Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:23
Elbasynyń Joldaýyna baılanysty Qarjy polısııasynda sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń jańa baǵyty aıqyndalyp jatyr. Sonyń biri syrty jyltyr, ishi jemqor sheneýnikterge qarsy naqty maıdan ashyp para berýshini de, para alýshyny da, bıýdjet qarajatyn jegendi de, urlaǵandy da ońdyrmaı opyndyratyn jemqorlyqpen kúrestiń buryn-sońdy bolmaǵan strategııasyn jasaý qolǵa alyndy.
Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:23
Elbasynyń Joldaýyna baılanysty Qarjy polısııasynda sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń jańa baǵyty aıqyndalyp jatyr. Sonyń biri syrty jyltyr, ishi jemqor sheneýnikterge qarsy naqty maıdan ashyp para berýshini de, para alýshyny da, bıýdjet qarajatyn jegendi de, urlaǵandy da ońdyrmaı opyndyratyn jemqorlyqpen kúrestiń buryn-sońdy bolmaǵan strategııasyn jasaý qolǵa alyndy. Bul memlekettiń qarjysyn bılikti asyra paıdalanyp sybaılasyp sorǵan talaı sheneýniktiń sońǵy saǵaty soǵatynyn bildiredi. Mine, osy oraıda halyqtyń ortaq qazynasynan sybaılasyp isherin iship, jegenin jep, túk bolmaǵandaı taltańdaı basyp júrgen aramtamaqtardyń julynyn úzý úshin qazir qandaı sharalar qolǵa alynyp jatqandyǵy týraly bilmek oımen Astana qalalyq ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamentiniń bastyǵy Erbolat Balǵabaevpen áńgimelesken edik.
– Erbolat Temirbolatuly, Joldaýda aıtylǵandaı, qarjy polısııasynyń endi negizgi kúshi «kólkeńkeli» ekonomıkamen, bıýdjet qarajatyn urlaıtyndar jáne tamyry tereńge ketken júıeli jemqorlyqpen kúresýge baǵyttalýy tıis. Bul oraıda táýelsizdigimizdiń jaǵasyna jarmasyp kele jatqan jemqorlyqty joıýdyń joly endi túbegeıli jasalady dep oılaısyz ba?
– Iá, jasalýy tıis. О́ıtkeni, Elbasynyń ústimizdegi jylǵy Joldaýynda aıtylǵan jańa máselelerdi halyq qazir taldap, bilip, endi sonyń oryndalýyn qalap otyr. Onyń basty sebebi, jyl saıynǵy joldaýlarda alǵa qoıylatyn tapsyrmalar nátıjesi ekonomıkalyq jaǵdaıymyzdyń joǵarylaýyna, elimizdiń jaqsarýyna, halyqtyń áleýmettik-turmystyq ahýalynyń túzelýine túpkilikti sebebin tıgizip, jańasha ómir súrýge jol ashýynda dep bilemin. Sondyqtan halyq Joldaýdy asyǵa kútetini ras. О́ıtkeni, ár kúnniń, ár aıdyń, ár jyldyń ózindik talaby bolady.
Sonaý ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda el aldyna, ár memlekettik organ aldyna sol ýaqyttyń úrdisine saı ózindik bir talap qoıylǵany belgili. Sonyń ishinde Elbasy quqyq qorǵaý organdaryna da áleýmettik-saıası jaǵdaılarǵa baılanysty tapsyrmalar bergeni anyq. Osyǵan oraı quqyq qorǵaý organdary elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna ózindik úlesterin qosqany da sózsiz. Mine, osy baǵytta alar bolsaq, Elbasy bıylǵy Joldaýynda da bizdiń salaǵa qatysty burynǵydan ózgeshe talaptar qoıyp otyr. Bul mindetti oryndaý úshin bizge san emes, sapa qajet. Al sapa bolýy úshin, árıne, jumystyń júrgenin kórýimiz kerek.
Osyǵan oraı Qarjy polısııasy agenttiginiń Tóraǵasy Rashıd Tóleýtaıuly Túsipbekov bizdiń vedomstvonyń aldynda turǵan strategııalyq maqsattardy naqtylady. Qarjy polısııasynyń jeke quramyna barlyq kúsh-jigerin sybaılas jemqorlyqpen kúreske, «kóleńkeli» ekonomıkaǵa qarsy turýǵa jáne bıznes ókilderiniń zańdy múddeleri men quqyqtaryn qorǵaýǵa jumyldyrý tapsyryldy.
– Qarjy polısııasy týraly jurt arasynda ózgeshe pikir qalyptasqan. Birqatar adamdar úrke qaraıdy. Árıne, olardyń kóbi jemqorlar bolýy múmkin. Degenmen, qarjy polısııasy jazalaýshy organ emes qoı?
– Iá, durys aıtasyz, qarjy polısııasy jazalaýshy organ emes. Ol eldiń qamyn oılaǵandyqtan qurylǵan. Sondyqtan bizge, eń aldymen, jurttyń qoryqqany emes, halyqtyń senimi kerek. Senim bar jerde jumys ta júredi. Al senim bolý úshin isimizden ádildiktiń, adaldyqtyń ısi ańqyp turýy tıis. О́zińdi óziń jattaı syıla deıdi. Halyq senetindeı qyzmet atqarylýy tıis. Mundaı jumys qarjy polısııasy bedeliniń artýyna birden áserin tıgizedi. Biraq aldymen mundaı jumysty atqara alýymyz kerek, ony atqara alatyndaı myqty mamandar bolýy qajet. Olar kimder? Olar tártipti, adal, mádenıetti, ózderiniń qyzmetimen bıznesti aralastyrmaıtyn bilikti adamdar.
Bireýler aryzdana kelgende solardyń isin durys taldap, tıisti dárejede anyqtap saralaı alatyn, eki tarapqa da zań talabyna saı ádil qaraıtyn maman bolǵany jón. О́ıtkeni, jábirlengen adamnyń quqyǵyn zań talabyna saı qorǵaý úshin máseleniń mánin, oqıǵanyń kózin tap basyp, aqty aq, qarany qara deı almasaq, qaıtip bireýlerdi jaýapqa tartýǵa bolady. Onda jábirlenýshini qorǵaý aýyly alystaı túsedi. Sondyqtan ózimizdiń aramyzdaǵy tárbıe jumysyn durys jolǵa qoıý kerek.
Bul jaǵynan alǵanda kadr tańdaý máselesi aldan shyǵady. Al kadr bárin sheshedi dep tekke aıtylmasa kerek. Bizge keletin jastardyń kóbi sonaý mektep qabyrǵasynan-aq osy quqyq qorǵaý organynda istesem, elime, halqyma paıdamdy tıgizsem degen oıda bolatyndyǵyna shúbám joq. Biraq olar joǵary oqý oryndaryn bitirip, barlyq zańdardy jattap kelgenimen, endi myna isti terge dep birden jaýapty jumysqa júkteı almaısyń. Joǵary oqý oryndaryn bitirgen jas mamannyń bilgeninen áli bilmegeni kóp ekeni belgili. Mine, osy kezde naǵyz tergeýshiniń qandaı bolatyndyǵyn oǵan úıretetin kim? Árıne, burynnan jumys istep kele jatqan tisqaqqan mamandar. Eger olar jańadan kelgen jastarǵa óziniń júris-turysymen, ádepti minezimen, durys isimen ónege kórsetpese, kim úlgi bolady?
Demek, biz agenttik tóraǵasynyń tapsyrmasyna saı óz aramyzda tárbıe jumysyn bastap kettik. Tárbıeli tergeýshi jurttyń kóńilinde zil qaldyrmaıdy. Qarjy polısııasynyń qyzmetkeri neǵurlym qarapaıym, adal bola tússe, ol soǵurlym zań talaptaryna saı áreket etedi. Aramyzda aryn satyp, qyzmet babyn paıdalanyp júrgender joq dep aıta almaımyn. Mundaı aramzalar qaı mekemede bolsa da kezdesedi. Degenmen, qarjy polısııasynda ondaı teris oıly jandardyń bolmaǵany durys.
Sonymen birge, agenttik tóraǵasynyń nusqaýy boıynsha qarjy polısııasy organdarynda zańsyz tekseris bolǵan jaǵdaıda, ony júzege asyrǵan qyzmetkermen qatar onyń basshysy da jazalanatyn bolady.
Qylmyspen zańsyz kúresýge bolmaıdy degen qanatty sóz bar. Bul ataly sózdi qylmyskerlermen kúres júrgizgende olardyń qutylýyna, aılasyn asyrýyna túrtki, sebep bermeýimiz úshin umytpaǵanymyz jón. Jan-jaqty bilikti, ashyq tergeý júrgizip, buljymas dáleldi alǵa tartqanda sol qylmyskerdiń ózi de amal joq, shyndyqqa moıynsunady. Myqty tergeýshiniń aqıqaty arqyly óziniń kináli ekendigine amaly joqtan kónedi. Bul sottyń da negizgi sheshimdi shyǵarýyna septigin tıgizip, qylmyskerdiń shyndyqtan jaltara almaýyna kómektesedi.
– «Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy» degen naqyl bar. Qazirgi kúni kez kelgen mekemedegi qarapaıym adamdar kimniń jemqor ekendigin jaqsy biledi. Biraq bala-shaǵasy bar, alyp otyrǵan bir aılyq jalaqasynan aıyrylyp qalmas úshin aýzyn asha almaıdy. Ásirese, myna birqatar AQ, JShS-ler, tipti qaısibir mekemeler elge paıdaly shyǵaryp jatqan túk ónimderi bolmasa da onyń basshylary myńǵyrǵan jalǵan baıǵa aınalǵandar. Bulardyń qyzmetinde jemqorlyq kórinisteri joq dep oılaısyz ba? Ondaı jemqorlyqty múlde toqtatýǵa bolmas pa edi?
– Árıne, sózińizdiń jany bar. Halyq bárin de kórip otyr. Bireýler naqty eńbegimen halyqqa paıdasyn tıgizip baııdy, bireýler jatyp alyp jemqorlyqqa jol beredi. Endi, budan bylaı bıýdjet qarjatyn qymqyrǵandar taırandap júre almaıdy. Sondyqtan sybaılas jemqorlyqqa qaı salada kóbirek jol beriledi, áýeli soǵan basa nazar aýdaryp, monıtorıng jasap otyrý kerek. Bul bir sheneýniktiń para alǵan nemese bıýdjet qarajatyn urlap qoıǵan isine sáıkes ony tekserýge jan-jaqty daıyndalyp barýymyz úshin qajet. Demek, sybaılas jemqorlyq kórinisin anyqtaýǵa barǵan qyzmetkerlerimiz tekten-tekke tekseris júrgizbeýi tıis. Árbir habar úshin shapqylap, tekseris júrgize berý abyroı ápermeıdi. О́zgeniń tolyqqandy jumys isteýine kedergi keledi. Biraq sybaılas jemqorlyq deregine sáıkes tekseris júrgizildi eken, odan bir nátıje shyǵýy da kerek. Máselen, oıyn avtomattaryn qoldanbaý týraly zań bar. Soǵan sáıkes qalamyz da baqylaý júrgize almaıtyndaı úlken emes. Alaıda, jasyryn oıyn avtomattary bıznesi toqtar túri joq. Endeshe nege oǵan birjolata toqtam salynbaıdy? Mine, osy oraıda biz qazir ondaı jasyryn oıyn avtomattary anyqtalǵan orynnyń bárin túpkilikti túrde múlde jaýyp tastaýǵa kiristik. Ekinshi ret, ıaǵnı qaıtadan biz bul máselege aınalyp kelmeýimiz qajet. Jasyryn oıyn avtomattary bıznesin joıǵannan keıin ol jerde sybaılas jemqorlyq degen de joıylady. Sóıtip, jasyryn birqatar bıznestiń qamtamasyz etilýine eshkim de kómegin tyqpalaı almaıdy. Al qaı kóshede, qandaı páterde jasyryn oıyn avtomattary saýdasynyń júrip jatqanyn kez kelgen adam biledi. Demek, olardy anyqtaý da qıyn emes. Buǵan tolyqtaı múmkindik bar. Zańsyzdyqpen zań sheńberinde ǵana kúrese bilý kerek.
– Ujym basshysy retinde qyzmetkerlerge qandaı talap qoıasyz?
– Árıne, úlkendi-kishili qyzmetterde basshylyq oryndarda jumys istedik. Biraq ár qyzmettiń ózindik ereksheligi bar degendeı, qashanda qaı jerde de jaýaptylyq birinshi orynda turý kerek. Jaqsy jumys júrýi úshin ujymdaǵy aýa raıynyń da nur shashyp turǵany durys. Ol úshin árbir qyzmetkerdiń jaǵdaıyn jaqsy bilgenim jón dep oılaımyn. Onyń otbasylyq, turmystyq, áleýmettik jaǵdaıy, qandaı sheshilmeı jatqan máseleleri bar degendeı, múmkindik bolsa olardy sheshýge tyrysqan jón. Qyzmetkerdiń mundaı máseleleri sheshilgen soń odan jumysty da qatań talap etýge tolyq quqymyz bar. О́tirik aıtylmaý kerek, ósek pen shyndyqty aıyra bilgen durys. Kez kelgen qyzmetkerdiń ózindik oılary bar. Olar kúndelikti ómirde naqty máselelermen tikeleı betpe-bet ushyrasyp júrgen adamdar. Men qyzmetke taǵaıyndalǵan boıda árbir qyzmetkerdi shaqyryp, olardan eger osy laýazymda qyzmet atqarsań, jumysty qalaı bastap, ne ister ediń degen suraqtar qoıdym. Rasynda, olardyń aıtalmaı júrgen oılary men usynystary kóp. Bir sózben aıtqanda, memlekettik iste ózim bilem deý ábestik, bizdiń bir-birimizden úırenetinimiz barshylyq. Munyń bári aqyr aıaǵynda, sybaılas jemqorlyqpen qaıtkende tıimdi kúresýge bolady degen suraqqa jaýap izdeý, aqyldasyp pishken ton kelte bolmaıdy.
Jalpy, qarjy polısııasy qyzmetkeriniń árbir isinen de, sózinen de zańdylyqtyń talaptary aıqyn bilinip turýy tıis. Adam tildeskenshe demekshi, máselen, sóılesken kezde de á degennen-aq kimniń kim ekeni birden baıqalady. Bul kezde mádenıettilik, ádeptilik, tárbıelik, izettilik bizdiń qyzmetkerlerimiz úshin aýadaı qajet. Al kez kelgen bir isti tekserýge barǵan qyzmetkerimizdiń mindeti óte aýyr. Onyń tergeıtin adamy qylmysker me, aıypty ma, kúdikti me, jábirlenýshi me, meıli, kim bolsyn, báribir adam ǵoı. Múmkin kúdikti degenimiz teksere kelgende sýdan aq, sútten taza adam bolyp shyǵýy kádik. Ol adamdardyń bárimen birdeı mádenıetti túrde sóılese bilý kerek. Al ondaı sózdiń basy, barlyq qyzmetkerlerime de qoıyp otyrǵan talap, meıli bir-birimen sóıleskende de «siz» dep til qatýdan bastalǵany jón. Bara sala qoqan-loqy kórsetken tergeýshiden góri adamdyq quqyn taptamaı joǵary mádenı talapta sóılesken qyzmetkerimizge isti ashý jeńilge túsetini anyq. Bizdiń mindetimiz oryn alǵan qylmysty ashý. Al ony jazaǵa tartý, tartpaý sottyń isi. Demek, biz ádildikti izdeýshi ıaǵnı naqty qylmystyń bolǵanyn jáne qalaı oryn alǵanyn dáleldeýshimiz.
Buryn munda tipti jurt óziniń bireýge bergen qaryzyn qaıtarý úshin de aryzdanǵan eken. Sonyń qaryzyn qaıtarýǵa qarjy polısııasy qyzmetkeri aralasypty. Bul múlde durys emes, óıtkeni, qarjy polısııasy qyzmetkeri bireýdiń qolshoqpary emes. Mundaı eki adamnyń azamattyq isin qaraıtyn sot bar, sonyń aldyna júginýi tıis. Qazir mundaı ister boıynsha shaǵym aıta kelgen jandarǵa túsindirý jumystaryn júrgizýdemiz. Al eń bastysy, mundaı daýǵa aralaspaý arqyly biz qyzmetkerlerimizdi sybaılas jemqorlyqqa sebep bolýy múmkin derek kórinisterinen saqtap qalamyz.
– Degenmen, kez kelgen qyzmetker sizdiń sybaılas jemqorlyqpen qandaı baǵytta kúres júrgizý kerektigin bile bermeıdi ǵoı.
– Sondyqtan da bizde qazir tıimdi kúres júrgizý úshin ádistemelik nusqaýlyq jasalyp jatyr. Siz durys aıttyńyz, tergeýshi ıakı jedel qyzmetker qylmysty ashý barysyna tek óz oıymen, jeke túsinigimen kirisip ketpeýi kerek. Sybaılas jemqorlyqtyń, ekonomıkalyq qylmystyń túri kóp. Al bul jóninde bizde burynǵy qaralǵan ister boıynsha úırenetin tájirıbeler barshylyq. Solardyń arasynan kúrdeli qylmystardyń ashylý joldaryn jıyp, bir arnaǵa túıip tergeýshige jol kórsetetin, baǵyt-baǵdar beretin, tuıyqqa tirelgen sátte ne isteý kerektigin túsindiretin nusqaýlyq daıyndalýda. Máselen, salyqtyń jetispeýshiligimen qalaı kúresýge bolady, sol sııaqty para berý, para alý, qyzmettik ýákilettikti asyra paıdalaný, jalǵandyqqa barý, jasyrý t.b. týraly ádistemelik nusqaýlyq joq. О́ıtkeni, qazir zańdar da kóp, zaman talabyna saı jańa túsinikter de kóp. Oǵan sáıkes qylmystyń túrleri men mazmuny da ózgere túsýde. Demek, atalǵan nusqaýlyq jańadan kelgen mamandarǵa aıryqsha kómek ekeni belgili.
– Qulaǵym tynysh bolý úshin sybaılas jemqorlyqty túp tamyrymen qurtyp jiberý kerek degenińiz júrekke jyly tıedi eken. Alaıda, jemqorlar ustalǵanda, mine, meniń jegenim dep bar qarajatyn nemese dúnıe-múlkin ustata bermeıtini anyq. Ol bar urlaǵan dúnıesin týma-týystarynyń atyna jazdyryp, záýlim saraılar turǵyzyp, qos-qostan sheteldik qymbat kólikter aldyrtyp murtynan kúlip júre beredi. Ustalsa qutylady, kóp bolsa az-kem otyryp shyǵady. Sosyn ózgeniń atyna túsirgen orasan baılyǵyna malshynyp, rahattana qaıta tirligin bastaıdy. Sonda qylmyskerdi sottap qana qoıǵannan el ne utady?
– Árıne, aıtyp otyrǵanyńyz shyndyq. Eger qylmyskerdiń jeke esebinde túk qarajat bolmasa, eshteńe isteı almaımyz. Biraq, jemqorlyq kórinisi baıqalǵan kezde-aq, eger tájirıbeli tergeýshi bolsa o basta jedel-izdestirý sharalaryn júrgizý barysynda bárin tap basýǵa bolady dep oılaımyn. Máselen, kózge samaladaı jarqyrap kórinip turǵan kottedjderdi, keń saraıdaı páterlerdi, qymbat kólikter, qundy dúnıe-múlikterdi qylmystyq qarajat jolymen kelgendigi týraly aqparat tússe, anyqtaý qıyn emes. Osy dúnıelerdiń bárin ol týysqanynyń atyna jazǵyzyp qoıyp, sol úıde ózi turýy da nemese sol qymbat kólikti paıdalanyp júrýi de ábden múmkin. Endeshe, bul qylmystardy op-ońaı dáleldeýge bolady degen sóz. Al dáleldense, meıli kimniń atyna jazylsyn, túgin qaldyrmaı tárkileýge zań boıynsha jol ashylady. Mine, men joǵaryda bizdiń qyzmetkerlerimizdiń bilikti, tájirıbeli, asqan sheber bolýy kerektigi týraly aıtqanym sol. Olar kez kelgen jemqordyń jegen, biraq jasyryp úlgergen dúnıesin taýyp, dáleldep áshkere ete alatyndaı dárejede bolýy kerek.
Sonymen qatar kez kelgen kásiporyndaǵy qylmysty asharda onda jumys isteıtin adamdardyń jaǵdaıyn da oılaǵan durys. Áıtpese, onyń basshysy ekonomıkalyq qylmyspen ustalǵan eken dep kásiporynnyń esep-shotyn múlde jaýyp tastaý, sol mekemedegi jumysshylardyń bárin aılyqtarynan qaǵý degen sóz. Másele álgi mekemede qandaı dárejedegi qylmys jasaldy, sony anyqtap baryp sáıkes sheshim qabyldaý kerek. Eger ol kásiporyn salyǵyn tólep tursa, biraq tek bar másele bir ǵana basshyǵa qatysty bolsa nelikten bas-kóz joq kele sala bárine toqtam salý qajet?
– Qaı salany almaıyq, ásirese, myna qurylys salasynda bıýdjet qarajatyn jymqyryp, aqyr aıaǵynda qurylys ta joq, túk te joq taltańdap basyp júrgender kóp-aq. Sol bıýdjet qarajatyn jymqyryp jatqandarǵa qashan tosqaýyl qoıylady?
– Bul ózi rasynda dendegen kesel bolyp tur. Bıýdjet qarajatyn jeıtinder ózderi eshýaqytta ustalmaıtyndaı sezinedi. Qazir bizde qurylys salasyndaǵy bir istiń tergeýi aıaqtalyp qaldy. Istiń qozǵalǵanyna bir jyldan asqan. Biraq ázirge eshqandaı nátıje joq. Mıllıardtaǵan qarajat qoldy bolǵan. Birneshe sheteldik eń qymbat kólikter satyp alynǵan. Sezikti shetelde taırańdaı basyp júr. Memleketke orasan zııan kelgen. Endi isti qaıta qolǵa aldyq. Mundaı adamdar az bolmaı tur. Olar eshýaqytta halyqtyń, eldiń qamyn oılamaıdy, tek ózderiniń jeke múddesin, qaltasyn toltyrýdy ǵana oılaıdy. Sondyqtan bizde buryn qaralyp, keıin belgisiz bir sebeptermen toqtap qalǵan bıýdjet qarajatyn sybaılasa jegenderge baılanysty isterdi qaıta qaramaqpyz. Olardyń bárine jańa soqqy beriletin kún alys emes.
– О́zińizdiń ıdealyńyz týraly aıtsańyz.
– Meniń ıdealym Tóle bı, Qazybek jáne Áıteke bı. Olar qazirgiden qıyn kúrmeýi kóp kúrdeli isterdi sheshkeni aıan. Máselen jer daýy, jesir daýy kezinde olar qara qyldy qaq jaryp ádil sheshim shyǵardy jáne olardyń sol sheshimi halyqtyń birligin nyǵaıta tústi. Babalarymyz, shynyn aıtý kerek, osy kúndi ańsap ketken jandar. Sondyqtan da qashanda birlikti oılaǵan. Biz sol úrdisten aýytqymaýymyz kerek. Qashanda ádildik pen shyndyqty jalaý etip ustap, alda júrýimiz kerek. Napoleon jeńiliske ushyraǵan soń aıtqan eken, bizdiń jaýymyzdan jeńilý sebebimiz, olardyń komandırleri sońymnan erińder dep attandasa, meniń sardarlarym alǵa dep qana aıqaılaǵan deıdi. Sondyqtan sybaılas jemqorlyqpen kúres jolynda da biz tek alda júrgenimiz durys dep sanaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.