Kóziniń tirisinde aty ańyzǵa aınalatyn adamdar óte sırek. Sol sırektiń biri biz áńgimelegeli otyrǵan Edýard Ferdınandovıch Aırıh bolatyn. Ony mundaı dárejege jetkizgen aıryqsha dara daryny edi. Bilikti bapkerdiń Almatynyń «Dınamo» dopty jáne kógaldaǵy hokkeıshilerimen birge qol jetkizgen jetistikteri onyń esimin Gınnestiń rekordtar kitabyna engizdi. Shırek ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylǵan jattyqtyrýshylyq jumys almatylyq dopty hokkeıshilerdi 1 ret KSRO chempıony jáne Eýropa Kýbok ıeleriniń jeńimpazy atandyrsa, kógaldaǵy hokkeıshilerdi 19 dúrkin Odaq chempıony etip, 2 retten Eýropa chempıondary kýbogy men Kontınentaralyq kýbokty jeńip alýǵa bastap bardy.
Kóziniń tirisinde aty ańyzǵa aınalatyn adamdar óte sırek. Sol sırektiń biri biz áńgimelegeli otyrǵan Edýard Ferdınandovıch Aırıh bolatyn. Ony mundaı dárejege jetkizgen aıryqsha dara daryny edi. Bilikti bapkerdiń Almatynyń «Dınamo» dopty jáne kógaldaǵy hokkeıshilerimen birge qol jetkizgen jetistikteri onyń esimin Gınnestiń rekordtar kitabyna engizdi. Shırek ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylǵan jattyqtyrýshylyq jumys almatylyq dopty hokkeıshilerdi 1 ret KSRO chempıony jáne Eýropa Kýbok ıeleriniń jeńimpazy atandyrsa, kógaldaǵy hokkeıshilerdi 19 dúrkin Odaq chempıony etip, 2 retten Eýropa chempıondary kýbogy men Kontınentaralyq kýbokty jeńip alýǵa bastap bardy.
Dopty hokkeıshilerimizdiń KSRO birinshiliginde udaıy joǵary oryndardan kórinip júrgendiginen shyǵar, ótken ǵasyrdyń orta tusynda QazMý-de stýdent bolyp júrgen kezimizde «Dınamonyń» oıynyn qur jibermeı kóretinbiz. Almatynyń aqshunaq aıazy qanshalyqty saqyrlap turǵanyna qaramastan, bir qaýym jankúıerlerdiń qatarynda komandanyń kezekti oıynyn tamashalaý úshin «Dınamo» stadıonyna qaraı asyǵýshy edik. Bizdiń sol peıilimizge oraı, hokkeıshiler de ylǵı derlik óz alańynda jeńiske jetip jatatyn. Sol oıyndardyń bárinde komandanyń aǵa jattyqtyrýshysy (ol kezde qazirgideı «bas jattyqtyrýshy» degen uǵym joq) Edýard Aırıh pen jattyqtyrýshy Qazbek Baıbolovqa alystan jıi-jıi kóz tastap turýshy edik. Keıinirek respýblıkalyq jastar gazetiniń tapsyrmasymen osy eki bapkerdiń ekeýimen de birneshe ret tildesip, derekter suraý men suhbat alýdyń reti kelgen. Sonda sóılegen sózinen nemis aksenti aıqyn baıqalyp turatyn Edýard Ferdınandovıchtiń árbir sóılemi tasqa basqandaı anyq ta senimdi shyǵatyn.
Bir tańǵalarlyǵy, Edýard Aırıh kásibı sport mamany emes edi. 1918 jyly Saratov oblysynyń Marks-shtadt qalasynda dúnıege kelgen onyń balalyq jáne jastyq shaqtary qatar-qurbylarynan esh aıyrmasyz ótti. Ákesi Ferdınand Ferdınandovıch Aırıh (1899-1965) 1941 jyly joıylǵanǵa deıingi Povolje nemis ASSR-iniń qarjy halyq komıssarıatynda revızor bolǵan. Anasy Paýlına Fılıppovna (1898-1968) tiginshilikti kásip etti. Bul ekeýi 1941 jyldyń qyrkúıek aıynda úsh ulymen birge Krasnoıar ólkesine shuǵyl jer aýdarylyp, balyqshylar kolhozynda eńbekke jegildi. Olardan bul kezde jeke otbasyn quryp úlgergen úlken uldary Edýard qana bólinip qaldy. Áýlet músheleri tek 1945 jyldyń kúzinde Krasnotýrınskide qaıta bas qosa aldy. Biraq, Keńes Odaǵyndaǵy basqa da nemister sııaqty 1955 jylǵa deıin arnaıy komendatýranyń baqylaýynda turdy.
Balalyq shaǵyn Edil boıy nemisteri avtonomııasynyń Marıentel selosyndaǵy kantonynda (bizdińshe – aýdan) ótkizgen Edýard osynda jeti synyptyq bilim alǵannan keıin Marks-shtadt aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý tehnıkýmyna oqýǵa tústi. Al 1935 jyly arnaıy irikteýden ótken ol komsomoldyq joldamamen Voljsk áskerı avıasııalyq ýchılıshesine jiberildi. Bul kezde oryssha nashar sóıleıtin oǵan oqý ońaıǵa túspedi. Degenmen, tabandy da jigerli Edık alǵa qoıǵan maqsatyna tez jete bastady. Ol 1937 jyldan bastap ýchılısheniń mańdaıaldy oqýshylarynyń birine aınalady. Bul, biraq, báribir onyń ushqysh bolyp shyǵýyna múmkindik bermedi. 1938 jyly bitirý emtıhandary qarsańynda joǵarydan berilgen tapsyrmaǵa sáıkes ózge de nemistermen birge oqýdan shyǵaryldy. Taǵdyrdyń bul soqqysy Edýardqa asa aýyr tıdi. Sonda da bolsa moıymaǵan ol Marks-shtadtqa oralyp, kantondyq «Rote shtýrmfane» gazetine ornalasty. Al bos ýaqytynda sportpen shuǵyldanyp, fýtbol men hokkeıden Povolje nemis ASSR-iniń RSFSR avtonomııaly respýblıkalary arasyndaǵy spartakıadasyna qatysqan quramasy sapynda óner kórsetti.
1941 jylǵy tamyz aıynyń 28-inde KSRO Edil boıy áskerı okrýginiń jarlyǵy boıynsha Edýard bir jasqa jańa tolǵan ulymen jáne áıelimen birge alǵashynda Krasnoıar ólkesine jóneltildi. Sodan soń áıeli men balasynan ajyratylyp, Soltústik Oralǵa eńbek armııasyna attandyryldy. Osyndaǵy qalaıy kombınatynda qatardaǵy qarapaıym jumysshydan bastap, tramvaı deposynyń bastyǵy dárejesine deıingi joldan ótti. Arasynda 1944 jyly kóp tırajdy «Stalınskaıa stroıka» gazetinde de qyzmet atqardy. Al eńbek armııasy qatarynan bosaǵannan keıin, birtindep ózine-ózi kele bastaǵan Edýard 1948 jyly 30 jasynda kombınat janynan birinshi balalar men sport mektebiniń ashylýyna qol jetkizdi. О́zi dopty hokkeıden Búkilodoqtyq dárejedegi tóreshi atanyp úlgerdi.
Oral taýynyń teriskeı bóligindegi qaladaǵy Edýard Aırıhtyń tamasha tabystary tústiktegi Almatyǵa da estilip jatty. Sondyqtan mundaǵy sport mamandary ony 1964 jylǵy chempıonattyń qarsańynda jergilikti «Dınamony» kóterýge shaqyrdy. Buǵan 46 jastaǵy Edýard Ferdınandovıch qýana kelisti. Osylaısha ol óz aldyna jeke sheberler komandasyn jattyqtyrý jónindegi kópten bergi armanyna qol jetkizdi. Jattyqtyrýshy Krasnotýrınskiden qazaq jerine ózimen birge Iаkov Apelganes, Borıs Chehlystov, Gennadıı Lıýbchenko, Aleksandr Kýzemchık, Valerıı Bochkov, Aleksandr Shýlepov syndy talantty shákirtterin ala keldi. Komandanyń negizin quraǵan bulardyń barlyǵy derlik keıinirek Odaqtaǵy myqty oıynshylardyń qatarynan tabyldy. Aıtalyq, Valerıı Bochkov álem chempıony atansa, Gennadıı Lıýbchenko KSRO quramasy sapynda oınady.
Tártipke qatal, talaby joǵary, maqsaty jolynda tabandy, oıly maman, strateg jáne psıholog Edýard Aırıh Almatyǵa kelgen kúninen komandanyń aldyna joǵary maqsat qoıdy. Sóıtip ol buǵan deıin Odaq chempıonatynyń joǵary lıgasynda 10-shy orynnan bıikke kóterilip kórmegen sport ujymyn úzdik úshtiktiń qataryna jetkizýge umtyldy. Alǵashqy jyly-aq ujymnan qorǵanysty umytyp, tek qana shabýylǵa shyǵý talap etildi. Ol hokkeıdi óte jaqsy biletin edi, soǵan qaramastan, ózgelerden úırenip otyrýdy namys kórmedi. Udaıy shyǵarmashylyq ósý ústinde júrdi. Osy qasıetteri úshin dınamolyq basshylarǵa da unady. Sondyqtan Edýard Ferdınandovıchtiń sporttaǵy baqytty ǵumyry uzaqqa sozyldy. Ony tipti ómiriniń sońyna deıin jalǵasty deýge bolady.
Jańa bapker baptaǵan almatylyqtar alǵashqy iri tabysyna 1965-1966 jylǵy maýsymda qol jetkizdi. Bar-joǵy bir jyldyń ishinde Odaq dopty hokkeı jasaǵynyń aldyńǵy qataryna deıin jetken dınamolyqtar chempıonat qorytyndysynda qola júldeger atandy. Sóıtip, Máskeýdiń «Dınamo» jáne Sverdlovskiniń SKA komandalarymen teń dárejeli shaıqasa alatyn ujymǵa aınaldy. Kelesi, 1967 jyldyń naýryzynda aıaqtalǵan birinshilikte de dınamoshylar úshinshi ornyn saqtap qaldy. Budan keıin 1971, 1974 jyldary taǵy qola medal alǵan «Dınamo» 1973, 1975 jáne 1976 jyldary kúmis medaldy qanjyǵaǵa baılady. Al 1977 jyly alǵash ret altynnan alqa taqty. Bir joly KSRO kýbogyn jeńip aldy. Jalpy, dopty hokkeı komandasyn baptaǵan 14 jyly ishinde ony KSRO chempıonatynda 1 ret altyn, 3 ret kúmis jáne 4 ret qola medal tuǵyryna kótergen Edýard Ferdınandovıch 1978 jyly ornyn óziniń shákirti ári serigi Qazbek Baıbolovqa qaldyrdy.
Edýard Ferdınandovıch basqarǵan jyldarda Almatynyń «Dınamo» dopty hokkeıshileri komandasy Odaq deńgeıinde kóptegen rekordtar da jasap úlgerdi. Aıtalyq, resmı kezdesýlerde 518 dop soqqan dınamolyq shabýylshy Evgenıı Agýreev ózinen burynǵy Sverdlovskiniń SKA komandasynyń ataqty oıynshysy Nıkolaı Dýrakovtyń kóp jyl boıy myzǵymaı turǵan rekordyn jańartty. Bul jetistik uzaq ýaqyt saqtalyp, oǵan tek Keńes Odaǵy taraǵannan keıin ǵana ózgeris endi. Osy E.Agýreev 1976 jyly márege jetken birinshilikte 74 dop soǵyp, taǵy bir rekordtyń shyńyna shyqty. Almatylyqtar bir chempıonatta eń kóp gol soqqan komanda da boldy. Olar 1976 jyly 26 oıynda qarsylastar qaqpasyn 181 márte nysanaǵa dál alyp, taǵy bir rekordty óz esepterine jazdy.
Alpysynshy jyldardyń aıaǵynda bizdiń elimizde alǵash ret kógaldaǵy hokkeı qolǵa alyna bastaǵan kezde oǵan aldyńǵylardyń qatarynda nazar aýdarýshylardyń biri Edýard Aırıh boldy. Ol sporttyń bul túriniń Olımıpııalyq oıyndar tizimine engenin bilgesin dereý ony damytýǵa kiristi. Sóıtip, Almatynyń «Dınamo» komandasy qysta – dopty hokkeı, jazda kógaldaǵy hokkeı jónindegi chempıonattarǵa qatysa bastady. Dınamoshylar munda jazǵy hokkeı boıynsha birden Odaq kóshbastaýshylary qatarynan kórindi. Onymen Sverdlovskiniń SKA komandasy taǵy da básekeles bolyp shyǵa keldi. Biraq dopty hokkeıdegideı emes, munda almatylyqtardyń alar enshisi aıtarlyqtaı qomaqty bolyp shyqty. Degenmen, eki hokkeıdiń basyn bulaısha qosyp ustap turýdyń qıyn ekenin ómirdiń ózi kórsetip berdi. Sondyqtan aǵa jattyqtyrýshy men oıynshylarǵa da osynyń birin tańdaý kerektigi belgili bolyp qaldy. Sol kezde Edýard Aırıh kógaldaǵy hokkeıdi tańdady.
Keıinirek Edýard Ferdınandovıchten nege hokkeıdiń bul túrine toqtalǵanyn suraǵanymyzda, ol ázil-shyny aralas: «Eýropadaǵy eń myqty komandanyń Almatyda bolǵanyn qalaımyn», dep jaýap bergen edi. Bul shynynda da solaı boldy. Al Odaqta almatylyq dınamoshylardyń betine keletin jasaq bolmaı qaldy. Bul úshin KSRO-nyń ótken 23 birinshiliginiń 19-da olardyń chempıon atanyp, 4-inde kúmis medal alǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Sonda barlyq chempıonatta dınamoshylar ekinshi orynnan tómen túsip kórmegen ǵoı. Budan artyq qandaı jetistik kerek!
Edýard Aırıhtiń qol astynda «Dınamo» komandasy Odaqtaǵy kógaldaǵy hokkeı ujymdarynyń etalonyna aınaldy. Basqa ujymdar soǵan qarap sap túzedi. Ol basqarǵan dınamoshylar KSRO birinshilikteri men Reseıdiń bir chempıonatynda óner kórsetken jyldarynda 612 oıyn ótkizip, sonyń 421-de jeńiske jetti, 134 ret teń oınap, 57 matchta ǵana qarsylastaryna ese jiberdi. KSRO Kýbogynyń on saıysynda 41 ret utyp, 3 ret teń tústi, bar-joǵy 5 kezdesýde jeńilis tapty.
Almatyda jumys jasaǵan jyldarynda Edýard Aırıh KSRO-ǵa eńbegi sińgen 11 sport sheberin, halyqaralyq dárejedegi 30 sport sheberin jáne 150-den astam KSRO sport sheberin daıarlap shyǵardy. Ol sonymen birge keremet otbasynyń ıesi edi. Zaıyby Emılııa ekeýi eki ul, bir qyz tárbıelep ósirdi. Uldarynyń úlkeni Iýrıı qazir Almatyda turady. Onyń qyzy qazaq jigitine turmysqa shyǵyp, ózi bizdiń jurtymyzǵa aınalyp ketti. Al ataqty bapkerdiń ekinshi uly Valerıı men qyzy Irına 1990 jyldyń basynan beri Germanııany meken etýde.
Edýard Ferdınandovıch zaıybymen ekeýi elý jyldan astam, 1992 jyly Emılııa kóz jumǵanǵa deıin birge baqytty ǵumyr keshti. Al bir jyldan keıin ataqty jattyqtyrýshynyń da júregi soǵýyn toqtatty. Qazaq jeri óziniń topyraǵynda osyndaı uly adamnyń tirshilik etkeni úshin rıza, qazaq sporty osyndaı ǵajaıyp bapkerdiń rýhy aldynda árdaıym qaryzdar.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
———————————–
Sýretterde: Kógaldaǵy hokkeıden «Dınamo» komandasy
Eýropa chempıondary kýbogyn jeńip aldy. 1983 jyl.
Edýard Ferdınandovıch Aırıh.