KESKEN AǴASh BÚR JARYP, KО́KTEIDI EKEN

1986 jylǵy dúnıeni dúr silkindirgen Jel­toqsan oqıǵasy men 1991 jyly elimizdiń táýel­siz­digin alýy teńiz astyndaǵy býlyqqan alapat kúsh­tiń áserimen birin biri qýalaı kelip jaǵaǵa soq­qan alyp teńizdiń býyrqanǵan tolqynda­ryn­daı edi. Keshe Jerdi qaq aıyryp jaryp jibererdeı shartyldaǵan naıza­ǵaıdan keıingi jaýǵan jaýyn­men dúrkiregen kók shópteı, Qostanaıda qazaq rý­hy asqaqtap aspanǵa kóterildi. 1989 jyly Qos­ta­naı pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń rektory Zul­qarnaı Aldamjarov orys fılologııasy fa­kýltetiniń qazaq bólimshesin ashty. Al 1992 jy­ly osy oqý orny ýnıversıtetke aınal­ǵanda qa­zaq fılologııasy fakýltetine alǵashqy talap­ker­lerdi qabyldady. Sonda ózderi shyǵarǵan qa­byr­ǵa gazetiniń betinde bolashaq mamandar ana ti­li­miz týraly oı-tolǵamdaryn jazyp turatyn. Stý­dentter qabyrǵa gazetinde aq paraqqa túbinen kesilgen dińi jýan aǵashty beınelegen. Álgi kes­peltektiń aınalasynan qyltıyp jas japy­raqtar búr jaryp, kóterilip keldi. Sol japyraq shyq­qan jerden jas shybyqtar ósip, keıin butaqqa aınalyp, emen aǵashy qaıtadan jaıqalaryna júregińdi ımandaı sendirer edi álgi sýret. Kánigi sýretshi emes, osy ónerge áýesqoılyǵy ǵana bar stýdenttiń shynaıy oıynan týǵan bul sýret ómir shyndyǵymen astasyp ketkendikten de, tusynan ótkenniń júregin dir etkizip, ulttyq qanyn oınatyp jiberetin. Rasynda, Qostanaıdaǵy qazaq tiliniń jaǵdaıy týra álgi sýrettegi kesilgen emen dińindeı bola­tyn. О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldary tyń kóter­gendegi tabıǵatqa jasalǵan ashkózdik aınadaı jar­qyrap jatatyn sansyz kóldi keptirdi. Kól­men birge qazaqtyń tili jutylǵandaı, ormany bu­tal­ǵandaı edi. Sebebi tyń ıgerýge qaptap kelgen­derdiń qa­syn­da qazaq azshylyqqa aınalyp shyǵa keldi de, tildik orta jutady. Saıasat basqany aıtpaǵanda, jas urpaqtyń ana tilinde bilim alý quqyn belden bir-aq basty, aýyldardaǵy qazaq mektepteri jappaı jabyldy. Búginde jasy seksenge taıaǵan Jumaǵazy Bekbosynov aqsaqal sol oqıǵalardyń barlyǵynyń kýási ǵana emes, qazaq tiliniń naǵyz kúreskeri. – 50-shi jyldardan bastalǵan qazaq mek­tepterin jabý úderisi 1986 jylǵa, Jeltoqsan oqıǵasyna deıin toqtaǵan joq. Tyń jyldarynan bastap eseptegende tek Qostanaı oblysynda barlyǵy 150-den asa qazaq mektebi jabyldy. Keńes Odaǵy kezindegi saıasat qazaq tilin túbinen qyryqty. Sebebi, qazaqsha bilim oshaqtaryn ja­býdy aldymen birinshi synyptan bastap, qyr­kúıekte “Álippe” ustaǵan búldirshinderdi orys mektebine alǵyzdy. Sonda bastaýysh mektepter tórt jylda orys mektebine aınalyp shyǵa keldi, al bala sany azaıǵannan keıin qazaq orta mek­tepteri az jyldyń ishinde ózinen ózi jabylyp otyrdy, – deıdi Jumaǵazy aǵaı. 1986 jyly qazirgi Torǵaı óńirin qospaǵanda Qostanaı oblysynda úsh ǵana orta mektep, 11 ortalaý mektep, 13 bastaýysh, 23 aralas mektep qal­dy. Sonyń barlyǵynda nebári 4398 bala oqy­dy. Álgi úsh orta mekteptiń biri oblys ortaly­ǵyndaǵy Ybyraı Altynsarın irgetasyn qalaǵan mektep-ınternaty bolatyn. Oǵan bilim oshaǵy jabylǵan qazaq aýyldarynyń balalary orna­lasty. Sonymen qatar, qazaǵy qalyń otyrǵan Áýlıekól aýdany ortalyǵyndaǵy mektep pen Ji­tiqara qalasyndaǵy mektep-ınternat áýpirimmen jabylmaı jumys istedi. Tyń kóterilgen jyl­dardan keıin elimiz táýelsizdigin alǵansha qazirgi Denısov, Qarasý, Qostanaı, Taran, Fedorov, Ji­ti­qara aýdandary men Rýdnyı, Lısakov qalala­ryn­da birde-bir qazaq mektebi, qazaq synyby bol­mady. 1986 jylǵy málimet boıynsha oblysta árbir júz qarakóz balanyń ony ǵana qa­zaq mektebinde, qalǵan toqsany orys mektebinen bilim aldy. Hrýshevtiń “orys tilin neǵurlym meńgergen saıyn kommýnızmge de tezirek jetemiz” degen dilmarlyǵy sanaǵa irkilmeı sińdi. Qostanaıdyń ortalyǵyndaǵy Altynsarınniń qolynyń taby, tabanynyń izi qalǵan qazaq mektep-ınternatyn alpysynshy jyldary oblys basshylary qala­nyń syrtyna yǵystyrý kerektigin de oılas­tyrǵany týraly áńgime aǵa býyn ókilderiniń arasynda aıtylyp júrdi. Biraq jylandy úsh kesseń de kesirtkelik áli qalady degen emes pe, áıteýir tildiń kıesi qoldady ma, ana tiline shyryldaǵan patrıottardyń júgirýimen mektep ornynda qaldy ári jańa ǵımarat boı kóterdi. – Ulttyq rýhymyz óshýge aınalǵan edi. Nesin jasyramyz, balalarymyzdy amalsyz orys mektebine berdik. Onsyz kún kórý joq boldy. Ana tilimizden aıyrylyp bara jatqanymyzdy, munyń ózi ult retinde tozyp, jan-dúnıeniń jadaýlanyp, rýhymyzdyń joǵalýyna ákeletinin meniń kózi ashyq zamandastarymnyń barlyǵy da sezdi. Maqtamen baýyzdalǵandaı, býynǵandaı kún keship júrgende, Jeltoqsan naızaǵaıy shart ete qaldy ǵoı, – deıdi Jumekeń. – Sodan 1987 jy­ly 3 naýryzda Qazaqstan Ortalyq Kompartııasy men Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń “Qa­zaq­standaǵy qazaq tilin oqyp-úırenýdi jaqsartý týraly” qaýlysy shyqty. Halyqtyń tolqýynan qoryqqan Kolbınniń “men qazaq tilin bir jyldyń ishinde úırenip alamyn” dep júrgeni sonda emes pe? Osy qujat oblysta qazaq mektepteri men qazaq synyptaryn ashý jumysynyń jandanýyna tamyzyq boldy. Sol kezde oblystyq bilim berý basqarmasynda qyzmet etken Jumaǵazy Bek­bo­synov, osy salada laýazymdyq qyzmette otyrǵan marqum Nurqan Jıentaev, taǵy basqa azamattar qazaq mektepterin ashýǵa qulshyna kiristi. – Elýinshi jyldary qazaq mektepteri bi­rinshi synyptan bastap jabylsa, endi sekseninshi jyldardyń aıaǵy men toqsanynshy jyldary qaıtadan birinshi synyptan bastap ashyldy. Qarańyzshy zańdylyqty! Mine, kórmeısiz be, túbinen qyryqqan aǵash túbinen kókteıdi eken,–deıdi taǵy da Jumaǵazy aǵaı. Sol 1987 jyly alystaǵy Qamysty aýdany­nynyń “Bestaý” keńsharyna qaraıtyn Shóptikól jáne Áýlıekól aýdanyndaǵy Qaraqalpaq aýyl­da­ryndaǵy mektepterden qazaq synyptary ashyl­dy da, olar tórt jyldan keıin qazaq mek­tebine aınaldy. Keler jyly aýyldardan úsh bastaýysh mektep taǵy ashyldy. Sodan keıin-aq ashylǵan qazaq mektepteriniń sany eselep artty. 1989 jyly 12 mektep ashylsa, 1993 jyly olardyń sany 34-ke jetti. Orysshaǵa aınalǵan burynǵy mek­tepterden qazaq synyptary da kóptep ashylyp, olardyń sany 1993 jyly 166 boldy. Keıin osynyń basym kópshiligi qazaq mektebine aınaldy. Qostanaıdaǵy tuńǵysh qalalyq qazaq orta mektebiniń ashylýy da bir tarıh ispetti. 1990 jyly Altynsarın atyndaǵy mektep-ınter­nattyń birinshi synybyna balalar qosymsha alyndy. Bul mekteptiń ishinen ashylǵan mektep sııaqty boldy. Oryn tarlyq etkennen keıin artyq alynǵan synyptar orys mektebine kóshirildi, biraz ýaqyttan keıin jergilikti bılik oǵan №12 mektep-gımnazııanyń ǵımaratyn bosatyp berdi. “Tarydaı bop kirgen búldirshin taýdaı bolyp shyqqan” on jylda qazaq mektebi de damyp, S.Máýlenov atyndaǵy gımnazııa bolyp qalyptasty. Bul Qostanaı qalalyq tuńǵysh qazaq mektebi bolatyn. – 90-shy jyldary bul mektep qaladaǵy zııaly qaýym ókilderiniń asa yntasymen, jappaı jumylýymen ashyldy. Biraq qazaq tiliniń óship bara jatqanyna boıy úırengen, ımperııalyq peıilge sýarylǵan ortaǵa bul kórinis unaı qoı­mady. Orys mektebiniń ǵımaratyna kóshirilgen qazaq synyptarynyń terezesin syndyryp ketken oqıǵalar boldy. Orys mektebin tartyp aldy dep daýryqty bireýler. Qazaq mektebine alǵash barǵan balalardyń barlyǵy da jaqsy oqydy,–deıdi jýrnalıst Jaıbergen Bolatov. Búgin Qazaqstan halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmet­keri, Y.Altynsarın medaliniń ıegeri, ardager ustaz Jumaǵazy Bekbosynov aıtqandaı, 50-shi jyldardan bastap qyryq jyl boıy qazaq mek­tepteri jabylyp kelse, 80-shi jyldardyń aıa­ǵynan bastap búginge deıin memlekettik tilde oqytatyn bilim oshaqtarynyń qatary artýmen keledi. Búgin Qostanaı oblysynda 144 qazaq mektebi bar. Olarda 20 myńnan astam bala bilim­ge sýsyndaýda. Byltyr oblys ortalyǵyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy mektep-ınternat kúr­deli jóndeýden ótkizilip, oqýshylar men ustazdar oqý jylynyń basynda jańa ǵımaratqa kirgendeı áser aldy. Ahmet Baıtursynovtyń t­ý­ǵan aýylyn­da­ǵy orta mektepke (Jangeldın aýdany), Qamys­ty aýdanyndaǵy qazaq orta mektebine jáne Qos­tanaı aýdanyndaǵy Semenov aralas mektebine jańa ǵımarat salyndy. Al jyl aıaǵynda Rýdnyı qalasynda 900 oryndyq qazaq orta mektebi esigin aıqara ashty. Táýelsizdikke deıin Rýdnyı qala­synda birde-bir qazaq mektebi túgil, qazaq synyby bolǵan emes edi. Bul jańa úl­gidegi, ishi zamanaýı jabdyqtarmen jabdyq­talǵan, balalar úshin basseıni de, birneshe sport zaly, ınterak­tıvti taqtasy, kompıýterlik sy­nyby bar biregeı mektep kenshiler qalasyndaǵy memlekettik tilde bilim beretin úshinshi bilim oshaǵy. Sońǵy jyldary qazaq tilinde bilim beretin mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jaqsardy. Hımııa men bıologııa, matematıka, fızıka, lıngafon, mýltımedııa kabınetteriniń jańa úlgimen jasaqtalýy, ınteraktıvti taqtalar, kóptegen bilim uıalarynyń onlaın jelisinde emin-erkin jumys isteýi osynyń aıǵaǵy. Qos­ta­naılyq qazaq mektepteri “Qazaq mektebinde oqy­ǵan balalar ýaqyttan qalyp qoıady, orys sy­ny­byndaǵy oqýshylarǵa qaraǵanda shaban” degen qańqý sózdiń kúlin áldeqashan kókke ushyrǵan. Bilim sapasy qazaq mektepterinde 99,9 paıyz, al biryńǵaı ulttyq testileýden memlekettik tilde bilim alǵan túlekterdiń kórsetkishi 77,86 paıyz, 22 túlek altyn uıany “Altyn belgimen” támam­dady. Qaısy jyldary osy synaqtan oblys boıynsha eń joǵary baldy qazaq mektebin bitirgen túlek aldy. Búginde memlekettik tilde bilim alyp jatqan qazaq balalary 55,8 paıyzdy quraıdy. Bul san jyl saıyn ósip otyr. Munyń syrtynda oblystaǵy ulty qazaq emes 296 bala memlekettik tilde bilim alýda. О́tken jyly bi­ryń­ǵaı ulttyq testileýdiń qorytyndysy boı­ynsha Qostanaı oblysyndaǵy túlekter jınaǵan ball eń joǵary bolyp, birinshi oryn aldy. Mundaı úzdik nátıjege qazaq mektepteriniń qosqan úlesi de barshylyq – Oblysta jóndelmeı qalǵan, aýyr jaǵ­daı­da turǵan qazaq mektebi joq. Oblys ákimi Sergeı Kýlagın eń aldymen mektepter men aýrýhanalar jaǵdaıyna birinshi kóńil bóledi. Mysaly, Rýdnyı qalasyndaǵy jańa mektep áý basta 300 oryndyq bolýy kerek edi, Sergeı Vıtalevıch onyń jobasyn ózgertip, 900 oryndyqqa jetkizdi. Al mundaı mektep úıi respýblıkamyzda sanaýly ǵana shyǵar dep oılaımyn, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy orta bilimdi damytý bóliminiń bas mamany Danagúl Álmenova. О́zge ulystar balalarynyń memlekettik tildi meńgerýi úshin mektepten tys jumystar da júr­gizilýde. Mysaly, oblys ákiminiń bastamasymen ulty qazaq emes mektep oqýshylary arasynda toq­san saıyn ótkiziletin “Til shamshyraqtary” baı­q­aýy úshin oblys bıýdjetinen 6 mıllıon 200 myń teńge bólindi. Baıqaýda qazaq tili men ádebıetinen úzdik bilimin kórsetken bala bir toqsan boıy 80 myń teńge, ekinshi oryn alǵan bala 50 myń, úshinshi oryndy ıelengen oqýshy 30 myń teńge alyp turdy. Onyń syrtynda yn­talandyrý syılyqtary taǵy bar. Sonymen qatar Sergeı Kýlagınniń tapsyrmasymen oqýshy­lardyń jazǵy demalys lagerleri úshin qazaq tilin úırený baǵdarlamasy jasaldy. Sóıtip oblysta oqýshylardyń qazaq tilin úzdiksiz úırený isine tek mektep emes, qoǵamdyq uıymdar da tartylyp otyr. Alaıda sheshimin tabýǵa ýaqyt kerek etetin kúr­deli máseleler qazaq mektepteriniń damýyna kól­de­neń tur. Aldymen oblystaǵy qazaq tilinde bilim be­retin bilim uıasynyń 70 paıyzy shaǵyn jıyn­tyqty mektepter. Munyń kópshiligi or­ta­lyqtan alys eldi mekenderde. Aýyldaǵylardyń qa­laǵa kóshýine baılanysty bala sany jetis­pe­gendikten negizgi mektepter bastaýyshqa aınalyp, keıbir jer­lerde bastaýysh mektepterdi osy se­bepten jabýǵa týra kelip otyr. Shaǵyn jıyn­tyq­ty mektepterge mamandardyń barýy da qıyn. Mu­ǵalim jetispeıdi. Sondyqtan Taran, Uzynkól, Denısov, Qarabalyq, Jitiqara aýdandary orta­lyǵynda aýyl balalaryna arnap jataq salyndy. Aýyl balalary osy jataqta jatyp, aýdan ortalyǵyndaǵy qazaq mektebinde oqıdy. Onyń esesine oblystaǵy qalalar men aýdan ortalyq­ta­rynda memlekettik tilde bilim beretin mektep­ter keńeıýde. Buryn qazaq mektebi túgil qa­zaqtyń ıisi sezilmeıtin Kachar kentinde bastapqyda ashylǵan qazaq synyptary damı kele bıyl orta mektepke aınaldy. Oǵan salyp jatqan jańa záýlim ǵımarattyń qurylysy da keler jyly bitip qalady. Sondaı-aq, sońǵy 5-6 jyldyń ishinde Qostanaı qalasynda birneshe aralas mek­tep taza qazaqshaǵa aınaldy, 2007 jyly 600 or­yn­dyq qazaq orta mektebi ashyldy. №24 bas­taý­ysh mekteptiń ózinde búginde 500-deı bala oqıdy. “Qazaqsha oqy, qaraǵym!” – Elbasymyzdyń saıasaty qazaq mektepterin qalaı damytsa da múmkindik berip otyr. Qazir jańadan salynǵan, qaıta jóndeýden ótken mektepterge kirseń han saraıy sııaqty, máni de, sáni de kelisken, jarqyrap tur. Oblys ákimi Sergeı Kýlagınge bul jóninen alǵystan basqa aıtarymyz joq, – deıdi qart ustaz Jumaǵazy Bekbosynov. Degenmen, bilim salasynyń ardageri óńirdegi qazaq balalarynyń áli de jartysyna jýyǵynyń orys mektepterinde oqıtyndyǵy ózin oılanta­tyndyǵyn jasyrǵan joq. Onyń pikirinshe, qazaq mektebinde balalardyń kóbeıýine endigi jerde ata-analar atsalysýy kerek. Olar aıta beretin búgingi oqýlyqtaǵy kinárattar tek qazaq mek­te­bine ǵana tán emes, orys mektebinde de osy pro­b­le­ma ózekti. Qazaq tilindegi mamandardy Qos­ta­naı, Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýttary men birneshe kolledjder daıyndap otyr. Qazaq muǵalimderiniń arasynda tájirıbesi mol, báı­ge­den aty ozyp júrgen jańashyl ustazdar da az emes. – Ustazdarymyzdyń basqa tabystaryn aıt­paǵanda, byltyr Almatyda ótken halyqaralyq semınarda óz tájirıbesin ortaǵa salǵan Áýlıe­kól aýdanyndaǵy Fedoseev shaǵyn jıyntyqty mektepteriniń dırektory Gúlmıra Toqtamysova ár qıyrdan kelgen bilim salasy qyzmet­­kerle­riniń aldynda tamasha biliktilik kórsetti. Sol semınar sheńberinde uıymdastyrylǵan baıqaýda jumysyn qorǵap, arnaıy grantty utyp aldy. Onyń tájirıbesi basqalarǵa úıretýge, taratýǵa turarlyq degen baǵa berildi, – deıdi Danagúl Álmenova. Qazirgi qazaq mektepteri qatarynyń kóbeıýi ata-analardyń túsinigi men nıetine baılanysty degen oıyn Jumaǵazy aǵamyz jeke mysalymen jetkizdi. – Meniń óz balalarymdy bir jaǵynan múm­kindigime qaraı, ekinshiden osyndaı túsinikpen de orys mektebinde oqyttym. Al nemerelerimniń bar­lyǵy da qazaq mektebine bardy. Qazir Abaı de­gen úlken nemerem “Bolashaq” baǵdarlamasy­men Más­keý ýnıversıtetinde oqyp júr. Jıen nemerem Qar­jy mınıstrliginde qyzmet isteıdi. Eki-úsh til­de saırap tur. Al oryssha bitirgen balalarym mun­daı bıikterge jete alǵan joq, – deıdi qart us­taz. – Bul – meniń jeke basymnan alynǵan ǵana mysal. Qa­­zir qazaq mektepteriniń túlekteri ómirdiń qaı sa­­­la­synda da óte joǵary nátıjelerge qol jetkizip júr. Qostanaıda qazaq mektebiniń damýyna úlken úles qosqan Jumaǵazy aǵaı ana tilindegi bilim uıasynyń artyqshylyǵyn aıtýdan, ata-analarǵa túsindirýden áli sharshaǵan joq, mektepterge taıaǵyn súıenip jıi barady, búkil sharalarǵa qa­tysýǵa tyrysady. Qazaq mektebi aldymen balany ana tilinde oqytady, úsh tildi meńgerýge yqpal jasaıdy, ulttyq sananyń qalyptasýyna negiz qalaıdy. Qazaq tilin damytatyn jáne urpaqqa ulttyq tárbıe beretin orda da qazaq mektebi. Sonymen qatar, Jumekeń memlekettik til qa­damynyń júrýine de ana tilindegi qazaq mektebiniń qosar úlesi ushan-teńiz ekenin aıtady. Qostanaıda qazaq tilinde bilim berý isi kesilgen emendeı qaıta kóktep, damyp keledi. Aıtpaqshy, Qostanaı kóshesinde qazaqsha sóıleskenderge qazir eshkim tańǵalmaıdy... Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.