Alyptar týraly ertegi
Ertede aǵaıyndy úsh jigit bolypty. Ortalarynda jalǵyz ógizi bar eken. О́gizdiń alyptyǵy sondaı, úsh aǵaıyndynyń úlkeni onyń basyn, ortanshysy belin, kishisi artyn kúzetedi eken.
Bulardyń aralary, ıaǵnı aǵaıyndylardyń bir-birinen araqashyqtyǵy tústik jer. Bir kúni ógizi shóldegen soń úsh jigit ony o sheti men bu shetine kóz jetpeıtin aıdyn kólge sýarýǵa alyp barady. Shóldegen ógiz kóldiń sýyn taýysýǵa taqaǵan tusta, aıdynnyń túpsiz tereńinde shógip jatqan alyp jaıyn ashýlanyp, ógizdi jutyp jiberipti. Sol mezette alapat daýyl turyp, aspandaı ushyp jetken qaraqus kóldiń tabanynda qaırańdap qalǵan balyqty ilip alyp, shyrqaý kókke kóterilip joq bolady...
Ekinshi bir jerde qoıshy jigit bıik taýdyń bókterinde qoıyn jaıyp júrse kerek. Sodan nóser jańbyr quıyp ketip, sasqalaqtaǵan shopan qoı bastar úlken serkeniń baýyryna tyǵylady. Joǵarydaǵy alyp qaraqus aýzyna tistegen balyqty jáýkemdeý úshin óte bıik shyńnyń ushar basyna baryp qonyp, balyqty ishindegi ógizimen qosa borshalaıdy. Qus qonǵan bıik taý qoıshy tyǵylǵan serke múıiziniń ushy eken.
Sodan álgi serkeniń baýyryna tyǵylǵan jigit «aspan ashyldy ma eken» dep, kókke qaraı bergende kózine usaq qıqym túsip ketipti. Ol qıqym manaǵy alyp ógizdiń jaýyryny eken. Qoıshy kózin ýqalap, «qıqymdy» bir tamshy jaspen dalaǵa shyǵaryp tastaıdy. Qyzyq bolǵanda qoıshynyń kózinen aqqan tamshy jas úlken kólge aınalyp, muz bolyp qatyp, oǵan álgi serke júre almaı taıyp jyǵylyp mertigipti. Qoıshy bolsa qalǵan qoıyn aıdap óz jónine ketedi. Osy oqıǵadan keıin:
«Qoıshy qoıyn keledi, taýǵa jaıyp, Kók serkesi qalypty muzǵa taıyp, Kózdiń jasyn bir tamshy aǵyzǵanda, Qý jaýyryn aqyrda boldy ǵaıyp» – deıtin óleń qalǵan desedi.
Sodan jaz bolyp, shildeniń ystyǵy kóterilgen zamatta, qyryq toǵanaǵy bar kerýen jolǵa shyǵady. Olar ystyqta júre almaı túngi salqynmen júrip otyrady. Kenet tap-taqyr jazyq jerde úlken taý paıda bolyp, buǵan tańdanǵan 40 kerýenshi túıelerin shógerip, tańnyń atýyn kútedi. Tań raýandaǵan tusta qatty jer silkinip, barlyǵy uıqysynan shoshyp oıanady. Qarasa, olardyń taý dep toqtaǵany ana qoıshynyń kózinen aǵyp túsken ógizdiń jaýyryny eken de, onyń basyn túlkiniń kúshigi dirildetip kemirip jatyr. Ony kerýenshiler jer silkindi dep oılaǵan.
Sodan barlyǵy qaptap júrip túlkini soǵyp alady. Onyń ústine qaraǵan bóliginiń terisin sypyrǵanda, ár adamǵa bir ishik, bir tymaq úles tıedi. Teriniń astyńǵy bóligin alýǵa áreket etkenimen barlyǵy jabylyp, túlkini aýdara almaı, aqyry qoıady. Bular osylaı álektenip jatqanda, qolynda kótergen jas balasy bar bir áıel kelip, ólgen túlkini bir saýsaǵymen aýdarady da, jarty terisin sypyryp alyp, balasynyń basyna ólshep kórse, ol jarty shekesine de jetpeıdi. Áıel aıtady:
– Sizder alǵan terilerińizdi maǵan berińizder, men balama tymaq tigip bereıin. Erteń ol qyrqynan shyǵýy tıis edi, sonyń toıy, barlyǵyńyz úıge júrińizder, – deıdi. Bul áıel manaǵy qoıshynyń qatyny eken.
Suraq: Osy alyptardyń qaısysy úlken?
Bul ertegi-jumbaq ǵulama ǵalym Aǵjan Mashanıdyń (Mashanov) 1970 jyly jaryq kórgen «Ál-Farabı» atty eńbeginen alynyp otyr. Ǵalym atamyz atalmysh jumbaqtyń jaýabyn Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz ózi sheshken depti. Iаǵnı, osyndaǵy alyptar – ógiz, jaıyn (balyq), qaraqus, serke, Shopan ata, túlki, áıel. Bulardyń bári ejelgi juldyz attary. Naqtyraq aıtqanda, alyp juldyzdar. О́gizdiń ashyǵyp shóldeýi – sý azaıǵan qystyń basy. О́gizdi qustyń kókke kóterip áketýi – qystyń ortasy, ıaǵnı Úrkerdiń kóterilýi. О́giz, serke, samuryq úsheýiniń bir jerge túıisýi – jyldyń toǵys amaly, naqtyraq aıtqanda Naýryz. О́gizdiń jerge túsken jaýyryny – Úrkerdiń jerge qulaýy. Iаǵnı, úrker-jaýyryn 40 jolaýshynyń astyna tóselýi, úrker kókten kórinbeıtin 40 kún shilde. Shildeden keıin shóp shabý, egin oraǵy sııaqty qarbalas bastalady. Bul qarabalas – túlki terisiniń sypyrylýy eken.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»