Qashanda qatardamyz

Qashanda qatardamyz

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:50

1987 jylǵy 21 naýryzda, ha­lyqtyq Naýryz merekesiniń qarsa­ńynda Almaty qala­syndaǵy Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynda alǵashqy quryltaı konferensııasy ótip, onda respýb­lıkalyq ardagerler uıymy quryl­ǵan bolatyn. Uıym­nyń negizgi maq­sattary ardagerlerdiń quqyn qorǵaý jáne olardy saıası-qoǵamdyq ju­mystarǵa keńinen tartý bolyp belgi­lendi.

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:50

1987 jylǵy 21 naýryzda, ha­lyqtyq Naýryz merekesiniń qarsa­ńynda Almaty qala­syndaǵy Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynda alǵashqy quryltaı konferensııasy ótip, onda respýb­lıkalyq ardagerler uıymy quryl­ǵan bolatyn. Uıym­nyń negizgi maq­sattary ardagerlerdiń quqyn qorǵaý jáne olardy saıası-qoǵamdyq ju­mystarǵa keńinen tartý bolyp belgi­lendi.

О́tkizilgen quryltaı konferensııasy bu­ryn áreket etken byty­rańqy ardagerler uıym­daryn bi­rik­tirýge, kópshilik qart adam­dar­dyń birlikke, ózderiniń áleýmettik-eko­nomıkalyq múddelerin birlesip qor­ǵaýǵa degen umtylystaryn qı­syndy tú­ıindeýge múmkindik berdi. Tómennen joǵaryǵa deıin uıymdyq turǵydan jymdasyp órilgen jáne bir orta­lyqtan basqarylatyn bir­tutas ardagerler uıymyn qalyp­tastyrý qa­jet­tigin ómirdiń ózi talap etti.

О́tken kezeńniń oqıǵalaryn eske alǵanda, biz ardagerler qozǵaly­sy­nyń bastaýynda turǵan aǵalary­myz­dy qurmetpen ataýymyz kerek. Res­pýblıkalyq ardagerler uıymy­nyń alǵashqy tóraǵasy bolyp elge syıly, tájirıbeli basshy, Uly Otan soǵysynyń ardageri, birqatar ýaqyt respýblıka Mınıstrler Ke­ńesi Tóraǵasy­nyń orynbasary qyz­metin atqarǵan Sháń­gereı Jáni­bekov saılandy.

Qazaqstannyń ardagerler uıy­my­nyń qalyptasýyna onyń qyz­metin jandandyryp, bedelin kóte­rýge eleýli úles qosqan kelesi basshy Keńes Odaǵynyń Batyry, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Halyq Qa­har­ma­ny, general Saǵadat Nur­ma­­ǵanbetov boldy.

Qazaqstandaǵy ardagerler qoz­ǵa­lysy­nyń eleýli jetistikteri Or­ta­lyq keńesti on toǵyz jyl bas­qarǵan Maqtaı Saǵdıevtiń esimimen baılanysty. Ardagerler qatary­nyń uıym­dastyrý turǵysynan bi­rigip be­kýi, birlestiktiń jarǵylyq min­detter men baǵdarlamalyq maq­sat­tardy oıdaǵydaı sheshe alatyn yq­paldy saıası-qoǵamdyq kúshke aınalýy osy kezeńniń enshisine tıesili.

Qazirgi kúni respýblıkalyq Ardagerler uıymy elimizdegi eń úlken qoǵamdyq uıym bolyp sanalady. Quramynda 1 mıllıon 730 myń adam bar: 9 myńnan astam Uly Otan soǵysynyń qatysýshylary, 225 myń tyl eńbekkerleri, 880 konslager tutqyndary, 320 Lenıngrad qorshaýynda bolǵandar, 1397 qaza tapqan jaýyngerlerdiń jesirleri, sonymen qatar, 2 myńdaı Qazaq­stan Respýblıkasyna eńbegi sińgen zeınetkerler. Ardagerler arasynda 5 Keńes Odaǵynyń Batyry, 133 So­sıalıstik Eńbek Eri, 4 Halyq Qa­har­many, ondaǵan myń orden jáne medaldarmen marapattalǵandar bar. Bul adam­dar bizdiń qoǵamy­myzdyń ary bolyp sanalady. Olar ózderiniń baqılyq bolyp ketken aǵa býyn serikterimen birge fa­shızm­di kúıretýge, soǵystan keıingi halyq sha­rýashylyǵyn qalpyna keltirýge, tyń ıgerýge, ondaǵan qa­lalar, júz­degen eldi meken, zaýyttar men fabrıkalar salýǵa ólsheý­siz úlesterin qosty.

Respýblıkalyq ardagerler uıy­my 16 aı­maqtyq, 240 qalalyq jáne aýdandyq, 9,5 myń bastaýysh uıym­dardan turady, elimiz­diń búkil aý­maǵyn jáne eńbek ujymda­rynyń kópshiligin qamtıdy. Kúndelikti ózi­­niń jumysynda Ortalyq keńes salaly qurylymdarǵa súıene otyryp, ardagerler­diń qalyń qolyn qoǵamdyq jumysqa belsendi túrde qatysýǵa, memlekettik jáne qoǵam­dyq qurylymdarǵa keńinen ókildik etýge, aǵa býynnyń múddesin qor­ǵaýǵa, jastardy ákeler men ana­lardyń eń úzdik dástúr úlgisinde tárbıeleýge tartyp otyr.

Qazaqstandyq ardagerler uıy­my «Tá­ýel­siz memleketter ardager­leri (zeınet­kerleri) qoǵamdyq uı­ym­dary yntymaqtas­tyǵynyń» (Más­keý) bel­sendi múshesi bolyp tabylady jáne barlyq shekaralas elderdiń baýyrlas ardagerler ke­ńes­terimen tyǵyz baılanys jasaıdy.

Elimizdegi ardagerler uıym­dary el Pre­zıdentiniń saıası baǵy­tyn tolyǵymen qol­daı­dy. Qazaq­stan halqyna Joldaýdaǵy aı­shyq­talǵan damýdyń jańa baǵyttary ardagerler arasynda ystyq yqy­lasqa ıe boldy jáne onyń oryndalýyna óz úlesterin qosý­ǵa árqa­shanda daıyn. Osynyń dáleli re­tinde arda­ger­lerdiń prezıdenttik jáne parla­ment­tik saılaýlar kezinde óz tóńi­regine kóp adamdar jınap, olardyń kúsh-qýatyn jasam­paz­dyq eńbekke jumyldyrýǵa baǵyt­taǵan bel­sendiligin aıtýǵa bolady.

Ár deńgeıdegi ardagerler keńes­terin isker de qaıratty, laıyqty adamdar basqaryp keldi jáne bas­qarýda. Olardyń baı ómirlik táji­rıbesi, qarttarǵa kómekke kelýge qashan­da daıyndyǵy – myńdaǵan ardagerler qozǵalysynyń erikti jáne rııasyz belsen­dileriniń qymbat qory. Olar ózderiniń rýhanı jiger­lerimen, joǵary ustamdylyǵymen, jeke bas úlgile­ri­men Qazaqstanda ult­aralyq kelisim ahýalyn qalyp­tas­tyrdy jáne ol bú­gingi kúni bizdiń qoǵamnyń eń myq­ty tiregi bolyp tabylady.

Qazaqstandyq qo­­ǵam, Ult kósh­bas­shysy N.Á. Nazarbaev el táýel­siz­­d­i­giniń qalyp­tasýy­na qosqan arda­­ger­lerdiń úlesin óte joǵary baǵalaıdy. Memleket basshy­synyń aıtýy boıynsha, aǵa býyn qıyn jyldary balalary men neme­rele­riniń jarqyn bolashaǵy úshin reforma júrgizý ke­zinde óz jaǵdaı­lary­nyń tó­mendeýine sanaly túrde bardy. О́tken shırek ǵasyr aralyǵynda bir jarym myń­nan astam ardagerdiń memle­kettik nagradalarǵa ıe bol­ǵany tegin emes. Ol Otan úshin atqa­rylǵan olardyń eńbeginiń laıyqty baǵasy. Elimizdiń ekonomıkalyq áleýeti jaqsarǵan­nan keıin ardager­lerdiń áleýmettik jaǵ­daıyn sapaly túrde kóterýge múm­kindik týdy.

Tek qana sońǵy on jyl ara­lyǵynda ortasha zeınetaqy mólsheri 5 myńnan 40 myńǵa nemese 8 esege ósti. Osy kórsetkish boıynsha biz basqa TMD elderiniń báriniń aldyndamyz. Atap aıtýym kerek, bul tek memlekettik tólem boıynsha. Odan basqa bizde ardagerlerge beriler kóptegen kómek túrleri men jeńil­dikter jergilikti bılik organdary men kommersııalyq qurylymdar tarapynan da jasalady. Uly Otan soǵysyna qatysýshylar bizde asa úlken qamqorlyqqa ıe.

Mysaly, jyl saıynǵy qazan aıynda ótkiziletin qarttarǵa kómek aı­lyǵynda 700 myńdaı adamǵa 1 mıllıard teńgeden astam kólemde mate­rıaldyq kómek kórsetildi. Bir­qatar aımaqtarda ardagerler úshin qoǵam­dyq kólikte tegin júrý jáne kom­mýnaldyq, dári­gerlik qyzmetterde jeńildikter qaras­tyrylǵan.

Munyń bári qoǵamda qarttarǵa degen meıirimdilik jaǵdaılarynyń qa­lyptasqanyn dáleldeıdi. Kópte­gen qaltaly azamattar úshin qaıy­rym­dylyq qasıetter kúndelikti oı men istiń kórsetkishi bolyp otyr.

Múmkindikti paıdalanyp, gazet arqyly el Prezıdentine, jergilikti bılik organdaryna, kóptegen bıznes qurylymdaryna, aǵa býyn ókilde­rine kórsetiler baǵa jetpes kómek­teri úshin asa zor rızashylyǵymdy, alǵy­symdy bildirgim keledi. О́z keze­gin­de, ardagerlerimiz bolashaqqa degen nyq senimmen Qazaqstanda bolyp jatqan barlyq jaqsylyqqa óz úles­terin qosýǵa daıyn.

Búgingi mereıtoı ótkenimizge oıly kózben qarap, elimizdiń saıası jáne áleýmettik-ekono­mı­kalyq jań­ǵyr­tý jaǵdaıynda óz isteri­mizdiń keleshek baǵyttaryn belgileýge yntalandyrady. Biz, eń aldymen, aǵa býyn­­nyń tur­mystyq jaǵdaıynyń jaq­sarýyna kóp alań­daımyz. Ja­han­dyq daǵdarys jaǵdaıynda mem­le­kettiń múmkindigi shekteýli ekenin jaq­sy túsinip, ardagerler uıymdary jer­gilikti múmkindikterdi meılinshe molynan paıdalanyp, eń tómengi zeı­netaqy alatyndarǵa, ási­rese, jal­­­ǵyzbastylar men qarııalarǵa kómek berýge umtylady. Bul tur­ǵyda múm­kindikter az emes. Ardagerlerge kó­mek berý boıynsha keıbir aımaq­tardy aldyńǵy qatarlylar deń­geıine kóterip, bul jumysqa sha­ǵyn jáne orta bıznes ókilderin belsendi tartý kerek.

Kóptegen qarııalarymyz dáriger­lik qyz­met kórsetýdiń kemshilik­terine shaǵym­da­nady. Búginderi ár­bir emdelýshiniń dárigerdi jáne emhanany tańdaý erki bar dep sanalady. Biraq, Densaýlyq saqtaý mınıs­trliginiń málimetteri boıynsha, osy múmkindikti turǵyndardyń tek 4%-y ǵana paıdalanǵan, al 70 jastan asqan qarııalardy stasıonarda emdeýden tipti qashady eken. Dári-dármek máselesi de sol burynǵysha tapshy kúıinde. Kóptegen qarııalar tegin dárigerlik kómek kólemine kirmegen, reseptimen usynylatyn qymbat dárilerdi satyp alatyn múmkin­dik­teri jáne joq. Qazirgi jappaı kommer­sııa­lanǵan jaǵdaıda aq halatty adamdary­myzǵa qart­tarǵa qa­tysty ja­na­shyr­lyq pen kó­mek be­reıin degen yqy­las jetpeı jatady.

Qoǵamnyń keı­bir bóligi aǵa býyndy umyta basta­ǵa­ny qu­pııa emes. Keı­­bireý­lerge qar­taı­ǵan ata-anasyna qaraılasý artyq mashaqat sııaq­ty. Naryqtyq qaty­nastarǵa búkil bolmysymen kirip ketken keıbir jastar jasy ulǵaıǵan adamdarǵa kómek berýdiń mańyzdy­lyǵyn se­zin­beıdi. Mundaı qoǵam­dyq psıhologııa adam­gershilikke jatpaıdy jáne onyń bo­lashaǵy joq. О́ıt­keni, búgingi jas erteń shaý tartpaı ma eken?!

Osy turǵyda kel­gende jastardy tárbıe­leýdegi kem­shilikti kórmeýge bol­maıdy. Ás­kerı-patrıottyq tár­bıemen kóbirek shu­ǵyldanyp, ol boıynsha belgili bir nátıje­lerge jetip, biz jastar boıyna jalpy­adamdyq qundylyqtar: adamger­shilik, adal­dyq, eńbeksúıgishtik já­ne zańdy syılaý­shylyq, úlkenge qur­met sııaqty qasıetterdi sińirý jaǵyn nazardan tys qaldyrdyq.

Ekonomıkalyq daǵdarys jaǵ­daıynda jastarymyz ómirdiń rýhanı jaǵyn umytyp ketip jatqany aqıqat. Mundaı ahýal dinı radıkalızm men separatızmge jol ashady. Sondyqtan ardagerler turǵyn­dar­dyń ju­mys­pen qamtylýyn, qol­jetimdi turǵyn úı qurylysyn, jastarǵa bilim berýdi uıymdas­tyrǵanda máseleniń tárbıelik ja­ǵyn kú­sheıtý jaıyn qarastyrǵan Prezıdent Joldaýyna zor senim artyp otyr.

Biz, sonymen qatar, áleýmettik salada memlekettik retteýdiń kú­sheıtilýin, ásirese, qoǵamdaǵy ardagerler ornynyń, eń aldymen, zań­dylyq turǵysynan quqyqtyq be­kitilýin qalaımyz. Osy tusta «Ardagerler týraly» zań qabyldaý jaıly usynystyń kókeı­kestiligi aıqyn kórinedi.

Ardagerler Prezıdenttiń zeı­net­­kerlik júıege qatysty Úkimetke bergen tapsyrmasyn zor yntamen qarsy aldy. Áńgime, eń aldymen, zeınetaqyny ádil esepteý jaıly bolyp otyr. Qazir eń tómengi mól­sherli zeı­net­aqy alatyndar, negi­zinen, zeınetaqysy ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldardaǵy eńbek­aqysy boıynsha eseptelgender. Ol kezde eńbekaqy tómen, óndirister toqtap, eńbek­kerlerdiń kóbi aqysyz dema­lysqa shyqqan bolatyn.

Jınaqtaýshy zeınetaqy qorla­rynyń da ashyq jáne barshaǵa tú­sinikti bolýy kerek. Zeınetaqy qor­lary men áleýmettik qamsyz­dandyrý qorlarynyń jumysyn qadaǵa­laıtyn qamqorshylyq keńes­ter qurylyp, onyń quramyna ardagerler ókilderi qatys­qany durys bolar edi.

Kóptegen ardagerler uıymdary suraǵan­daı, qajettiligi pisip-jetil­gen másele «Sybaılas jemqor­lyqty jeńýge jurtshylyq­tyń qa­tysýy týraly» zańnyń qabyl­danýy. Ol mem­lekettik apparattyń sybaılas jem­qorlyqqa qarsy zań­namanyń qalaı oryndalýyn qada­ǵalaýǵa qoǵam­dyq uıymdardyń quzyretin bekiter edi.

Ardagerler men múgedekterge sheftik kó­mek berý úshin, áleý­mettik mańyzdy joba­larǵa bıznes qury­lymdaryn keńinen tartý úshin olar­ǵa salyqtyq jáne bas­qadaı jeńil­dikter qaralsa jón bolar edi. Biz ardagerler másele­lerin keńinen qam­tıtyn ortalyq jáne aımaqtyq buqaralyq aqparat qural­darynda aqparattyq keńis­tiktiń keńeıýine muq­tajbyz. Basym baǵytty baǵ­darlamalar sanatyna kiretin, «Ardager» ulttyq baǵdar­lamasy engi­zilse nur ústine nur. Onyń basty mindeti, qarttardyń laıyqty ómi­rin qam­tamasyz etip, olardy qoǵamdyq jumys­qa ju­myldyrý bolar edi.

Aldymyzda atqarylar ister kóp. Res­pýb­lıkalyq ardagerler uıymy óziniń bar uıymdas­tyrý­shylyq jáne ıntellek­týal­dyq resýrstaryn paıdalanyp jáne ur­paq­­tar jalǵastyǵy men birligine súıe­ne otyryp, elimizdiń jańa maqsattaryna jetý jolyn­daǵy qozǵalysyna óz úlesin qosa bermek. Ardagerler uıymynyń 25 jyl­­dyǵy jáne Naýryz meıramy qarsa­ńynda barsha ardagerler qaýymyna ystyq sá­lemimdi jáne quttyqtaýymdy joldap, týǵan Qa­zaqstany­myzdyń gúldenip, órken­deı berýin tileımin.

Qaıyrbek SÚLEIMENOV,  Ardagerler Ortalyq keńesiniń  tóraǵasy, general-polkovnık.