jumys júrgizý qajet. Endi elimiz táýelsizdigin alǵaly beri shetten oralǵan aǵaıy­nnyń qosyp otyrǵan úlesterin qarap kóreıik. 2010 jylǵy statıs­tı­kalyq derekter boıynsha Qazaqstanǵa 201309 otbasy, ıaǵnı 789339 etnıkalyq qazaq­tar oralǵan. – Erler 368313, (46,7%) áıelder 421026 (53,3%); – eńbekke jaramdy erler 202341, áıelder 226627 barlyǵy (54,3%); – jastar 325659, ul bala­lar 150979, qyzdar 174680 barlyǵy (41,3%); – zeınetkerler 34712, erler 14993, áıelder 19719 barlyǵy (4,4%); – joǵary bilimdi mamandar 38826 (9,1%); – orta bilimdi mamandar 88711 (20,7%); – jalpy orta bilimdileri 272673 (63,6%); – bastaýysh bilimdileri 28758 (6,7%). Bul kórsetkishter aldymen elimizdegi turǵyndar sanynyń ósýi; ekinshiden, jumysshy qoly­nyń jetispeýshiligi; úshinshiden, Qazaqstandaǵy memlekettik tildiń máselesin jaqsartý, tórtinshiden, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý; besinshiden, elimizden tys jer­degi qazaqtardyń assımılııa­sııa­laný úrdisin toqtatý sııaqty máselelerdi sheshýge de qyzmet etip otyr. Memlekettik tildi ómirdiń barlyq salasyna kirgizý úlken máselege aınalyp otyrǵan biz­diń elde jyraqta júrgen baýyrlarymyzdyń atamekenine oralýy tildik ortamyzdyń da keńeıýiniń bir sharty. Ulttyq saıasattyń ózekti másele­leriniń biri jáne biregeıi de osy. Lashyn BOHANQYZY, “Jańa ómir” qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy. BEIBITKE EL SENEDI О́ıtkeni, onyń dáriger retinde de, máslıhat depýtaty retinde de tyndyrǵan isi bir tóbe Beıbit jumys kabınetine kelip, or­ny­na jaıǵasqany sol edi, telefon shy­ryl­dap qoıa berdi. Telefonnyń arǵy jaǵynan er adamnyń daýysy estildi. Beıtanys jan ózin “Spýtnık” páter ıeleri ko­ope­ratıviniń tóraǵasymyn” dep tanystyrdy. Jazbasha shaǵym qaldyryp ketkenin jetkizdi. “Biz sizdi bıliktegilerge sózi ótim­di, qarapaıym jandardyń ótinish-tilekterine sergek qaraıtyn depýtat re­tinde bilemiz. Sondyqtan úlken úmit ar­typ otyrmyz” degen sózdi qosyp qoıdy. – Aldymen hatyńyzdy oqyp, jaǵdaıdy zerdelep alaıyn. Keıin ózim mindetti túrde habarlasamyn, – dedi Beıbit. Hatshy qyz hatty jedel máselelerge arnalǵan pap­kige salyp qoıǵan eken.Tanysyp shyqty. Qalanyń ortasynda turatyn kóp qabatty turǵyn úı ıeleriniń dabyl qaǵarlyqtaı jóni bar sııaqty. Áldebir sheneýnik­ter­diń solaqaı sheshimi saldarynan kúl-qoqys tógetin alańǵa arnaıy kóliktiń baratyn joly kesilip qalǵanǵa uqsaıdy. Bylaı qarasań, zamatta sheship tastaıtyndaı jep-jeńil is kóringenimen, qanshama altyn ýaqytty rásýá etetin, talaı esikterdi tozdyratyn qaǵaz­bas­ty­lyq, bıýrokrattyq mehnatyn aıt­sańshy. Tosynnan kıip ketetin mun­daı basy artyq sharýalarǵa bas dárigerdiń eti ábden úırenip ket­ken. Qarbalasqa toly qoǵam­dyq jumystardy da negizgi kási­bi­niń ajyraǵysyz bir bólshe­gin­deı kóredi. Bárine ýaqyt taýyp, úlgerip júrgeni. Ol keshegi “Nur Otan” HDP qalalyq uıymynyń jıynyn taǵy bir oı súzgisinen ót­kizdi. Onda Elbasynyń Jol­daýy­nan týyndaıtyn mindetterge baılanysty nasıhat-aqparat to­bynyń atqarǵan is-sharalary talqyǵa túsken bolatyn. Beıbit Muqyshqyzy toptyń belsendi múshesi retinde óz usynystaryn aıtyp, halyqtyń áleýmettik belsendiligin jandandyrýǵa árkez kóńil bólip, jasyndaı jarqyl­daıtyn qasıetine partııalas áriptesteri osy joly taǵy bir rıza bolysqan edi. Osydan toǵyz jyl buryn Petropavl qala­syn­daǵy №2 aýrýhanaǵa basshylyqqa qalaı kelgenin eske túsirdi. Jóndeý kórmegen palatalar eńse túsiretin. Jas dárigerlerdi jalaqynyń azdyǵynan buryn baspana jaıy qatty qınaıtyn. Búginde aýrýhananyń ǵımarattary kirse shyqqysyz. Aqyly medı­sı­nalyq qyzmetten túsken tabysty jas mamandardyń páteraqysyna tóleý júıesin bir retke keltirdi. Qyzmettik páter alyp berýge tikeleı járdemdesti. Beıbit Muqyshqyzyn kar­dıo­log dáriger retinde júrek-qan tamyrlary aýrýynyń oblysta da órship bara jatqany qatty oı­lan­dyratyn. Iá, aýrýhanada 80 tó­sek­tik eki kardıologııalyq bólim­sheniń jumys istep turǵany azdyq etpeıtin sekildi. Sony maldanyp júre berse de bolar edi. Alaıda, álem boıynsha asa qaterli dertten kóz jumyp jatqandar, esepte tur­ǵandar oblysta az emes! Shybyn janyn shúberekke túıip, Reseıdiń qalalaryna, Astanaǵa, Almatyǵa baryp emdelýge ekiniń biriniń qal­tasy kótere bermesi anyq. Naýqas­tar­dy ajal qursaýynan arashalaý­dyń jalǵyz joly – jergilikti jerlerde júrekke ota jasaıtyn kardıohırýrgııalyq bólimsheler qurýǵa qol jetkizý. B.Mustafına depýtattyq ókilettigin, taǵy basqa múmkindikterdi paıdalana otyryp, ózi jetekshilik etetin emdeý orny janynan kardıologııalyq ortalyq ashýǵa respýblıkalyq qazynadan qarajat bóldirýdiń bel ortasynda júrdi. Usynys-ótinishterge Úkimet túsinistikpen qarap, jarty mıl­lıard teńge qarastyryldy. Arnaıy ǵımarat kúrdeli jóndeýden ótkizilip, sheteldiń zamanaýı medısınalyq apparattary men qural-jabdyqtary alyndy. Dárigerler men meıir­bı­ke­lerdiń kásibı biliktiligin shyńdaý maqsatymen syrt elderge oqýǵa ji­berildi. Sóıtip, 2008 jyly el Táýel­sizdigi merekesi kúni kardıo­lo­gııalyq bólimshe óz esigin aıqara ashty. Soǵan oraı, emhananyń már­tebesi de ózgerip, kardıologııalyq ortalyq degen jańa ataýǵa ıe boldy. – Sodan beri sapaly medısına­lyq qyzmet kórsetýdiń jańa úlgi­si­men aınalysyp kelemiz. Búginde ortalyqta 240 tósek bar. Byltyr ashyq júrekke 50, jabyq júrekke 19 operasııa jasaldy. Bul osynsha jannyń ómirin saqtap qaldyq de­gen sóz. 600 naýqas kardıologııalyq tekserýden ótkizildi. Ashyq júrekke ota jasaý 900 myń teńgege túsedi eken. Buryndary ári ketse, 5-6 naý­qasqa ǵana kvota beriletin. Qazir tegin atqarylady. Shalǵaı eldi me­ken­derden kelý­shiler az emes. Lı­tvanyń, elimizdiń tájirıbeli kardıo­hırýrgtary ope­ra­sııa jasap, bizdiń dárigerlerdi ota jasaýdyń qyr-sy­ryna úıretip júr. Olardyń qa­ta­ryn­da I.Shýmakov, S.Kras­nov, M.Qu­drattolaev sekildi tájirıbeli ma­mandarymyz bar. Medısınanyń ǵa­jap jetistigin qoldanýdyń arqa­synda talaı naý­qas­tar qulan-taza aıyǵyp, otba­sy­larymen qaýyshty. Endi júrek aýrýynyń kez kelgen túrine ota jasaý múmkindigimiz bar. Syrqattyń dıagnozy da tez anyqtalady ári naqty qoıylady. Operasııadan keıin uzaq ýaqyt boıy tósekke tańylyp jatpaıdy, – deıdi Beıbit Mustafına. Aq halatty abzal jannyń tý­ǵan jer tósin órkendetýge tam­shy­daı úles qossam, adamdarǵa qýa­nysh, kúlki syılasam degen tátti úmit-tilegi aq armandarǵa bastap, bıik shyńdarǵa jetelep keledi. Oblystyq máslıhattyń depýtaty bolǵan jyldary da onyń ómirine umytylmastaı iz qaldyrdy. Saı­laý­shylardyń tapsyrǵan amana­tyn oryndaý jolynda nebir qıyn­dyqtarǵa kezdesse de, taýy shaǵylyp, muqalǵan emes. Búginde Petropavl qalalyq máslıha­ty­nyń depýtaty retinde de ózine úlken senim artqan adamdarmen jıi kezdesip, suhbattasyp turady. Qala ákiminiń esepti kezdesýlerine qatysa júrip, ózi halyq qalaý­ly­sy atanǵan saılaý ýchaskesine qa­tysty problemalardy jipke tiz­gendeı jazyp alýdy umytpaıdy. “Jumyla kótergen júk jeńil” demekshi, bılik oryndarymen bi­lek biriktire otyryp talaı sha­rýanyń basyn qaıyryp tastaıdy. “Nur Otan” HDP partııasy qala­lyq uıymynyń bıýro múshesi re­tinde de atqarǵan isteri – bir tóbe. Ásirese, áleýmettik salalar­ǵa qatysty qadaý-qadaý másele­ler­ge kelgende onyń úni árkez ba­tyl shyǵady. Is múddesine kel­gen­de ádildiktiń aq jolynan taıǵan emes. Onyń senim men jaýapker­shi­lik júgin arqalap kele jatqanyna 39 jyl bolypty. Osy ýaqyt aralyǵynda beınettiń zeınetin de bir adamdaı kórip, talaı mara­pat­qa ıe boldy. “Shapaǵat” medalin keýdege jarqyrata taqty. Elba­sy­nyń qurmet gramotasyn aldy. Ol basqaratyn emdeý orny respýb­lı­ka densaýlyq saqtaý mekemeleri arasynda eń úzdik atandy. “Jyl adamy” retinde tańdaýdyń oǵan túsýi de kezdeısoq bolmasa kerek. Mine, emi shıpaly dáriger ba­ǵyn­dyrǵan bıik shyńdar osyndaı. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy. ÚKILI ÚMIT О́skemendik Nastıa Soprýnova tómengi synypta oqyp júrgen kezdiń ózinde sport dese, onyń ishinde, jeńil atletıka dese ishken asyn jerge qoıatyn. Jeńil atletıkanyń túri kóp, al 60 jáne 100 metrge kedergiler arqyly júgirý kim kóringenniń qolynan kele bermeıtin qıyn da kúrmeýi kóp sport túrine jatady. Mektepte oqyp júrgen kezde túrli jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe bolyp júrdi. Al osydan 15 jyl buryn, ıaǵnı toǵyz jasynda belgili bapker Tatıana Nazarovanyń kózine ilikken soń balǵyn qyzdyń baǵy jana bastady. Ońdasyn ELÝBAI. T.Nazarova Kendi Altaıda sporttyń da­mýy­na erekshe úles qosqan belgili bapker. Ondaǵan sport sheberleri men halyqaralyq dárejedegi myqty sańlaqtardy tárbıeledi. О́skemendik O. Rypakova, I.Naýmenko jáne  basqa jelaıaq qyz­dardyń baǵyn ashyp, úlken sportqa jol­da­ma bergen Tatıana Anatolevna bolatyn. Ke­dergiler arqyly júgirýge beıimi bar qyzdardy tárbıeleý ońaı sharýa emes. Kúnine bes-alty sa­ǵat jattyǵý, demalys kúnderi bıik taý shat­qal­daryna shyǵý, taza aýada demalýmen birge ózin-ózi shyńdaý az ýaqyttan keıin nátıjesin bere bastady. Alǵashqy jeńis 2002 jyly eli­mizdegi mektep oqýshylary arasyndaǵy birinshi spartakıadada qol bulǵady. Uzyn boıly, ashań júzdi súıkimdi qyz qarsylastarynyń bárin qapy qaldyryp, altynnan alqa taqty.  Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Almatyda jas­ós­pirimder arasynda Ortalyq Azııa elderi júı­rikteriniń qatysýymen halyqaralyq jarys ótti. О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan, Qazaqstan sportshylary arasynda talaı sań­laq­tar bar bolyp shyqty. Bizdiń jerlesimiz na­mysty qoldan bermeı, qola medaldy ıelendi. Bul tabysqa Anastasııa Soprýnova jattyǵatyn Shyǵys Qazaqstan oblystyq mamandandyryl­ǵan balalar men jasóspirimderdiń olımpıada­lyq rezerv sport mektebiniń dırektory Vla­dı­mır Ten qatty qýanyp, shákirtin telefon arqyly quttyqtady. Ýaqyt zymyrap ótken saıyn Anastasııa Va­le­revnanyń sheberligi shyńdala tústi. 2004 jyly ol Kanadada ótken jastar arasyndaǵy álem chempıonatyna qatysyp, júldege iline almasa da ha­lyq­aralyq jarystan tájirı­be­sin shyńdap qaıtty. Keler jyly Shymkentte ótken jas­tar arasyndaǵy birinshilikte ekinshi orynǵa ıe boldy. Al 2006 jyldan beri Nastıa 60 jáne 100 metrge kedergilermen jú­girýde aldyna jan salmaı keledi. Budan eki jyl buryn Katarda ótken Azııa chempıo­na­tyn­da da aıy ońynan týyp, kúmis júldege ilindi. Al byltyr Vetnamnyń Hanoı qalasynda ótken Azııa oıyndarynda qola júldege ıe bolyp, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi degen ataqty ıelendi. Avstralııanyń Sıdneı qalasynda ótken Jazǵy Olımpıada oıyndarynda jelaıaq qyzy­myz Olga Shıshıgınanyń 100 metrge kedergiler arqyly júgirýde altynnan alqa taqqanyn jaq­sy bilemiz. Nastıa Olgaǵa elikteıdi, sondaı bol­sam dep armandaıdy. Olganyń izbasary Nas­tıanyń bolashaǵy zor. Ol qazir Londonda ótetin Olımpıada oıyndaryna ázirlenýde. Jaqynda ózi jattyǵatyn olımpıadalyq rezerv sport mektebinde bolǵan kezde oǵan kóz jetkizdik. Bizdi mektep dırektory Vladımır Ten qarsy aldy. Bul mekteptiń ataq-dańqy kópke belgili. Atalmysh sport mektebi Qazaqstan táýelsizdik alǵaly elimizdiń ataq-dańqyn shyǵarǵan talaı sańlaqtardy baptap ushyrǵan. Máselen, 1996 jyly Atlantada mekteptiń úsh birdeı túlegi óner kórsetti. Olar: aýyr atlet A.Ohrımenko, baıdarka esýshi D.Torlopov, dzıýdoshy Rýslan Seıilhanov. 2000 jyly Sıdneıde I. Naýmenko men dzıýdoshy R.Seıilhanov nashar óner kór­set­ken joq. Afınadaǵy Olımpıada oıyndarynda da I.Naýmenko men M.Kolganov jerlesterimizdi jerge qaratpaı, oljaly oralmasa da bel ortadan oryn aldy. Al Beıjińdegi jelaıaq qyzymyz Olga Rypakovanyń tórtinshi orny onyń Londonnan medalmen qaıtatynyn dáleldeı túskendeı. Sebebi, onyń ákesi, bapkeri S.Alekseevpen  jolyǵyp, áńgimeleskenimizde úmit otyn jaqqandaı boldy. – 2005 jyldan beri bizdiń mekteptiń 14 túlegi halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 64 qyz-jigitimiz sport sheberi normasyn oryndady. Bul úlken nátıje. О́tken jyly “Jol kartasy” boıynsha biraz sharýalar tyndyryldy. Maqsatymyz – Londondaǵy Jazǵy Olımpıada oıyndarynda shákirtterimizdiń kem degende bir medaldy ıelenýi bolyp otyr. Osy maqsatta jumys jasap jatyrmyz. Sol tórteýdiń biri – Anastasııa Soprýnova. Ol áli jas, bolashaǵynan úmit kúttiredi, – dedi dırektor V.Ten myrza. Jastyq jalyny jalyndaǵan Anastasııa qazir Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıver­sı­te­tiniń ma­gıs­tratýrasynda bilim alýda. Ýnı­ver­sıtet rek­to­ry Beıbit Mamraev Nastıanyń ke­le­she­ginen úmit kútetinin aıtady. Nesi bar, biz de soǵan senemiz... ULMEKENNIŃ IZBASARLARY KО́P Qyzylorda oblysynda 1964 jyly “Jaqaevshylar” qozǵalysy keńinen óristep, búkil oblys jastaryna Sosıalıstik Eńbek Eri Ybyraı Jaqaevtyń kúrish egýge shaqyrǵan arnaý haty talaılarǵa qozǵaý saldy. Sol úndeýge “jalaǵashtyqtar” arasynda ómir kórgen Ulmeken Tólegenova da ún qosyp, óz aldyna kúrish egedi. Jer nesibesi me? Áıteýir Ulmekenniń 25 gektar kúrishi bitik bolyp, abyroıǵa ıe bola bastasa, kelesi jyly qaramaǵyndaǵy 30 gektar kúrishtiń ár gektarynan 62,5 sentner ónim jınady. 1971 jyly ár gektardan 100 sentnerden ónim alǵan aýdandaǵy 4 kúrishshiniń biri boldy. Halqymyzda “Eńbek túbi – zeınet”, “Eńbek er atandyrady” degen qanatty sózder qalyptasqan ǵoı. Shynynda da U.Tólegenovany eńbegi er atandyrdy, sóıtip “Qurmet belgisi” ordeni jáne Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵynyń kúmis medalin jeńip aldy. Qazaq elin uzaq jyl basqarǵan, Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy D.Qonaev 1975 jyly Qyzylorda oblysynda bolǵan saparynda Jalaǵash aýdany “Mádenıet” sovhozyndaǵy Ulmeken Tólegenovanyń kúrishtiginde bolyp, qolynan dám tatqan. Sondaǵy ol kisi júrgen jol búginge deıin Qonaev joly dep atalady. Sóıtip, úzdik eńbeginiń nátıjesinde Ulmeken Tólegenovanyń esimi respýblıkaǵa keńinen tanyla bastady. U.Tólegenova jyl saıyn úkimet nagradalaryna ıe bolyp otyrdy. Onyń omyraýynda eki “Lenın”, “Oktıabr revolıýsııasy”, Eńbek Qyzyl Tý, “Qurmet belgisi” ordenderi jarqyraıdy. “Mádenıet” ujymsharynyń kúrishtiginde bolǵan bir aqyn: ...Qyrmandarda qyzǵan eńbek qarqyny, Jyl jemisin ákeledi ár kúni. Bilgenderge bar baılyǵy emes pe? Syr eliniń aq kúrishi – altyny”, – dep jazypty. Shamasy Ulmekenniń jyl saıynǵy jemisin,  ómir jolyn jetik biletinder bul óleń joldarynyń keıipkeri Ulmeken ekenin aıtpaı-aq tanıdy. Bar ómirin dıhanshylyqqa arnaǵan baqytty ananyń mańdaıterimen órilgen eńbegin búgingi urpaqtary baǵalap, aýdan, oblys basshylyǵy qarapaıym eńbekkerdi qurmettep jatsa, qart anaǵa degen qurmet keleshek urpaqtardyń eńbekke degen qulshynysy men yntasyn arttyrmaq. Tynyshbek DAIRABAI, Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany, Mádenıet aýyly. BASShY BOLSYŃ AIMANDAI BOL Tarbaǵataı aýdanynda eńbe­gimen elge ta­nyl­­ǵan áıelder qata­ry az emes. So­lar­dyń biri aýdan ákiminiń oryn­basary Aıman Saı­laý­baı­qyzy Túre­ke­nova. О́zi­niń eń­bek jolyn ju­mysshylar ara­synda master, prorab, ekonomıst bolyp bastap, odan keıin de birqatar jaýapty jumystar atqarǵan ol aýdan ákimi orynbasary qyzmetine kirisken betten-aq aýdan bıýdjetin jańa bıikke kóterdi. Bıýdjetke qatysty nebir kúrdeli, qıyn sharalardy kún tártibine qoıyp, birinen soń birin kezegimen júzege asyrdy. 2003 jyly 700 mln. teńgeden bastalǵan aýdan bıýdjeti qazir 3,5 mlrd. teńgege jetti. Osynshama qarjynyń maqsatty túrde ıgerilip, jum­salýyna baqylaý jasaýda qarjyger ma­man retinde qarymdylyq kórsetti. Aza­mattardyń beli maıysatyn júkti kóterip otyrǵan jany názik qyz­dyń qaıratyna halyq dán rıza. Iá, kún­de­likti ózimiz kórip júrgen Aımannyń bas­shylyq-uıymdastyrý qyzmetindegi barlyq is áreketi óz týǵan jeriniń eko­nomıkalyq bedelin kóterip, órisin ke­ńeı­týge jum­salyp otyr. Halyqtyń áleý­met­tik tur­mystyq jaǵdaıyn jaqsartý baǵy­tyndaǵy el Prezıdentiniń “Jol kar­ta­sy” baǵdarlamasy aýdanymyzda sátimen iske asyp otyr. Elbasymyzdyń Jol­daýy­nan týyndaıtyn mindetterdiń biri “100 mektep jáne 100 aýrýhana” baǵdar­lamasy boıynsha aýdanda Úshtóbe, Shorǵa eldi-mekenderine mektep salynyp, qysqa merzimde paıdalanýǵa berildi. Búgingi kúnniń kókeıkesti máseleleriniń biri bolǵan balalar-baqshasy máselesi de óz sheshimin tabýda desek, Aqsýat aýylyna 150 oryndyq bala-baqsha salynyp, el ıgiligine berildi. 2008-2009 jyldar aralyǵynda jergilikti bıýdjet esebinen kommýnaldyq turǵyn úı baǵdarlamasy boıynsha 14 úı salyndy. “Taza sý” baǵ­darlamasy Kókjyra, Ahmetbulaq, Aqjar, Jambyl, Quıǵan aýyldarynda aýyz sý máselesi de qonymdy sheshildi. Bul jerde Elbasynyń nazaryndaǵy memleket esebinen berilip otyrǵan qarjynyń eldiń jaǵdaıyn jaqsartyp, maqsatty jumsalýyna jaýaptylyq kórsetýde Aıman Saılaýbaıqyzynyń eńbegi zor . Aýdandaǵy ekonomıkalyq basqarý júıesi, ony barlyq salalarda turaq­tan­dyrý mindetin sátti sheshe bilý, durys she­shim qabyldaı bilý, óńirdiń básekelestik jaǵdaıyn arttyrýda Aımannyń bilimi men biligi, paıymy men parasaty jetip artylady. Aıta berse, buǵan naqty mysaldar kóp. Kópshilik kýá bolǵan, kóz aldymyzda atqarylǵan, bárimiz ıgiligin kórgen sharalar. Aıman Saılaýbaıqyzynyń memleketimizdiń jergilikti turǵyndardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa halyqqa berip otyrǵan qyrýar qarjysyn aýdan ákiminiń orynbasary mindetine kiretin óz jumysynda memleketshildik sana turǵy­synda qarap, talapshyldyqpen uıym­dastyra alǵandyǵy bárimizdi qýantady. Onyń isi men sózine berik, tabandy ekenine talaıdyń kózi jetip, baıqap sóılep, bar-joqty baǵamdaıtyn boldy. Isker, jańa qalyptaǵy basshy ekendigine kózderi jetti. Syrt kózge qataldaý, talapshyl bolǵanymen, dosqa adal, barynsha baýyrmal, aqjarqyn jan. Eńbegi de elenbeı jatyr deýden aýlaqpyz. Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 10 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq medali, Qarjy mınıstriniń, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń birneshe márte marapaty bar. Jasyratyn ne bar, búginde isi túsip al­dy­na barǵan adamdardy esiginen qa­ratpaıtyn basshylar az emes. Al Aıman adamdy únemi yqylaspen qarsy alyp, máseleńdi baıyppen sheshetin basshy. Sondaı-aq, ol Oljastaı ul tárbıelegen aıaýly ana, Erjannyń asyl jary. B.AMANQULOV, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany. QOǴAMDYQ UIYMDARDYŃ QAMQORShYSY, KÁSIPKERLERDIŃ AQYLShYSY Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandynyń qalyń qaýymyna tanymal, ásirese, qoǵamdyq uıymdar men kásipkerlerdiń barshasyna súıkimdi bir jan bar. О́zimiz kýá bolyp júrgendeı, Gúlnár Qurbanbaevanyń janǵan ottaı iskerlik, uıymdastyrýshylyq qasıetteri osynaý ortada jarqyraı kórinedi. Árıne, óńsheń saıdyń tasyndaı topqa uıytqy bolý, ortaq maqsatqa umtyldyrý ońaı sharýa emes. Solaı oılaǵanymen onyń ár­daıymǵy jarqyn júzi, tynymsyz qyz­meti muny baıqatpaıdy. Esesine jaqsy shara, jańa izdenisterge qulshynysy olardyń qaı-qaısysyn bolsa da úıirip, baýrap áketip, talpynystaryn janı túsetindigi jurttyń bári súısiner qasıeti. Jaıshylyqta ýaqyttyń jyldamdyǵy ańdalmaıdy. Shaǵyn jáne orta bıznes býynyndaǵylarmen onshaqty jyldan beri aralas ekenin bilemiz. Al buǵan qosa úki­mettik emes uıymdar jumysyn úılestirý­ge qushtarlyqpen kirisken bergidegi bes jyldaǵy belsendiligin aınalyp óte al­maısyń. Naqty aıtqanda, kásipkerlerdiń oblystyq qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektorlyǵymen birge, óńirdegi Azamat­tyq alıans prezıdenti mindetin qatar atqaryp keledi. Maqsat-baǵyty túıindes ister emes pe, eki tizgindi de teń ustap, ıgi isterdi órkendetip otyr. Sóz oraıynda aıta ketsek, keıingi kez­de aımaqta ÚEU-dyń qoǵamdyq ómirdegi bedeli kóterilip kele jatqandyǵy kóp­shilik kóńiline jaǵyp otyrǵan qubylys. Nesin jasyramyz, olarǵa memlekettik áleýmettik tapsyrystar berile bastaǵan kezde qaıdan shyǵa kelgenderi belgisiz jyrtylyp aıry­lardaı sanǵa jetkeni este. Qolymyzdan kele me, shamamyz jete me demeı, aýqymy taýdaı jobalardy alǵa tartyp, bıýdjettik qarjylandyrýǵa tala­sa-tarmasa umtylǵan. Oblystyq Azamat­tyq alıanstyń qury­lýymen baılanysty talap kúsheıip, tańdaýlylardyń tań­daý­lysyna ǵana senim kórsetilýi ortadan qosylýshylar meselin qaıyrdy. Qazir tek nátıjeli, sapaly is-qyzmetke súıengen­der­ge jol ashyq. Sonyń ishinde kásip­ker­likti qoldaý men damytý qory, “Kredo”, “Saý-urpaq”, “Búrkit”, “Ba­lalyq shaq”, “Lýchık nadejdy” sııaqty uıymdar tur­ǵyndar rızalyǵyna bólenip júr. Olar­dyń 19-y Úılestirý keńesiniń mú­she­leri retinde alǵa qoıylǵan mindetterdi, ózekti máselelerdi birlese talqylap she­shedi, eń mańyzdy jobalardy iske asyrýǵa qatysady. Tárbıesi qıyn jetkinshekterge, múgedek balalarǵa kómek-qoldaý kórsetý, qorshaǵan ortany qorǵaý, nashaqorlyqqa qarsy kúres, jeke isin bastaýshylardy oqy­tý, quqyqtyq keńes berý sııaqty san-salaly jumystardy da atqarady. Aıta ketý ke­rek, ÚEU is-qyzmetine baqylaýdyń kúsheıtilýi jaýapkershilikti joǵarylatyp otyr. Bul rette Gúlnár Tóretaıqyzy or­taǵa salǵandaı turaqty túrde monı­to­rıng júr­gizýdiń kóp kómegi tıip júr . Mine, eki jyldan beri memlekettik áleý­mettik tapsyrystar aıasynda qarjy bó­lin­gen jobalardyń oryndalýy sol arqyly zertteledi eken. “Alaıda, monı­torıng nátıjesi tender ótkizilý kezinde ázirge eskerýge alyna qoımaýy ókintedi. Sondyqtan zańnamalyq erejelermen bekitilgeni jón sanalady. Munyń ózi jumystary tómen baǵalanǵan ÚEU óziniń is-qyzmetin sapalyq deńgeıin bıiktetýine eriksiz ıtermeler edi”, deıdi ol. Jalpy, bul tóńirektegi qaı áńgime de onyń jandy jerine tımeı ótpeıdi. Atqarylǵan, tyndyrylǵan isterinen góri kókeıin tesken oılarǵa oıysqanda sheshile jóneledi. Úkimettik emes uıymdar belsendiligin, bedelin odan ári ósirýde jańa menedjerlik ıkemdilik, bı­lik organdarymen arada ashyqtyq, ózara baılanys úılestigin jetildirý qajettigi aıtylady sondaıda. Mundaı tolǵamdar byltyr Germanııadaǵy, Japo­nııadaǵy bir aılyq oqý-úırený, tájirıbe jınaqtaý sapa­rynan soń tipti tolysa túsken. Máselen, kún­shyǵys elinde ÚEU-dy jergilikti mem­lekettik qurylymdar qoǵamdy damytýshy kúsh sanaıdy, kóme­gine arqa súıeıdi, zań sheńberindegi erkin­digine qol suǵylmaıdy. Turǵyndardyń olar týraly aqparattyq maǵlumattary mol. Mundaı úrdisti ustaný eki jaqqa da paıdaly. Aldaǵy ýaqytta kórip-bilgendi qoldanýǵa baǵyttalǵan sharalardy shı­ryq­tyrý sodan týǵan sony talpynys. Jergilikti ÚEU jaıly aıtylǵanda, memlekettik áleýmettik tapsyrystardyń qarjylandyrylýy jaǵynan elimiz boıynsha aldyńǵy orynnan tabylyp otyr­ǵandyǵyn atamasqa bolmaıdy. Má­se­len, ótken jyly osy maqsatqa 200 mıl­lıon teńge bólinse, bıyl da odan olqy emes. Is-qyzmet aýqymy soǵan saı bolmaq. Gúlnár Qurbanbaevanyń kásipker­ler­diń oblystyq qaýymdastyǵynyń atqarý­shy dırektory retindegi jumysy da shash­etekten. Aımaq boıynsha 43,3 myń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri belsendi qyzmette, olardyń quramyna 134 myńnan astam adam qamtylǵan. Qatardy to­lyq­ty­rýshylar jyldan-jylǵa jetkilikti. Bul qozǵalysqa qosylýshylardy kásip­ker­liktiń qyr-syryna qanyqtyrý, bilimderin ushtaý basqarýyndaǵy uıym júktegen bir mindet. Solardyń keıbirin tilge tıek etkende “Bıznes-keńesshi” baǵdarlamasy boıynsha tilek bildirýshilerge tegin qyzmet kórsetiletindigin aldymen ataýǵa bolady. Qaladaǵy joǵary oqý oryndary ekonomıst ǵalymdarynyń óńirdiń túkpir-túkpirinen kelgen tyńdaýshylarǵa dárister oqýy jolǵa qoıylǵan. Jattyǵý sabaqtary barlyq aýdandarda kezekpe-kezek ótkizilip turady.Bıznes-jospar­lardy jasaýlaryna kómek kórsetiledi. О́zi qutty shańyraq uıytqysy bolsa, qos nemeresi bar áıelge osynsha qaýyrt ta qyzý, is sapary jıi jumystar júgin kóterý árıne, ońaı emesteı kórinedi. Alaıda, ol olaı oılamaıdy. “Únemi jumys babynda júrý maǵan qyzyǵy, lázzaty bólek qareket. О́z kóńilimnen shyqqan ister kóp bolǵan saıyn janym sonsha jadyraıdy, kókirekke sonsha nur quıylady. Qazir sharshap-shaldyǵatyn ýaqyt pa!? Qaırat qaıralar kez. Alda qan­shama maqsattar tur. Sony biz atqar­ma­saq, kim atqarady, dep aǵynan jary­la­dy. Aıtsa aıtqandaı, ony biletinder soǵan kýá. Qaraǵandy.