Sársenbi, 19 qyrkúıek 2012 7:17
2008 jyly búkil álemdi qarjylyq daǵdarys oty sharpyp ótkenin árkim de jaqsy biledi. Osy bir úreıli ekonomıkalyq qubylys myńdaǵan adamdardy qarjy men múlikten aıyrdy, kóptegen óndiris oryndary jabyldy, álemdi jumyssyzdyq jaılady. Qarjylyq daǵdarysty álemniń barlyq elderi sezdi jáne barlyq adamdar bastarynan ótkerdi.
Sársenbi, 19 qyrkúıek 2012 7:17
2008 jyly búkil álemdi qarjylyq daǵdarys oty sharpyp ótkenin árkim de jaqsy biledi. Osy bir úreıli ekonomıkalyq qubylys myńdaǵan adamdardy qarjy men múlikten aıyrdy, kóptegen óndiris oryndary jabyldy, álemdi jumyssyzdyq jaılady. Qarjylyq daǵdarysty álemniń barlyq elderi sezdi jáne barlyq adamdar bastarynan ótkerdi.
О́ndiris pen tutyný arasyndaǵy tepe-teńdiktiń buzylýy, valıýtanyń baqylaýsyz emıssııasy, syrtqy saýda balansyndaǵy tapshylyq jáne taǵy basqa makroekonomıkalyq faktorlar memleket ekonomıkasyn qarjy daǵdarysyna ákelip soqtyrady. Qarjy daǵdarysynyń memleket ishinde nemese álemde tez taralýynyń ekonomıkalyq, saıası, tipti psıhologııalyq sebepteri bar. Álemniń damyǵan elderindegi ekonomıkanyń damýy jáne quldyraýy – mindetti túrde bolatyn qubylys. Kapıtalızmniń bes ǵasyrlyq tarıhynda birneshe ret kezeńdik qurylymdyq ekonomıkalyq daǵdarystar bolyp ótti. Osy daǵdarystardan keıin ǵana jańa ekonomıkalyq modelder paıda boldy: manýfaktýralyq kapıtalızm, fabrıka-zaýyt túrindegi aksıonerlik kapıtalızm, monopolıstik kapıtalızm, «aralas ekonomıka». Álem ekonomıkasy 2008 jyly da qarjy daǵdarysyna uryndy. Demek, álemdik ekonomıkanyń qalypty damýyn qamtamasyz etý úshin tek óndiristi uıymdastyrýdyń jańa modeli ǵana emes, jańa áleýmettik-ekonomıkalyq fılosofııa qajet ekendigi birinshi kezekke shyqty. Álemdik ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysynyń qaǵıdattyq sheshimderi elimiz Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń «Rossııskaıa gazeta» basylymynda jaryq kórgen «Daǵdarystan shyǵý kilti» atty maqalasynda kórinis tapqan.
Álem tarıhynda úlkendi-kishili kóptegen ekonomıkalyq jáne qarjylyq daǵdarystar bolyp ótti. Osy daǵdarystar ishindegi eń irileri HH ǵasyrda bolǵan «uly depressııa» (1930 j) jáne 1970 jyldary álemdi sharpyp ótken qurylymdyq-ekonomıkalyq daǵdarys edi. 2008 jyly jer sharyndaǵy barlyq memleketter erterekte bolyp ketken ekonomıkalyq daǵdarystardyń eshqaısysyna uqsamaıtyn erekshe bir qarjy daǵdarysyna tap boldy. Osy bir qarjylyq daǵdarys kezinde álem ekonomıkasy qurylymynda bırjalyq jáne valıýtalyq dúrbeleńder, ártúrli taýarlarǵa qatysty dúrbeleńdik suranystardyń kúrt artýy nemese suranystyń kenetten bolmaı qalýy, qor bırjasynyń kúıreýi, bank júıesindegi kredıttik-qarjylyq daǵdarys, ónerkásiptegi resessııa jáne stagnasııa úderisteri jáne t.b. jaǵymsyz ekonomıkalyq-qarjylyq úderister qosa júrdi.
Álemdegi barlyq memleketterdiń ekonomıkasyn shaıqaltqan osy bir qarjylyq daǵdarystyń bolý sebebin naqty túsiný úshin Meksıkanyń túkpirinde ornalasqan bir derevnıada bolǵan (múmkin bolmaǵan) myna oqıǵany zerdeleıik. Osy derevnıaǵa Mehıkodan bir bıznesmen kelip bylaı deıdi: «Sizder turǵan aımaqtaǵy prımattyń (maımyldyń bir túri) árqaısysyn 10 pesodan satyp alamyn». Shyndyǵynda aýyldyń mańaıynda maımyldar kóp edi. Derevnıa turǵyndary negizgi kúnkóriske qatysty jumystaryn toqtatyp, ormandaǵy prımattardy ustap alyp bıznesmenge ótkize bastady. Biraz ýaqyttan keıin prımattar sany kúrt azaıyp ketti. Osy kezde bıznesmen maımyldyń baǵasyn 20 pesoǵa kóteretinin jarııalaıdy. Derevnıa turǵyndaryna azaıyp ketken jáne adamdardan seskenip qalǵan prımattardy ustap alý ájeptáýir qıyndyq týǵyzdy. Kóptegen adamdar maımyldardy orman ishinde qýyp ustaýdan sharshap, ózderiniń burynǵy kásipterine orala bastady. Osy kezde bıznesmen mynandaı habarlandyrý jasaıdy: «Prımattardy endigi qabyldaý baǵasy 50 peso!» Ol osy habarlandyrý jasaǵannan keıin Mehıkoǵa ketedi. Ornyna orynbasaryn qaldyrady.
Turǵyndar barlyq kúshterin salsa da, olar úshin az qalǵan prımattardy ustap alý múmkin bolmaı qaldy. Maımyl birden derevnıa shegindegi qundy múlikke (qundy qaǵaz!) aınalyp ketti. Adamdar bir-birinen turmysqa qajetti zattardy satyp alǵanda tek pesomen ǵana emes, maımyl túrindegi «valıýtamen» de esep aıyrysty. 40-45 peso turatyn zatty adamdar bir maımylǵa erkin aıyrbastaıtyn boldy. Olar bir-birine peso túrinde de, maımyl túrinde de ústeme paıyzy bar qaryzdar bere bastady.
«Maımyl-valıýta» derevnıa aımaǵynda tolyq ornyqqan kezde bıznesmen orynbasary turǵyndardyń árqaısysyna bylaı deıdi: «Qazir eshkimge bildirmeı mendegi maımyldardy 35 pesodan satyp alyńdar, boss kelgen soń oǵan 50 pesodan ótkizesińder». Orynbasardyń mundaı jomarttyǵyna rıza bolǵan halyq eń sońǵy aqshalaryn salyp, bir-birinen ústeme paıyz sharty boıynsha qaryz alyp, barlyq maımyldy satyp alady. Árıne, derevnıa adamdary bıznesmenniń orynbasarynan maımyldardy paıda tabý úshin satyp alǵan edi. Biraz adamdar basqa derevnıa adamdarynan ústeme paıyzǵa qaryz aldy.
Kelesi kúni bıznesmenniń orynbasary joq bolyp ketedi. Derevnıada dúrbeleń bastaldy. Maımyldardyń baǵasy kúrt túsip ketti. Adamdar 30-32 pesoǵa baǵalap bir-birine maımyldaryn satqysy keldi, biraq satyp alýshyny taba almady. Maımyl túrinde berilgen ústeme paıyzy bar qaryzdardyń quny túsip ketti. О́ıtkeni, ondaı qaryz bergen adamdar qaryzyn peso nemese basqa zat túrinde qaıtaryp alǵysy keldi.
Bir adam Mehıkodaǵy zoobaqqa 5 pesodan barlyq maımyldy satyp alatynyn jarııalady. Biraq adamdar qymbatqa alǵan maımyldaryn oǵan satýǵa asyǵa qoımady. Maımyldy bıznesmenniń orynbasarynan satyp alý úshin alǵan qaryzdaryn adamdar ıelerine qaıtara almady. Paıyzynan paıda tabamyn degen oımen maımyldy 35 pesodan orynbasardan keri satyp alýshylarǵa qaryz bergen jeke adamdar qıyn jaǵdaıda qaldy. Basqa derevnıa adamdary da qarjylyq qıyndyqqa ushyrady. Sóıtip derevnıa turǵyndary barlyq aqshasynan aıyryldy. Nátıjesinde, derevnıa halqynyń árqaısysy ondaǵan maımyldyń ıesi bolyp qaldy.
Joǵaryda qarastyrylǵan derevnıa sheńberinde bolǵan oqıǵa dúnıejúzilik aýqymda 2008 jyly qaıtalanǵan edi. Jáne ol álemdik qarjy daǵdarysy degen atpen tarıhqa endi.
Bul jolǵy álemdik qarjy daǵdarysy Amerıka Qurama Shtattarynan bastalyp, búkil dúnıe júzine tarady. Qarjy daǵdarysynyń sebebin izdesek, ony AQSh-tyń ekonomıkalyq júıesiniń qurylymynan tabamyz. AQSh-tan basqa elder qalaı bolsa da memlekettik shyǵynnan (áleýmettik sala, ǵylym, qorǵanys shyǵyny, óndiristi ulǵaıtý jáne t.b.) kóp mólsherde ártúrli ádister kómegimen (negizgisi salyq ádisi) qarjy tabýǵa tyrysady. Al Amerıka ondaǵan jyldar boıy osy bir negizgi ekonomıkalyq qaǵıdatty esepke almaı keledi.
Amerıka úkimeti ekonomıka salasynda mynandaı pragmatıkalyq ustanymdy basshylyqqa aldy: «Búgin ózińe kereginshe aqshany qaryzǵa al, al ony qaıtarý máselesimen birsúgúni oılanasyń» (osy bir amerıkalyq pragmatızm álem elderiniń kóbine ene bastaǵan edi). Memleket ekonomıkasy osy pragmatıstik qısyn boıynsha ómir súrdi, al AQSh halqy óz memleketiniń is-áreketinen úlgi aldy. 2003 jáne 2008 jyldar aralyǵynda AQSh-tyń syrtqy memlekettik qaryzy 2 ese ósip, 14 trıllıon dollarǵa jetti. Sonymen qatar memlekettiń ishki qaryzy 37 trıllıon edi. Ishki qaryz belgili bir baǵdarlamalarǵa halyqtyń qarjysyn tartý, memlekettik baǵaly qaǵazdar satý jáne t.b. arqyly quralady. Demek, AQSh memleketindegi orasan zor shyǵyndy talap etetin armııa, ǵaryshty zertteý jáne amerıkalyqtardyń ádemi ómir súrý saltynyń joǵaryda ózimiz aıtyp ótken qaryzdar esebinen iske asatynyn túsiný qıyn emes. Árıne, keleshekte amerıkalyqtar tapqan tabysyna saı ómir súrmese, AQSh memleketiniń defoltqa ushyraýy sózsiz. (Biraq bul jaǵdaı bizdiń zertteýimizdiń taqyryby emes).
2004-2005 jyldary AQSh turǵyndarynyń naqty ortasha tabysy kúrt azaıyp ketti. Bunyń negizgi sebebi amerıkalyq dollardyń qunsyzdanýy edi. О́ıtkeni, AQSh memleketine alǵan qaryzdaryn óteýi kerek boldy. 14 trıllıon dollardyń banktik paıyzynyń ózi orasan zor qarjyny talap etetini belgili. Al AQSh ekonomıkasy qansha yshqynǵanymen jańa tabys bere almady. Al memlekettik shyǵyn jyl saıyn údemeli túrde óse berdi. Sóıtip, AQSh úkimeti memleket ishindegi jáne álemdik deńgeıdegi dollarǵa qatysty qarjylyq-kredıttik úderisterdiń turaqtylyǵyn baqylap otyrý úshin 1913 jyly qurylǵan Federaldyq rezervtik júıeden (FRJ) kóp mólsherde qaryzǵa dollar valıýtasy túrinde qarjy alýǵa májbúr boldy. Dálirek aıtqanda, materıaldyq ónimmen qamtamasyz etilmegen dollardy FRJ mekemesine kóptep shyǵartýǵa májbúr etti. Osylaısha memlekettik shyǵyndy azaıta aldy, biraq dollardy satyp alý qabileti tómendep ketti.
Amerıkalyqtar osyǵan kelip az tabys tabatyn boldy. Kóp jyldar boıy qaıǵy-muńsyz ómir súrip úırengen halyq aqsha tabýdyń jańa jolyn izdedi jáne ony tapty da. Turǵyndardyń kóp bóligi ıpotekalyq qorlardan nemese bankterden paıyzy óte az kredıt ala bastady. Shyndyǵynda 2005 jyldary turǵyn úı rynogynda erekshe jaǵdaı týyndaǵan edi. Halyqtyń narazylyǵyn týdyrmaý maqsatynda memleket turǵyndarǵa úı salýǵa jáne baspana satyp alýǵa qarjy beretin ıpotekalyq mekemelerge (bankter, agenttikter jáne t.b.) únemi ekonomıkalyq qoldaý kórsetip otyratyn. Ipotekalyq mekemeler sany kúrt artty jáne olar kóp mólsherde aksııalaryn shyǵaryp sata bastady. Olar óz ýaqytynda óte qundy baǵaly qaǵaz túrine jatatyn. Ipotekalyq mekemelerdiń aksııalaryn AQSh-tyń iri bankteri jáne álemniń kóptegen bedeldi bankteri úlken mólsherde satyp aldy. Saqtandyrý kompanııalarynyń kópshiligi artyq aktıvterin baspana salý isine kredıt túrinde bere bastady.
Kóp keshikpeı-aq AQSh-ta ıpotekalyq qurylys dúrbeleńi bastaldy. Oǵan tómendegi jaǵdaılar sebep boldy. Birinshiden, jyldyq ústemesi 2%-dan turatyn ıpotekalyq kredıtti kez kelgen AQSh turǵyny ala aldy. Bul úshin odan qarjylyq kepil, jalaqysy jáne múlki týraly anyqtama talap etilmedi. Ekinshiden, jyljymaıtyn múliktiń baǵasy tez óse bastady.
Kredıtti turǵyndardyń barlyǵy derlik aldy. О́ıtkeni, kredıt kómegimen jaqsy tabys tabýǵa bolar edi. Alynǵan kredıtke úıler, ǵımarattar saldy nemese jyljymaıtyn múlik satyp aldy. Sodan keıin ony qaıtadan satty. Jyljymaıtyn múlik baǵasynyń tez ósýi tek kredıtti jáne onyń paıyzyn qaıtarýǵa ǵana emes, jaqsy paıda tabýǵa da múmkindik berdi.
AQSh úkimeti de, halyq ta ómir osylaı bola beredi dep oılady. Biraq ekonomıkada eshnárse máńgilik emes. Belgili bir ýaqytta, dálirek aıtqanda, 2006 jyly ıpotekalyq mekemeler birinshi ret qarjylyq kedergige tireldi. Ipotekalyq bankterde jáne agenttikterde aqsha jetispedi, óıtkeni qyrýar kredıt taratylyp jiberilgen edi. Biraq olardyń qaıtarymy mardymsyz boldy. Degenmen keıbir sharalar qoldanýdan keıin jaǵdaı birshama túzelgen edi. Bul sharalardyń eń bastysy, adamdardyń kredıtti qaıtarý ýaqytyn shegindirý bolatyn.
2007 jyly amerıkalyq jyljymaıtyn múlik rynogy «qyzyp» ketti, usynys suranysty basyp ozdy. О́te qymbat baǵaǵa salynǵan úıler sany tez kóbeıdi. Sóıtip, jyljymaıtyn múlik rynogy tóńireginde paıda tabý maqsatyn kózdegen «isker» amerıkalyqtar eki úlken tyǵyryqqa tireldi: birinshisi, kredıt qarajatyna satyp alynǵan qymbat úılerdiń (kóbinese áli salynyp bitpegen úıler) ıesi bolý; ekinshisi, ıpotekany paıyzymen qosa qaıtarý kerektigi. 2006 jyly bul úrdis endi ǵana ekpin ala bastaǵan kezde ıpoteka ıelerine memleket kómekke keldi. Al 2007 jyldyń basynda AQSh úkimetiniń músheleri jáne prezıdenttiń ózi jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin aıta otyryp, odan AQSh memleketiniń shyǵa alatynyna, jaǵdaıdyń jaqsy bolatynyna halyqty sendirdi.
2008 jyldyń tamyz aıynda prezıdent aıtqan jaqsy jaǵdaıdyń oryndalýy ekitalaı ekeni baıqala tústi. Ári qaraı ekonomıka qısynyna saı buryn múmkin bolmaǵan oqıǵalar tizbegi oryn ala bastady.
Suranys bolmaǵandyqtan jyljymaıtyn múliktiń baǵasy eleýli deńgeıge túsip ketti. Úıdiń baǵasy 2008 jyly sońǵy segiz jyl ishindegi eń tómengi deńgeıge jetti. Úlken kredıtke salynǵan nemese satyp alǵan úılerin turǵyndar sata almady (eger satsa, onda ol shyǵynǵa qalar edi). Aqsha joq bolǵandyqtan olar ıpotekalyq mekemelerden alǵan qarajatty qaıtara almady. Al kredıtti paıyzymen óz ýaqytynda qaıtaryp otyrýǵa múmkindigi barlardyń ózi tym arzandap ketken úı úshin kredıt somasyn tóleýdi toqtatty jáne kredıtke alynǵan jyljymaıtyn múlikterin ıpotekalyq bankter men agenttikterge ótkize bastady. Turǵyndar kredıtti jáne onyń paıyzyn ıpotekalyq mekemelerge qaıtarmaǵandyqtan, bankter men agenttikter qarjylyq qıyndyqqa tap boldy. AQSh-taǵy eń iri ıpotekalyq agenttikter (Fannie Mae ı Freddie Mac), bankter (Bear Stears, Lehman Brothers) jáne saqtandyrý kompanııalary (AIG) bankrot jarııalandy. Ile-shala basqa ortasha ıpotekalyq mekemelerdiń barlyǵy derlik bankrotqa ushyrady.
Ipotekalyq mekemelerdiń aksııalary tez qunsyzdanyp ketti. Ipotekalyq qarjylyq qurylymdardyń aksııalaryna ıe bolǵan bankterdiń aktıvteri eleýli túrde qysqardy. Bankterdegi aktıvterdiń qysqarýy nátıjesinde bankterdiń ózderiniń shyǵarǵan aksııalary da qunsyzdana bastady. AQSh-tyń qor bırjasynda dúrbeleń bastalady. Álemdik ekonomıkanyń ózara tyǵyz baılanysy nátıjesinde qarjylyq dúrbeleń jer sharyndaǵy basqa memleketterge de tarala bastady jáne álemdik ekonomıka qarjylyq daǵdarysqa túrtki boldy.
Balnur ǴAZIZ,
Nazerke ÁKIMJANOVA,
Shákárim atyndaǵy úsh tilde oqytatyn daryndy balalarǵa
arnalǵan oblystyq arnaýly mekteptiń oqýshylary.
SEMEI.