Parlament depýtattarynyń aımaqtardaǵy saılaýshylarymen kezdesýlerinde óńirlerdegi ótkir problemalar jıi kóteriletindigi zańdylyq. Keı jaǵdaılarda quzyrly oryndar, onyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń qısynsyz sheshimderine qanaǵattanbaǵan halyq bizge tikeleı aryz jazady.
Máselen, byltyr jazda Atyraý oblysynda «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıalynda ótkizgen kezdesýimizge kelgen aýyldyq turǵyndar baqtashy baǵatyn mal joldy kesip ótkeni úshin ózderiniń jaýapqa tartylyp, aıyp arqalap jatatynyna aryzdandy. О́riste júrgen mal kólik jolyn kesip, jol-kólik oqıǵasyn týdyrsa, úıde jatqan ıesi jaýapkershilikke tartylady eken. Onda tek aıyppul tólettirip qana qoımaı, kólikke kelgen shyǵyn da óndiriletin kórinedi. Al ol az aqsha emes, aldy bes mıllıon, sońy segiz mıllıon teńgege deıin jetetin kezder bolady. Baǵyp otyrǵan on shaqty qoı, eshki, eki-úsh iri qarasy jáne samannan soǵylǵan úıi ǵana bar aýyl adamyna bul úlken salmaq qoı. Osyny aıtqan turǵyndar bizden bul sharanyń zańdylyǵyn anyqtap berýdi suraǵan edi.
Biz aımaqtan kele salysymen qoldanystaǵy zańdardy qarap, qosymsha málimetterdi jınaqtap, bul máseleni jan-jaqty saralap, zerttedik. Osy júrgizgen jumystardyń nátıjesinde quzyrly organdar mal ıelerin zańsyz jazalap kelgendigine kóz jetkizdik.
Qazaqstannyń Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly Kodeksinde jol-kólik oqıǵalary boıynsha ákimshilik jaýapkershilikti kózdeıtin baptar bar. Solardyń ishindegi 615-620-baptarda jol boıynda, maldy qaǵyp ketkeni úshin jaýapkershilik kózdelgen. Biraq bul baptyń negizinde ýákiletti memlekettik organdar men sottar mal ıelerin jaýapkershilikke tartyp kelgen. Mundaı sheshimder zańsyz bolǵan. Sebebi «Jol júrisi týraly» Zańnyń 1-baby 15-tarmaǵynyń, «Jolda júrý erejesiniń» 2-taraýynyń 2-bóligi 26) jáne 31) tarmaqtarynyń jáne ÁQBtK-niń 615-babynda kórsetilgen eskertpeniń mazmuny men maǵynasy boıynsha, úı janýarlarynyń ıeleri, eger de jolda at arba kóligin basqarmasa, minis malyn nemese tabyndy aıdamasa, jol júrisiniń ózge de qatysýshylar sanatyna jatpaıdy. Demek, mundaı azamattar quqyqbuzýshylyqtyń sýbektileri bolyp tabylmaıdy. Al óz kezeginde olardy ÁQBtK-tiń 615-620-baptary boıynsha jaýaptylyqqa tartýǵa quqyqtyq múmkindikti shekteıdi. Iаǵnı, atalǵan Kodekste úıde jatqan mal ıesi jaýapqa tartylý kerek degen talap joq. Aýylda maldy aqshasyn tólep, baqtashyǵa baǵýǵa beredi. Ol tańerteń alyp ketip, aýylǵa keshke bir-aq ákeledi. Al jol-kólik oqıǵasyna mal ıesiniń eshqandaı qatysy joq. Alaıda, bul eskerilmeı, mal ıesi jaýapqa tartylyp, mashınaǵa kelgen shyǵyn solardan óndirilip kelgen.
Sondyqtan mal ıelerine qoldanylyp kelgen sharanyń zańǵa qaıshy ekenin dáıektep jazyp, zańdylyqty qadaǵalaıtyn organ – Bas prokýratýraǵa jiberdik. Bul quzyrly organ 2 aıǵa jýyq atalǵan faktiler boıynsha janjaqty taldaý jumystaryn júrgizip, sonyń qorytyndysy negizinde bizdiń ýájderimizdiń bárin qoldap, Joǵarǵy sotqa kassasııalyq narazylyq jasady. Búginde sonyń nátıjesinde ákimshilik sottyń praktıkasy túbegeıli ózgerip otyr. Negizinde buǵan deıingi eki jyl ishinde 500-ge jýyq adam tek osy másele boıynsha ákimshilik jaýapqa tartylyp, aıyppul arqalaǵan eken. Bul – osynsha adam ábigerge túsip, birshama shyǵynǵa ushyraǵan degen sóz.
Búginde Bas prokýratýra tarapynan Ishki ister mınıstrligimen birge barlyq oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar qalalyq prokýrorlarǵa mundaı zańsyzdyqqa jol bermeý jóninde tapsyrma berildi. Iаǵnı, endigi jerde mundaı jol-kólik oqıǵalary boıynsha mal ıesin ákimshilik jaýapkershilikke tartpaý týraly naqty nusqaý berilip otyr. Bul úı janýarlaryna qatysty jol-kólik oqıǵasy boıynsha kóptegen adamdardyń jazyqsyz jaýapty bolýyna tosqaýyl qoıylady degen sóz.
Shyntýaıtyna kelgende, Jolda júrý erejesinde mal ıeleriniń mindetine úı janýarlary jolǵa shyǵyp ketetin jaǵdaıdy joqqa shyǵarmaıtyn kezde, olardy qaraýsyz qaldyrýǵa bolmaıdy degen normalar bar. Biraq Ákimshilik kodekste osy normalar buzylǵan jaǵdaıda olardyń jaýapkershiligi qarastyrylmaǵan. Qatelik, isti qaraý barysynda atalǵan kodekstegi talaptarǵa qaramaı, tek erejelerdi ǵana negizge alýdan týyndaǵan. Bul – biliksizdiktiń birden-bir kórinisi. Osynyń saldarynan adam quqy taptalyp otyr. Mundaı jaǵdaı kóbine azamattardyń ádildikke, memleket saıasatyna degen seniminiń joǵalýyna ákelip jatady. Eń qıyny da osy.
Mansurhan MAHAMBETOV,
Májilis depýtaty