Baqqoja… Osy bir qońyr qozydaı ǵana móldiregen byp-bııazy, syrly sezimdi syrbaz jan ár kez sol báz qalpynda eske túsedi. Sonda qapyda joǵaltyp alǵan ánimdi qaıta tapqandaı onymen bolǵan alǵashqy tanystyq, ár júzdesýim, ne telefon arqyly uz-a-aq sóılesken sátterim kóz aldymda jaınaıdy da turady. Baqqojamen aradaǵy ol syr-suhbatty baıandasam, ol – uzaq hıkaıa, oıly tolǵanys. Shabyt otyn úrleıtin qushtarlyq. Sulýlyq álemine engizetin estet jannyń tebirenisi!
Baqqoja… Osy bir qońyr qozydaı ǵana móldiregen byp-bııazy, syrly sezimdi syrbaz jan ár kez sol báz qalpynda eske túsedi. Sonda qapyda joǵaltyp alǵan ánimdi qaıta tapqandaı onymen bolǵan alǵashqy tanystyq, ár júzdesýim, ne telefon arqyly uz-a-aq sóılesken sátterim kóz aldymda jaınaıdy da turady. Baqqojamen aradaǵy ol syr-suhbatty baıandasam, ol – uzaq hıkaıa, oıly tolǵanys. Shabyt otyn úrleıtin qushtarlyq. Sulýlyq álemine engizetin estet jannyń tebirenisi!
Baqqojamen tanysýym bylaı bastaldy. 1968 jyldyń sary kúzi. KazGÝ-diń fızmat dep atalatyn korpýsyndaǵy matematıka fakýltetiniń stýdentterimen kezdesý keshim ótip jatty. Qasymda konservatorııanyń jas ánshileri boldy. Ishinde elge belgili bola bastaǵan Zeınep Qoıshybaeva bar. Bir saǵatqa jobalanǵan konsert eki saǵatqa jaqyndaı berdi. Meniń «Qaıta oralǵan án», «Qosh bol, vals!» atty eki povesim jaıly kóp suraqtar qoıyldy. «Saltanat», «Aq qaıyń», «Jalǵyz qaıyq», «Danııardyń áni»…, taǵy basqa da án-romanstarymnyń hıkaıasy shertildi. «Aq qaıyńdy» ánshi Zeınep Qoıshybaeva oryndady. Zal siltideı tynyp, tyńdady da otyrdy. Bir kezde aldyńǵy orynnan bir jigit qol kóterdi:
– Aǵa, eki suraǵym bar… Birinshisi – sizdiń «Aq qaıyń» ánińiz eki shyǵarmaǵa leıtmotıv boldy, ol – Násireddın Serálıevtiń «Aq qaıyń» povesi jáne Muqaǵalı Maqataevtyń «Aq qaıyń» poemasy… Osy eki shyǵarmadaǵy mahabbat hıkaıasy óz basyńyzdan ótti me? Ekinshi saýalym – «Qosh bol, vals!» atty jınaǵyńyzda «Aıly sonata» novellasy bar, bul shyǵarmańyzdy dramalyq spektakl etý oıyńyzda bar ma? Meniń esimim – Baqqoja Muqaev. KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetiniń IV kýrs stýdentimin.
Zal tym-tyrys. «Aq qaıyń» ánin oryndaǵan ánshi Zeınep Qoıshybaeva maǵan kúlimsirep oılana qarady. Men sál irkile kidirip:
– «Aq qaıyń» ánin jazǵanda men jıyrma birge endi ǵana ilikken kezim. KazGÝ-diń Vınogradov kóshesindegi jataqhanasynda turatynmyn. О́nerli jastardyń uıytqysy bop ónerpazdar úıirmesine jetekshilik etetin О́mirzaq Aıtbaev, Iztaı Esqalıev, Áýes Batyrshaeva, taǵy basqa da ánshi, bıshi, dombyrashylardyń arasynda júrgen kezim. Qyz tańdap, qyz súıip te úlgergem joq. Ol kezderde biz qazaqtyń lırıkalyq ánderine yntyq edik. «Qarlyǵash», «Qazaq valsi», «Bizde dáriger bir qyz bar», «Marjan qyz», «Jaıyq qyzy», «Áli esimde», «Jan sáýlem», «Jarq etpes qara kóńilim neqylsa da», «Kesteli oramal»… Mine, biz adamnyń jan-júregin shýaqty syrǵa toltyratyn sulý ánderdiń áserinde boldyq. «Aq qaıyń» áni sol ánderdiń lebimen jaı ǵana lırıkalyq tolǵanystan týdy. Oqıǵasy da joq, belgili bir keıipkeri de joq. Shamasy romantıkalyq qııal bolar. Keıde keıbir ánge óziń baıqap, óziń biletin taǵdyrlardyń ómiri, ne hal-jaǵdaıy jeli bop tartylady. «Aq qaıyń» sondaı tebirenistiń jemisi ǵana, – dep toqtala bergenimde jańaǵy jigit taǵy da qolyn kóterip:
– Muqaǵalı aǵa bul án jóninde ózińizge ne syr aıtty? – dedi.
Men onyń bul saýalyna oraı: – «Muqaǵalı bizdiń úıde shaı iship otyryp: «Aq qaıyń» jan balasyna aıan etpeıtin júrek muńy, oryndalmaıtyn arman. Sóıtse de, ol sol kúnderdiń qadirin shýaqty ańsaýmen eske sala beretin án eken dep edi» degendi aıttym.
Kezdesýdiń sońynda Baqqojanyń álgi bir sózi jeleý boldy ma, Zeınep Qoıshybaeva oryndaǵan «Aq qaıyńdy» qaıta surap, zal ishi dýyldasa qol soqty. Zeınep zıpa boıyna bek jarasqan izetimen ıilip, jaquttaı jarqyldaǵan janaryna qop-qońyr oı tuna qalyp:
Esińde bar ma, osynaý qaıyń,
Sarǵaıǵan kúzde turady dáıim.
Darıǵa, sol bir arman kúnder,
Eles pe edi, bilmedim, aıym, –dep qıyla eljiredi:
Sarǵaıdy qaıyń, sarǵaıdym men de,
Juldyzdaı alys uzadyń sen de…
Kezdesý bitken soń Baqqoja jibekteı syzylyp kep qolymdy aldy. Bir-birimizdi baıaǵydan biletin jandarsha iltıpatymyz, sózimiz tez úılesip ketti. Qasynda aqyn Dúısenbek Qanatbaev bar. Ekeýi Almatynyń jupar lepti qońyr salqyn keshinde meni Mechnıkov-Shevchenko kósheleriniń qıylysyndaǵy úıime deıin shyǵaryp saldy. Biz bir-birimizdi qııa almaı, kezdesý keshiniń áserin aıtyp, biraz turdyq.
– Úıge kireıik, jigitter, – deımin men de ıile sóılep.
– Rahmet, aǵa… tym kesh bop ketti. Myna Dúısekeńniń baǵy bar, sizdiń «Aıly sonatańyzdy» fılm-spektakl etip qoıǵan tamasha rejısser, kisiligi de zor Saparǵalı Sharıpovpen birge teledıdarda qyzmet etip júr. Bul ózi aqyn… Aqyn bolǵanda qandaı aqyn deısiz ǵoı, túrkimenniń klassıgi Maqtymqulynyń jyrlaryn aýdaryp júr… Túrkimenshe taza sóıleıdi. Baǵana siz ózińiz oryndadyńyz «Túngi syr» ánin… osy Dúısekeńniń sózi… naǵyz túngi serenada! – dep áńgime ıesi sypaıy ǵana kúlimsirep qoıdy. –Qazaq áni valspen, tangomen, serenada, balladamen baıyp, kórkeıe tússe ǵoı, shirkin!
Ishimnen: «Bul Baqqojanyń ózi de aqyn shyǵar. Lebizinen aqynsha tógiletin lırızmniń nury shalqıdy. Solaı bolýy kerek», dep ol sózimdi aıtýǵa sabyr saqtadym.
Baqqoja kúlimsirep sózin jalǵastyrdy. – Sizdiń eldiń júreginen birden oryn tapqan ataqty «Danııardyń áninen» keıin Dúısenbekke ne qııal túskenin Qudaı bilsin, ózińizge joq jerde janasa beripti. Siz ony baıqamaıdy ekensiz. Keıde korıdorda jigitter gý-gý áńgimemen gýlesip turǵanda, Dúısenbek bar ýaqytyn fonotekada sizdiń ánderińizdi tyńdaýǵa arnaıtyn bolypty. Sol áserin bizge tamyljytyp aıtyp beredi. Al bizge kóp ánniń syry, hıkaıasy belgisiz ǵoı. Sol kúnderdiń birinde bul Dúısenbek ózińizge 360 bet pe, ıá, solaı…, barlyq óleńin oqytypty, án jazýyńyzdy dáme ǵyp…
Dúısenbek qyz minezdi uıań jigit edi. Kózildirigin qaıta-qaıta qozǵap, ne derin bilmeı qıpaqtady.
Men de eriksiz jymıyp, ne derimdi bilmeı bógele bergenimde Baqqoja:
– О́zimiz quralpy biraz aqyndy bilemiz, aǵa. О́zgeler jaıynda pálen-túgen demeı-aq qoıaıyn, Dúısenbek jazǵan óleńin der kezinde jarııalaýdyń ornyna ún-túnsiz jınaı beredi… Jınaı beredi. Sol jınaǵan óleńi álgi 360 bet qoı. Sizge sol jınaǵyn kórsetipti… Teledıdarda jumys bitken sát eken. Ekeýińiz konserttik zalda roıaldyń qasynda otyrypsyzdar. Siz qyrýar óleńge shúıilip, betterdi aýdaryp otyrsyz, aýdaryp otyrsyz. Qabaǵyńyz túıilip, bir óleńge toqtamaısyz, better aýdarylystyrylyp jatyr. Dúısenbektiń qur jany… Buǵan: «Myna óleń qalaı ózi?» dep qaramaısyz da. Sonda qalaı? –dep kózinde kúlki… Oılana qarady.
Dúısenbek – momynnyń momyny. Bııazy, jýas. Jeńiltek emes. Uıalsa aqsary júzi qyz júzindeı alaýlap, qyzaryp ketedi. Baqqojanyń shýaqty áziline bir sóz aıta almady.
Men Baqqojanyń Dúısenbekke degen adal ditine emirenip: – «Sol izdegen óleńdi 360-shy… eń sońǵy betinen taptym, Baqqoja. Ol – óziń jaqsy kóretin «Túngi serenada»… «Túngi syr» dep te qoıamyz», – dedim eki dosty qushaqtaı alyp.
Sol kezde Baqqoja solqyldaǵan bozbala edi. Jasy jıyrmaǵa endi ilikken. Qas-qaǵym sáttik kezdesýde óz turǵylastarynan erekshe… óte ásershil… aqynsha tebirenip, ár sózi tııanaqty oı bop tógiletin ómirge, ónerge qushtar jan bop kórindi. Osy tanystyqtan keıin bul jas jigitpen jıi-jıi júzdesip júrdik.
Jyldar jyljyp ótip jatty. Anda-sanda gazet, jýrnal betterinen Baqqojanyń áńgimelerin, povesterin oqımyn. Keshegi sergek sezimdi, oıly stýdent prozaık retinde tanyla bastady. Ýaqyt ozǵan saıyn kemeldene tolysyp, óz stıli, óz qoltańbasy bar ol «Jańbyr jaýyp tur» (1975), «Mazasyz maýsym» (1978), «Aqqý sazy» (1980) povesteri men «Jalǵyz jaıaý» (1982), «О́mirzaıa» (1988) romandaryn týdyrdy. Ádebıet synshylary Baqqojanyń eshkimge uqsamaıtyn dara bitimin durys baǵalady. О́z kezeginde qalamger inimiz de proza tabıǵatyn názik sezindi. Ár shyǵarmasyn oı men sezimge quryp, «sap-sap kóńilim, sap kóńilim» degizetin ustamdy júrektiń shynshyl lúpilimen tolǵady.
Joǵaryda atalǵan shyǵarmalarynyń ishinde «О́mirzaıa» ózine ǵana tán bıik talǵam, jaýapkershilikpen eki ret óńdep, kókeıkesti oıyn anyq aıtyp, dittegen maqsatyna jetti. Ádebıetshiler qaýymy, jalpy qalyń oqýshy jurtshylyq zamana qubylysynyń bir beımaza kezin tebirene jazǵan Baqqojanyń keń tynysty, tereń oıly jazýshy ekenin ábden tanyp, bildi. Bul shyǵarmalarynyń kúshtiligi sol –keshe dúnıeni dúrliktirgen jeltoqsan kóterilisiniń bar oqıǵasyn shyndyq aıasynda batyl sýrettedi. Osy joıqyn, keń tynysty eńbegi úshin Baqqoja Muqaevqa Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi. О́te ádil sheshim!
Baqqojanyń endigi bir qyry – dramatýrg! Ol onyń jazýshylyq bolmysyndaǵy qyzyqty qubylys. Bul janrǵa da zerdeli oımen qalam tartyp, 1978 jyly Balalar men jasóspirimder teatrynyń sahnasynda «Qosh bol, meniń ertegim!» atty pesasy qoıyldy. Bul týyndy belgili dramatýrgterdi, rejısserlar men teatr synshylaryn eleń etkizdi. Ony jurtshylyq ta erekshe iltıpatpen kórdi.
Al toqyraý kezeńindegi rýhanı kúızelis… boljaýy kúńgirt del-sal oıdyń sarsańy… mezgil syry men qoǵam minezi… qazaq ıntellıgensııasynyń jaı-kúıi, saıası-áleýmettik máselelerge olardyń kózqarasy… Mine, Baqqoja osy tusta óziniń sýretkerlik pozısııasyn batyl da jarqyn oılarymen kórsete bilgen «Toıat túni» atty pesasymen jurtshylyqty taǵy bir dúr silkindirdi. Qalamger osy shyǵarmasymen tolysqan, kemeldengen, oıly júrekti tvorchestvo ıesi, ómir shyndyǵyn sahnada tolǵandyra tolǵaıtyn dramatýrg retinde jaqsy tanyldy. Lev Tolstoıdyń: «Has sýretker ómirde bolyp jatqan saıası-áleýmettik oqıǵalardan tys qalmaıdy», degen sózi osy Baqqoja Muqaev sekildi sýretkerdiń bolmysyn eske túsiredi.
Qalamger inimiz 1995 jyldan bastap «Parasat» (burynǵy «Mádenıet jáne turmys») jýrnalyna bas redaktor bop qyzmet ete bastady. Jýrnal betinde halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynyń ǵasyrlar boıy býlyqqan, tunshyqqan, tyıym salynǵan tuńǵıyq syrlaryn ashýǵa esh jaltaqsyz batyl kiristi. Ańsaǵan táýelsizdikke qoly jetken memleketimiz ben Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń saıası baǵytyn, el birligi men zamana tynyshtyǵyn, ulttar dostyǵyn bıik gýmanıstik oılarmen, jan-jaqty nasıhattady. Ejelgi mádenıetimiz, salt-dástúr, ádet-ǵuryp, ádebıet pen ónerdiń kıno, sáýlet, dızaın sekildi túrlerine basa nazar aýdaryldy. Kóne muralarymyzdy aıtýly ǵalymdarǵa, onyń ishinde tarıhshylar, arheologtar, etnograftar, mýzyka mamandary, ádebıetshileri bar… bári-bárine asa yjdaǵattylyqpen jazdyrdy. Sóıtip, az ýaqyt ishinde «Parasat» jýrnalynyń san-salaly aıdarlarynyń mazmuny men ıdeıasyn baıytty. Kórkemdik dárejesin kúsheıtti. Jurtshylyq «Parasat» jýrnalyn izdep júrip jazylyp, qyzyǵa oqydy. Jýrnaldyń bedeli kóterildi.
Dál osy kezde Baqqoja akademık, ataqty matematık О́mirzaq Sultanǵazın, tamasha akter, bilikti rejısser Raıymbek Seıitmetov, kórnekti jazýshylar Qalıhan Ysqaqov, Ákim Tarazı jáne meni jýrnaldyń redkollegııa múshesi etip, bárimizdi ár máseleni aqyldasyp, nasıhattaýǵa jumyldyryp, jıi-jıi bas qostyryp, pikirlesip otyrdy. Sondaı júzdesýlerdiń birindegi jıyn sońynda ol meni jeke alyp qalyp, qazaq ániniń taǵdyr-talaıyn asyqpaı otyryp sóz etti. Qalamger inimiz bir kezdegi A.Zataevıch, A.Jubanov, E.Brýsılovskıı, V.Velıkanov, L.Hamıdı, B.Baıqadamov jınap, óńdegen ánderge erekshe qyzyǵady eken. Bul ǵajaıyp jandar sonaý otyzynshy jyldardan bastap qazaqtyń án-kúılerin fortepıano, aspaptyq ansamblder men orkestrlerge túsirip, ult kolorıtin tereń sezinip, kórkemdik qasıetin jarqyrata ashqanyna tańǵala, tabynǵan kóńilmen berile súısinip, olardyń eńbegin júıeli túrde nasıhattaý kerektigin aıtty. Oǵan qandaı mamandar men avtorlardy tartý kerek ekendigin sóz etkende: «Osy máselede biz áli mesheýmiz be, qalaı ózi?» dep daǵdardy. Osylaısha eriksiz múdirip, oılanyp qaldy da qońyr únimen sózin jalǵady: «1934 jyly Muhtar Áýezovtiń «Han Kene» pesasy qoıylyp jatqan kez eken. Bir kúni pesada paıdalanylǵan áıgili «Elim-aı» ánine tyıym salynady. Nege? Ne úshin? Bul – bir! Ekinshi, qat-qabat jumys, jazý ústinde ýaqyt taýyp, Borıs Grıgorevıch Erzakovıchtiń kitaptaryna úńildim. Bizdiń ánderimizdiń óz sózinen ajyraǵan sáti, sútteı uıyǵan eldi kolhozdastyrý naýqany aıaýsyz dúrliktirip, baı-kýlaktardy toz-toz ǵyp, qýǵyndap, túrmege jaýyp, jer aýdarǵan surapyl kezinde bastalypty. Kereǵarlyǵy sol, saýatsyzdyqty joıý, áıel teńdigi, ulttar dostyǵy degen jeleýmen jalǵasqan naýqan mol álgi beımaza jyldarda Keńes ókimetiniń ıdeologııasynyń basty qarýynyń biri – taǵy da ánderimiz bolypty. Baǵzy zamannan beri halyqtyń taǵdyr-talaıy, muń-múddesi, jan sezimi, móldir mahabbatynan týǵan esil týyndylarymyz – «Dýdaraı», «Aqbaıan», «Balqadısha» joǵaryda atalǵan naýqannyń leıtmotıvine aınaldy. Osy qııanattyń syryn ashýymyz kerek, «Parasattyń» betinde. Sondaı-aq, Aqan seri ne úshin panıslamıst atandy? Bir ǵana «Gákkýi» «Qyz Jibek» operasyna erekshe kórik bergen Úkili Ybyraı ne úshin atyldy? Jálmendeniń Pyshany atalǵan tamasha kompozıtordyń mert bolýy da solaı. Osy eki keremetke Imanjúsip pen Mádıdiń, Amanǵalıdyń qaıǵyly taǵdyryn qosý kerek. Bul tuńǵıyq azaly syrdy da «Parasat» jýrnaly ashýy kerek. Meıli, olardyń taǵdyry baspasózde buryn jazylsa da, keı kiltıpanyn, bálkim, biz kórsete alarmyz…».
Buryn dál osyndaı salıqaly sózdi «Bilim jáne eńbek» jýrnalyn basqarǵan Aqseleý Seıdimbekovten, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory Muhtar Maǵaýınnen ǵana estigem-di. Keıin «Parasattyń» betinde «Jalmuhan-Aqtoqty», «Balqadısha» atty zertteýlerim basyldy. Osy eki áńgimede buryn-sońdy eshbir zertteýshi, ne jazýshy ashyp kórsetpegen beımálim syrlar ashyldy. Jalmuhan ómirde qandaı jan bolǵan, Aqtoqtymen jarastyqty taǵdyry… ol ekeýinen týǵan ul-qyzdar jáne búgingi urpaǵy fotosýrettermen berilip, shyǵarmalarda «jaǵymsyz keıipker» bop sýretteletin Jalmuhannyń kezinde tóredeı kisi bolǵan adamı kelbeti jýrnal arqyly dúıim jurtqa tanyldy. Osyǵan dán rıza bolǵan Baqqojanyń kezekti bir tapsyrmasy – Mádı, Imanjúsip, Táýke, Jálmendeniń Pyshany jáne osy muńlyqtar shyǵarǵan «Úshqara», «Saryarqa», «Sarmoıyn», «Aqdarıǵa», «Ǵaısha» atty ánder hıkaıasyn ázirlep júrgende, shertip otyrǵan dombyramnyń shegi oqys úzilip, kókeıdegi ánim únsiz tunshyqty da qaldy. «Myna jazmysh ne istedi, táńir-aý?» dep júregim talyqsyp, Baqqoja Muqaevtyń dúnıe salǵanyn estidim… Ne aıta bereıin endi, qazaq halqy bir asyl perzentinen aıyryldy. Bul –2008 jylǵy 6 qańtar edi…
…Bizdiń úıde bir ádemi portfel bar. 1996 jyly jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderinde Almatydaǵy Ǵylym akademııasynyń «Ǵalymdar úıinde» avtorlyq keshim ótip jatty. Konsert bitken soń quttyqtaý sózder bastaldy. Sóılegen jandardyń orta tusynda sahnaǵa Baqqoja Muqaev shyqty da bııazy jumsaq únimen biraz jan jylytar jyly lebizder aıtyp: «Ilaǵa, redaksııa atynan myna bir portfeldi syıǵa tartamyz. Ishi án zertteýine toly bop júrsin!» dep qımas jandaı qolymdy qysyp, aıaly janarynan meıir nuryn tógip, tebirene qarady.
Osy portfeldi sırek ustap júrdim, Baqqojanyń kózindeı kórip. Bir joly ony ashyp otyryp, onyń qaltarysynan shaǵyn bloknotty kórdim. Ishinde óz sýretim! Oǵan qarap otyryp, tań-tamasha qaldym. Meniń stýdent kezimde túsirilgen sýret. Muny kórip otyryp Baqqojamen bolǵan bir áńgime qaz-qalpynda oıǵa oraldy. Men onyń: «Ilaǵa, sizdiń bul sýretińiz «Aq qaıyń» ánin shyǵaryp júrgendegi kezińiz eken. Ras pa? Iá… Iá… sol kúnderdiń belgisi. Al, bul meniń qolyma qaıdan tústi? Kim berdi ony, bilesiz be? Muqaǵalı Maqataev! Muqań men «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda jumys istep júrgen 1970-1973 jyldarda redaksııamyzǵa bir kelgeninde bizge «qazaq Levıtany» Ánýarbek Baıjanbaevtyń jáne sizdiń osy sýretińizdi kórsetti. О́zi asyǵystaý eken. Eki sýretti túsirip alaıyq, dep ábigerge túsip edik, fotograf arnaýly tapsyrmamen ketip, ábden keshikti. Muqań: «Sýretterdi ýaqytsha qaldyra turaıyn. Keıin berersiń. Al Ilıanyń sýretin Kegen, Jalańashty aralap júrip, bir úıdiń albomynan qalap aldym», dedi. Siz Kegen jaǵynda bolyp pa edińiz?» – dep oılana kúlimsiredi. Men Baqqojaǵa 1958 jyldyń qys aılarynda Jalańash orta mektebinde praktıkada bolǵanymdy, sol elde «Saltanat», «Aq qaıyń» ánderimniń aıtylǵanyn… ol ánderdi kóbine kýrstas dosym О́mirzaq Aıtbaev pen Áýes Batyrshaevanyń lırıkalyq sezimmen eljiretkenin sóz ettim.
О́z sýretime oılana qarap otyryp, Baqqoja ekeýmizdiń aramyzda bolǵan osy suhbatty qaz-qalpynda estip otyrǵandaı júregim tolqyp, kózime ystyq jas úıirildi. Janym súıgen azamat edi Baqqoja!
Ilıa JAQANOV.
ATYRAÝ.
––––––––––––––––
Sýretterde:
B.Muqaı;
aqyn Sh.Sarıev (sol jaqta)
pen jazýshy B.Muqaı.