Buǵan deıin eki jaq ta talaı ret kelisimge kelýge tyrysqan. Tipti Fransııada, basqa elderde kezdesip, kelissóz júrgizgen. Biraq eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syımaıdy eken. Lıvııany bir ortalyqtan, bir úkimetten basqarýǵa bir-birin kóndire almady. Sóıtip sáýirdiń basynda Lıvııanyń shyǵysyn, munaıly aýdandaryn basqaryp otyrǵan feldmarshal Haftar el astanasy Trıpolıdy alýǵa bel sheshe kiristi. Al sol Trıpolı qalasynda jaıǵasqan úkimettiń basshysy Faıez ál-Sarradj da qarap qalǵan joq. Qolyndaǵy bar resýrstardy biriktirip, bas kótergen feldmarshalǵa qarsy qoımaq. Resmı armııa Haftardyń ıeliginde bolsa da, oǵan baǵynǵysy kelmeıtin jergilikti berber taıpalary, dala komandırleri jetkilikti eken.
Siz kimsiz, Haftar myrza? О́zi onsyz da basy birikpeı, birneshe aımaqqa bólinip, DAISh terrorısterimen kúres endi aıaqtalǵanda, búlik shyǵarǵan Halıfa Haftar degen kim? Ol kezinde Mýammar Kaddafıdiń jaqyn serigi edi. 1987 jyly Lıvııa men Chad soǵysqanda, qol bastaǵan Haftar tutqynǵa túsedi. Sátsizdikke ushyraǵan ofıserden Kaddafı bas tartady. Basshysynyń bul qylyǵyna ashýlanyp, Haftar oppozısııa tarapyna ótip ketedi. Alaıda, Kaddafıge qarsy tóńkeris te, qarsylyq ta sátsiz bolǵan soń AQSh-qa kóshedi. Al 2011 jyly Kaddafıdiń basyna qara bult úıirilgende, Lıvııada kóteriliske shyqqan jurtqa basshy bolady. Bul endi Fransııanyń qoldan jasaǵan jospary deıdi.
Kaddafı kóz jumyp, eli talan-tarajǵa túskende, Halıfa Haftar saıası arenadan kórinbeı ketedi. Degenmen kóp ótpeı bılikke ıslamshyl saıası top kelgenine kóńili tolmaı, jurtty jańa úkimetke qarsy shyǵýǵa shaqyrady. Onyń halyq arasynda bedelin kótergen «Lıvııa maqtanyshy» áskerı operasııasy edi. Onyń maqsaty – dinı radıkal toptarǵa qarsy kúres bolatyn. Sebebi jappaı tártipsizdikti paıdalanyp, Lıvııada DAISh jáne basqa da toptar keń etek jaıdy. Osy ýaqyt ishinde Bengazı naǵyz qırandy qalaǵa aınaldy. Biraq haostan sharshaǵan azamattar sol kezdegi generaldyń isin qoldady. Ol radıkaldardan munaı kenishterin tartyp alyp, jeńiske jetti. Osy jeńisi úshin 2016 jyly Haftardy qoldaıtyn Parlament Lıvııada alǵash ret oǵan feldmarshal ataǵyn berdi. Kezinde bul eldi 42 jyl basqarǵan Kaddafı polkovnık shenimen shektelgen edi.
Haftar qutqarýshy ma, álde joıýshy ma? Lıvııanyń bir bóliginde qarýdyń kúshimen tártip ornatqan osy kisini keıbir azamattar eldi qutqarýshy, qazirgi tártipsizdikti tyıatyn qoly jýan jalǵyz adam dep esepteıdi. Al onyń qarsylastary Halıfa Haftar bılikke kelse, ekinshi Kaddafı atanatyn naǵyz avtorıtar sanaıdy. Qazirdiń ózinde feldmarshal el astanasy Trıpolıdyń mańyndaǵy Garıan qalasyn qarsylyqsyz basyp aldy, bas áýejaıdy shabýyldady. Osy qaqtyǵystan 60-qa jýyq kisi kóz jumǵan. Soǵystan aman qalý úshin 2800 azamat Trıpolı qalasyn tastap shyqty. Bul azamattyq soǵysqa aralaspaý úshin AQSh-tyń áskeri elden kete bastady. Úndistan da óziniń bitimgerlik kúshterin Týnıske kóshirdi. Sheteldik armııalardyń bulaısha Lıvııadan basyn ala qashýy erteń naǵyz qan-josa soǵysqa jaǵdaı jasaýy múmkin. Ony ózge Afrıka elderiniń tájirıbesi san ret dáleldedi.
Bir eldegi qos bılik. Sonymen búgin Lıvııada qos úkimet ornady. Faıez ál-Sarradj basqaratyn Trıpolıdaǵy úkimetti Túrkııa, Qatar jáne Batys elderi qoldaıdy. Al oǵan qarsy kúresip jatqan Halıfa Haftarǵa Saýd Arabııasy, Mysyr, Arab ámirlikteri dem berip otyr. Reseı qos tarappen de jaqsy. Halıfa Haftar jas kezinde Lıvııanyń atynan kelip, Máskeýde áskerı bilim alǵan, orys tilin meńgergen. Endi feldmarshaldy qarý-jaraqpen, kásibı sarbazdarmen qamtamasyz etip otyrǵan sııaqty. Máskeý Haftardy qoldaý úshin Vagner dep atalatyn jeke áskerı kompanııanyń 300 jaýyngerin jiberdi degen aqparat bar. Iаǵnı, Reseı barlyq múmkindikti qoldanǵysy keledi. Máselen, erteń alda-jalda Haftar bılikke kele qalsa, Lıvııadaǵy terrorıster, bosqyndar arqyly Eýropaǵa yqpal jasaýy múmkin. Sol úshin Reseıdiń Qorǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý feldmarshalmen birneshe ret kezdesip úlgeripti.
Trıpolı – sońǵy nysana. Endigi negizgi kúres Lıvııa astanasy Trıpolı úshin júrmek. Biraq bul tektetires myńdaǵan adam ómirin jalmap ketetin qyrǵynǵa aınalýy múmkin. Kópshilik elder osyǵan alańdap otyr. Ekinshi jaǵynan, Halıfa Haftardyń qazirgi jaǵdaıy jaqsy. Ol munaıly aýdandardy ıemdenip, ásker ustap otyr. Degenmen, Trıpolı túbinde jeńilse, onyń saıası, áskerı háli tym nasharlap ketýi de ǵajap emes. Oǵan qosa, Haftarǵa baǵynǵysy kelmeıtin, soǵystan sharshaǵan qatardaǵy jurt ta, dala komandırlerdi de jeterlik. Iаǵnı, áskerbasy dál qazir úlken táýekelge bel býyp otyr.
Sóz sońynda. Ulttyq armııanyń basshysy Haftarmen tanys dıplomattar ol ózin arab áleminiń, Lıvııanyń qutqarýshysy sanaıdy deıdi. Ol solaı ma, álde kerisinshe Lıvııanyń túbine jetetin tulǵa ma, ázirge belgisiz. Biraq feldmarshal astanaǵa joryǵyn Lıvııadaǵy bıylǵy saılaý jáne eldegi jaǵdaıdy retteýge arnalǵan ulttyq konferensııanyń aldynda bastady. Basqasha aıtqanda, Haftar dıplomatııa, kelissózden góri qarýdyń kúshine kóbirek senedi. Eger basqa memleketterdiń júrgen jolyna qarasaq, ásirese, Afrıka, Latyn Amerıkasyndaǵy, osyndaı sanadaǵy ofıserlerdiń kesirinen myńdaǵan jan azamattyq soǵystarda mert bolǵan. Keıbir elder adamzat tarıhynan sabaq almaıtyn sııaqty.