Danalyq – daralyq

Danalyq – daralyq

Juma, 15 aqpan 2013 7:25

Bastaý

О́zen basyn bulaqtan alady. Oıyn balasy oınap júrip te ózin tanytady. Qazaq balasynyń aqyl-oıyn damytatyn, denesin shynyqtyratyn dástúrli oıyny asyq qoı. Jabaıhan asyq oınap júrgende aramdyqqa jol bermeı, ádildikti jaqtap, asyqtyń alshy túskenin qadaǵalap, ádil oınap utatyn. Osy minezimen mektepte de kózge tústi. Esep shyǵarǵanda, shyǵarma jazǵanda balalar, ásirese, er balalar, birinen-biri kóshirip álek-shálek bolyp jatqanda, Jabaıhan ózi shyǵaryp, ózi oılanyp otyryp jazatyn.

Juma, 15 aqpan 2013 7:25

Bastaý

О́zen basyn bulaqtan alady. Oıyn balasy oınap júrip te ózin tanytady. Qazaq balasynyń aqyl-oıyn damytatyn, denesin shynyqtyratyn dástúrli oıyny asyq qoı. Jabaıhan asyq oınap júrgende aramdyqqa jol bermeı, ádildikti jaqtap, asyqtyń alshy túskenin qadaǵalap, ádil oınap utatyn. Osy minezimen mektepte de kózge tústi. Esep shyǵarǵanda, shyǵarma jazǵanda balalar, ásirese, er balalar, birinen-biri kóshirip álek-shálek bolyp jatqanda, Jabaıhan ózi shyǵaryp, ózi oılanyp otyryp jazatyn. El jaǵdaıy qıyn, soǵystan keıingi jyldary jas aıyrmashylyǵy 4-5 jasqa deıin ulasatyn balalar bir synypta oqyǵany qalypty jaǵdaı boldy. Solardyń ishindegi eń jasy Jabaıhan shamasy kelgenshe talaptanatyn ozat oqýshylardyń biri boldy da, synyptas dostaryna kómektesip júrdi. Oǵan qarap, jastary úlken, eresek bolyp qalǵan balalardyń ózi odan úlgi alatyn. Jaqsy oqýymen, zerektigimen ol jastaıynan kózge túse bastady, mekteptiń oqýshylar komıtetiniń tóraǵasy boldy. «Bolatyn bala bes jasynda baspyn deıdi…» degen halyq maqaly Jabaıhan týraly aıtylyp turǵandaı.

Jas Jabaıhannyń rýhanı qazynasy estigenin jadyna saqtap, ony reti kelgende oryndy aıtýdy daǵdylanýymen óristedi. Otbasyndaǵy ata-ájesi, áke-sheshesi, naǵashylary áńgimeshil, sózdi baǵalaıtyn, mán beretin, el aýzynda jaqsy ataǵy shyqqan adamdar boldy. Ertis óńirindegi qarttardyń maqal-máteldep, mánerlep aıtatyn áńgimeleri balany sheshendikke baýlydy. Onyń atasy Ábdilda básentıin rýynda ataǵy shyqqan Aralbaı bıdiń urpaǵy, myńǵyrǵan maly bolmasa da, bes úıir jylqysy bar áldi kisi bolǵan eken. О́ziniń ákesi Múbárák sózge sheshen, áńgimeshil, mańyndaǵy jurtty áńgimesimen ózine úıirip otyratyn edi. Múkeń soǵystan aman-esen qaıtyp kelgennen keıin mal dárigeri bolyp, elge eńbegin sińirdi. Balalaryn malǵa úıir qylyp, sáıgúlikterdiń qasıetteri, kútimi, báıge attaryn baptaý týraly, malǵa janashyrlyqpen qaraýǵa tárbıeleıtin áńgimelerdi kóp aıtatyn, uldaryn atqa erte otyrǵyzyp, báıgege qatystyratyn.

«Ákemniń sheshesi – Sary apa atanyp ketken Zylıqa – baıdyń qyzy, arabsha oqyǵan, qıssa-dastandardy jatqa biletin, mánerlep aıtatyn edi», dep Jabaıhan jıi esine alady. Jákeńniń sheshesi Baǵytaı Qapashqyzy qoly ashyq, qonaqjandy áıel boldy. Ol kisiniń daýysy óte ádemi-tin: óleń aıtqanda biz eriksiz uıyp tyńdap, ózimizdi ánniń keıipkerindeı sezinetin edik. Jabaıhan men onyń inileriniń de daýystary jaqsy, óleńdi keremet aıtatyndary da sol sheshesinen alǵan qasıet bolsa kerek.

Mektep – bilim bulaǵy, bilim – erdiń shyraǵy. Jabaıhannyń biliminiń tolyq bolýy, oı-órisi deńgeıiniń bıikteýi mektep muǵalimderiniń tálim-tárbıesi­nen boldy. 1940-1960 jyldary mektep muǵalimderiniń abyroıy joǵary edi. Oqýshylar muǵalimniń aıtqanyn bultartpaı oryndaýǵa tyrysyp, solarǵa eliktep, bastaýysh synyptan bastap-aq muǵalim bolamyn deıtin. Jabaıhan oqyp júrgen Qyzyl eńbek mektebiniń dırektory qazaq tili men ádebıetiniń mamany Shapaǵat Shúlenbaev oqýshylaryn ana tiline, qazaq halqynyń ańyz-áńgi­­­me­lerine, salt-dástúrine qyzyqtyra bil­di. «Oqý isiniń úzdik qyzmetkeri» ta­rıh sabaǵynyń muǵalimi Ǵabdýrash Sár­senbaev dúnıejúzilik tarıhty hal­qymyzdyń tarıhymen baılanystyra otyryp, balalardy ózine qaratqan sheber ustaz boldy. Jabaıhan mektepti bitirerde qaı mamandyqty tańdasam eken dep osy tarıh muǵalimimen aqyldasady. Elimizdiń astanasy – Almatyǵa baryp, ýnıversıtetke túspekshi bolǵan shákirt ustazyna: «Gazettegi jarnamada Qazaq memlekettik ýnıversıteti bıologııa, hımııa, fızıka, matematıka, fılosofııa, t.b. mamandar daıyndaıdy eken, qaı­­sysy durys?» – degende muǵalim: «О́ziń qaı­sysyn qalaısyń?» dep surapty. Son­da fılosofııa ǵylymy týraly onsha kóp bile qoımasa da Jabaıhan: «Men fı­­­­­­­losofııany unatamyn, biraq ony áli jetik bilmeımin», depti. Tarıhshy: «Fı­­­­losofııa – bar ǵylymnyń basy, ende­she, barlyq ǵylymnyń atasy, al Arıstotel, Platon, Sokrat, Abaı – uly fılosof bolǵan ǵulamalar», dep túsindiripti.

Abaı da fılosof bolǵan eken ǵoı dep túıindegen oqýshy, mektepti úzdik bitirip, ýnıversıtettiń sol fakýltetine túsý úshin Almatyǵa attandy. Ol kezde mektepti jańa bitirgen talapkerlerdi qazirgideı áke-sheshesi qolynan jetelep ákelmeıtin, balalar elimizdiń túkpir-túkpirinen aptalap jol júrip, Almatyǵa ózderi kelip jetetin. Al Almatynyń temir jol stansasynan oqýǵa kelgen jastar sol kezdegi «taksı» – esek jekken arbaǵa minip ýnıversıtetke, ınstıtýttarǵa baratyn edi. Solardyń biri – mektepti úzdik bitirgen Jabaıhan da konkýrstan múdirmeı, bestik baǵalarmen elimizdegi jalǵyz ǵana ýnıversıtet – QazMÝ-diń fılosofııa fakýltetiniń stýdenti bolyp shyǵa keldi.

Ýnıversıtette leksııanyń bári orys tilinde oqylatyn, qazaq professorlary, oqytýshylary az. Qazaq tilinde birde-bir oqýlyq joq. Mektepti qazaqsha bitirgen balalar orys tilin jetik bilmegendikten óte qınalatyn. Uzaq ýaqyt kitaphanadan shyqpaı, tyrysyp oqıtyn. Stýdent Jabaıhan da keshki saǵat 6-dan 11-ge deıin kitaphanada bolyp, oqýlyqtarǵa qosa Kant, Gegel syndy fılosoftardyń eńbekterin oqyp, bilimin tereńdetti. Kúndiz qoly bosap ketse, basqa fakýl­­­­tetterge baryp, sol kezdegi esimderi el aýzynda júrgen Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov syndy ǵulama danalardyń leksııasyn tyńdaıtyn. Biz joǵary kýrs­ta júrgende jarnamalardy qa­rap júrip, basqa fakýltetterdiń stý­­­denttik ǵylymı konferensııalaryna qatysatynbyz. Meniń esimde qalǵany – sondaı bir kúni ýnıversıtettegi fılologııa fakýltetiniń konferensııasynda aqyn A.T.Tvardovskııdiń eńbekteri talqylanyp jatyr eken. Jabaıhan áýeli baıandamashyǵa suraqtar qoıyp, sosyn jaryssózge shyǵyp, aqynnyń shyǵarmalarynyń fılosofııalyq mańy­­­zy bar ekenin aıtty. Otyrǵan jurttyń esi shyǵyp ketip, bóten fakýltetten kelgen stýdenttiń bilgirligine tańǵalyp, fakýltet muǵalimderi rıza bolyp, otyr­­­ǵandardyń bári qol shapalaqtap quptady.

Stýdenttik ómirimizden taǵy bir esimde qalǵany. 1952 jyly I.V.Stalınniń «Marksızm jáne til máseleleri» degen eńbegi shyǵyp, sol kezde barlyq me­ke­melerde arnaıy konferensııalar ót­kizildi. Ýnıversıtettiń úlken májilis zalynda sol eńbekke baılanysty stýdent Jabaıhan Ábdildın «Til men oıdyń baılanysy» degen taqyrypta baıandama jasady. Májilisti ýnıversıtet rektory Tólegen Tájibaev basqardy. Baıandamashyǵa óte kóp suraqtar qoıylyp jatqanda men dosym qalaı jaýap berer eken dep janym ashyp, qysylyp otyrdym. Suraqtary tursyn, attarynan búkil stýdentter qaýymy qorqatyn fılosof-dosentter N.P.Dardykın, M.N.Chechın qıturqy suraqtar qoıyp, biraz qarsy pikirler de aıtty. Al Jabaıhan bar­­­lyq suraqqa naqtyly, tolyq jaýap ber­di. Konferensııaǵa qatysýshylar ań-tań, kim durys, kim qısyq aıtyp tur­­ǵa­nyn bile almaı, typ-tynysh únsiz daǵ­darysta boldy. Jaryssózge sol kez­d­er­­de aldyńǵy qatarly fılosof sanalyp júrgen professor V.I.Tımosko shy­ǵyp, baıandamashyǵa rızalyǵyn bil­dirip, Jabaıhannyń tujyrymdaryn qol­dady. Qorytyndy sózinde stýdent Ja­baıhan saspaı, qymsynbaı, qarsy pikir­lerdi toıtaryp otyrdy. Osy jerde Jabaıhannyń otbasynda damyǵan Qu­daı bergen daryny, sheshendigi ýnıver­sıtetten alǵan bilimine qosylyp, tama­sha kórindi. Sonda májilis tóraǵasy, ýnı­versıtet rektory, tyńdaýshylardyń oıla­ryn seze qoıatyn daryndy psıholog T.Tájibaev baıandamashyny jaqtap, oǵan alǵysyn aıta bastaǵannan-aq zaldaǵylar dý qol shapalaqtap, májilis kóńildi aıaqtaldy.

О́rleý

Ýnıversıtetti bitirgennen keıin men Lenıngradtaǵy I.P.Pavlov atyndaǵy fızıologııa ınstıtýtynyń, al Jabaıhan Ǵylym akademııasynyń aspırantýrasyna tústik. Biraq keıinnen Jabaıhan Keńes Odaǵyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń ishindegi shoqtyǵy bıik MGÝ-ge aýysty. Aspırantýrany mezgilinde dıssertasııa qorǵaýmen oıdaǵydaı aıaqtap, Almatyǵa qaıtyp kelip, qyzmet istep júrgen kezimiz. QazMÝ-diń májilis zalynda Charlz Darvınniń «Túrlerdiń shyǵýy» degen eńbeginiń kitap bolyp shyqqanyna 100 jyl tolýyna baılanysty úlken konferensııa ashyldy. Baıandamashy – esimi elge áıgili bıolog akademık B.A.Dombrovskıı sóılep bolǵan soń suraqtar qoıylyp jatyr. Jabaıhan da birneshe suraq qoıdy. Jaryssózde Jabaıhan minberge shyǵyp: «Men bıolog bolmasam da Ch.Darvınniń qaǵıdasyn jaqsy bilemin. Bul qaǵıdaǵa fılosofııalyq turǵydan qaraý kerek. Qaǵıda qatyp qalǵan ózgermeıtin tujyrym emes, tabıǵat ózgeredi, oǵan kózqaras ta ózgeredi, absolıýttik mán berý durys emes», – dedi.

Taǵy da bir estelik: J.M.Ábdildınniń sheshendigi, tyńdaý­shylaryn ózine qara­typ, baýrap alýy Abaıdyń 150 jyldyq konferensııasy men Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyǵyna arnalǵan Qazaq Ǵylym akademııasynyń úlken májilis zalynda sóılegen sóz­derinde anyq kórindi. Sol jyly Abaı­dyń 150 jyldyǵyna baılanysty vıse-prezıdent E.M.Asanbaev basqarǵan úlken delegasııa Moskvada jáne Sankt-Peterbýrgte boldy. Qazaq­stannyń aty­nan negizgi baıandamany Sankt-Pe­terbýrgte Jabaıhan jasaǵan. Abaıdyń fılosofııasyn, etıkalyq oılaryn, adam týraly pikirlerin jan-jaqty, kemel kórsetkende, búkil halyq ornynan ushyp tura kelip dý qol shapalaqtady.

Jákeńniń tirshilik ekpini, minez-qulqynyń kórinisi árdaıym jaǵdaıǵa laıyqty. Qyzmette jınaqy, qa­tań mi­nez­di kórinse, úıinde, dos-jaran­­da­ry­­­­­­nyń, jaqyndarynyń, jaqyn-jýyq týys­­tarynyń arasynda qarapaıym, jaıdarly áńgimeniń uıytqysy bolyp otyrady. Zaıyby Maıdanmen sóz jarystyrmaı, birin-biri jaqsy túsinise biledi. Ekeýiniń otasqanyna jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bolyp qalsa da, Maıdannyń júregi Ja­baıhan dep, onyń abyroı men talabyna kir keltirmeýdi oılap soǵatyny syrttan kelgen adamǵa birden kórinedi.

Jabaıhan óz otbasynda qadirli ju­baı, ardaqty áke, nemerelerine asqar taý­daı ata. Syrtta júrgende kezdesken adam­darǵa toqtaı qalyp, amandasyp, úl­kenge de kishige de birdeı iltıpat bildirip, jón surasyp jyly lebizin aıamaıdy.

Men biletin Jabaıhan ómir boıy izdenis ústinde, talaptanyp, ilgeri umty­lysta. О́ziniń ójettigimen jáne tap­qyrlyǵymen qıynshylyqtardan shyǵa bildi. Ýnıversıtettiń fılosofııa fa­kýltetin qyzyl dıplommen úzdik bitirip, Ǵylym akademııasynyń aspırantýrasyna tústi. Professor V.I.Tımosko ózi ǵy­lymı jetekshi bolamyn dep yqylasyn bildirdi, biraq alty aıdan soń qaıtys bolyp, Jabaıhan jetekshisiz qaldy. Ol kezde men Lenıngradta aspırantýradamyn. Jabaıhan Lenıngradta jetekshi bolarlyq fılosof bar ma eken dep maǵan hat jazdy. Keńes Odaǵyndaǵy fılosofııanyń kúshti mektebi Máskeýde, MGÝ-de kórinedi, dep jaýap berdim.

Jákeń MGÝ-ge barsa, siz akademııalyq júıedegi aspırantsyz, sondyqtan sizdi qabyldaı almaımyz depti. Ne isteý kerek? Osyny ishki sezimi ańǵarsa kerek, elden shyǵarda Qazaqstan joǵary bilim mınıstrliginen alǵan joldamasymen Odaqtyń Máskeýdegi joǵary bilim mınıstrligine barypty. Mınıstrdiń kómekshisi aspırantýraǵa qabyldaý merzimi aıaqtaldy, bul máselemen mınıstr qabyldamaıdy, – deıdi. Bundaı sýyq sózderdi estigen sátte sasyp qalǵanymen, Jabaıhan syn sátte boıyn tez jınap alatyn qasıetimen sóz taýyp, Almatyda fılosofııadan professor V.I.Tımosko ǵana edi, jýyrda aýyryp, qaıtys bolyp ketti degende, aldynda turǵan jigittiń fılosofııaǵa shynymen yntasy bar ekenin sheneýnik túsine qoıady. Jabaıhan da ashylyp sóılep, Platon, Arıstotel Kant, Gegel, Eınshteınnen jatqa úzin­diler keltirip, áńgimelese ketedi de mı­nıstr­diń kómekshisine unap qalady. Ol beti beri qarap: «Jaraıdy, men kómek­tesemin», dep mınıstrge kirgizip jiberedi. «Mınıstr meniń usynǵan qujattarymdy oqyp bolǵan soń, MGÝ-diń rektorymen telefonmen sóılesip: «Barlyq talaptarǵa saı qujattary bar eken, eger jaramdy bolsa, aspırantýraǵa qabyldaımyz», dep aıtty da ótinishimniń joǵary jaǵyna buryshtama qol qoıyp berdi», dep Jabaıhan esine alady. Mınıstrdiń kelisimin alǵan soń, qýanyshy qoınyna syımaı, Jabaıhan MGÝ-diń rektoryna týra tartty. Rektor fılosofııa fakýltetine aspırantýraǵa qabyldaýǵa usyndy. Fakýltet áńgimelesý túrindegi synaqtan ótkizip qabyldady. Bul jerde aıtaıyn degenim – Jabaıhan adamdarmen sóıleskende áý degennen-aq tyń­­­daý­shysyn ózine qaratyp alady. Osy daryny onyń boıynda saqtalyp kele jatyr.

Jabaıhannyń ǵylymı jetekshisi bolyp professor E.P.Sıtkovskıı taǵa­ıyndaldy. Dıssertasııasyna «Naqty uǵym­nyń tanymdyq róli» degen taqy­ryp aldy. Bunda da Jabaıhan óziniń bilimin bildirip, kóptegen aspıranttar ispetti jetekshisiniń usynysyna basyn shulǵyp otyrmaı, taqyrypty ashýǵa belsen­­­­dilik kórsetti. Sóıtip, bizdiń Jákeń ınemen qudyq qazǵandaı bolǵan ǵylym jolyn­­­­daǵy órleýin osylaı bastady.

Jabaıhan dıssertasııa jumysyn ýaqytynda jazyp bitirip, sátti qorǵap, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn aldy. Almatyǵa oralyp, Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasty.

Instıtýt dırektory S.Z.Zımanov jataqhanaǵa joldama alyp bermekshi eken. Jabaıhan: «Sizge rahmet, meniń Qabdyrahman degen dosym bar, sonyń úıine ornalasarmyn. Ol da jýyrda Lenıngradtan kelip, bir bólmeli páterde turady», dep jataqhanaǵa barmaı, maǵan keldi. Men de sol kezde Lenıngradtaǵy aspırantýramdy úzdik aıaqtap, akademııaǵa kelip Fızıologııa ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasqanmyn. Abaı men Fýrmanov kóshesiniń joǵarǵy jaǵynda tutqynǵa túsken japondardyń tastan qalap salǵan baraq úıindegi bir bólmege joldamany jańa alǵan kezim edi. Sol jerde birneshe baraqtar boldy, jas ǵalymdardyń bári derlik sol baraqtardan bir-bir bólme alyp, bala-shaǵasymen, áke-sheshelerimen birge turyp jatty. Keıinnen olardyń kóbi akademık, professor boldy. Sol baraqtardy qaljyńdap «Dom ýchenyh» («Ǵalymdar úıi») dep ataıtyn. Zamannyń qıyn kezi, ydys-aıaq, tósek-oryndy ta­ýyp alý ońaı emes. Sol kúni Kerekýden Maqtaı degen dosymyz kelip, úsheýmiz jınala qaldyq. Úsheýmiz ótken-ketkendi, stýdenttik ómirimizdi eske alyp, áıteýir túnep shyqtyq. Erteńinde QazPI-diń jataqhanasynan ýaqytsha paıdalanýǵa eki tósek aldyq ta endi tósekte raqattanyp jatatyn boldyq dep qýandyq. Keıinnen sol baraqtan Jabaıhan da kóship jatqan bir orys kempiriniń bólmesin aldy. Sol eki bólmede bizder bir-eki jyldaı ómir súrdik, qonaqtar jıi keletin, áńgimelesip, baıaǵy zamandaǵy dúnıejúzilik fılosoftardyń, ǵulama sheshenderdiń, qazirgi ǵalymdardyń ǵylymı jańalyqtarynyń tóńireginde áńgimelesip, óleń aıtyp, máz bolyp tarqaıtyn edik. Bizdiń aınalamyzdaǵy dostarymyz ishimdikke áýes bolmady, teatr, mádenıet, ǵylym, jańa romandar, jazýshylar, kórkemsýret sheberleri, qyzdar bizdiń basty áýestigimiz boldy.

Jyldar, kúnder zymyrap qyzyqty ótip jatty. Ortalyqtan alǵan bilim­deri­mizdiń arqasynda kózge túse bastadyq. Ekeýmiz úılendik. Men – Zaıramen, Ja­baıhan – Maıdanmen otbasyn qur­dyq. Ekeýmiz de eki ınstıtýtta aǵa ǵyly­mı qyzmetker boldyq. Bala-shaǵaly bol­ǵannan keıin de tatý-tátti aralasyp tur­dyq. 1962-1963 jyldary ekeýmiz de Tımırıazev kóshesiniń boıynda jańadan salynǵan tórt qabatty úılerden eki bólmeli páter aldyq. Zaıra men Maıdan bizdiń ǵylymı jumystarymyzdy jal­ǵastyrýymyzǵa jaqsy jaǵdaı týdyryp, balalardyń aýyrmaı-syrqamaı ósýin, jaqsy tárbıelenýin qamdap, úı sharýasynyń aýyrtpalyqtaryn ózderi kóterdi de biz alańdamaı qyzmetimizdi atqaryp, izdeniste boldyq. Úı ishi tir­shiliginiń durystyǵynan biz usaq-túıekke alańdamaı, tabysty qyzmet ettik, eńbek nátıjelerimizben odaqtas res­pýblıkalardaǵy úlken jınalystarǵa baryp, tanymal bola bastadyq. Ǵalym úshin budan artyq ne kerek?

Eńbek

Issaparǵa jıi baratynbyz. Birde Jabaıhan MGÝ-ge bir issaparmen barǵanda, óziniń jýyrda ǵana basylyp shyqqan «Problema nachala v teoretıcheskom poznanıı» dep atalǵan monografııasyn ortalyqqa ala barypty. Máskeýdiń ǵalymdary, ásirese Ǵylym akademııasynyń professorlary, MGÝ-diń fılosoftary, professor M.M.Rozental kitapty oqyp, joǵary baǵalap, osy kitap boıynsha, dıssertasııa jazbaı-aq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa bolatynyn aıtyp, usynys jasaıdy. Kókten izdegeni jerden tabyldy degendeı, qýanyshy qoınyna syımaı, Jabaıhan qorǵaýǵa kiristi. Kitaptyń 30 danasyn poshtamen tezirek jiberýin surap, Maıdanmen telefon arqyly habarlasty. Kelgen kitaptardyń bárin jáne avtoreferatty dıssertasııalyq keńes múshelerine, resmı opponentterge taratyp berdi. Qorǵaıtyn kúni taǵaıyndalyp, gazetke habarlandyrý jazyldy (ol kezde 10 kún buryn qorǵalatyn kúni men saǵaty, oryny jarııalanatyn). Sóıtip 2 aı ishinde Jákeń Máskeýden doktorlyq dıssertasııany qorǵady. Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn aldy. Jákeńniń jazǵan jumysy ǵalymdarǵa kúshti áser etkeni sonsha, Joǵary attestasııalaý komıssııa­sy MGÝ-diń dıssertasııalyq keńesiniń sheshimin birden bekitip, bir aı shamasynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn berdi. Ol zamanda doktorlyq qorǵaý uzaqqa sozylatyn, Máskeýdegi attestasııalaý komıssııasy ashylǵan jańalyq bolmasa, bekitpeıtin.

Osydan keıin J.M.Ábdildın Almatydaǵy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń dıalektıkalyq materıalızm bóliminiń meńgerýshisi boldy, sodan joǵarylap dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Qazaq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-mú­she­­­­sine usynyldy. Jákeń óziniń adal eńbegimen akademııanyń vıse-pre­zı­dentine deıin kóterildi. Avstrııa, Ger­manııa, AQSh, Anglııa, Fransııada ótken halyqaralyq fılosofııalyq kongresterde ǵylymı baıandama jasap, Qazaqstan ǵylymyn dúnıe júzine pash etti.

Jabaıhan Múbárákulynyń ǵylym­daǵy joly alańsyz boldy dep aıta almaımyn. Onyń da eteginen tartqandar, qyzǵanysh bildirgender boldy. Biraq «aqqa Qudaı jaq» demekshi, ol ózi­niń júreginiń tazalyǵymen, isine beri­lip, kóp eńbek sińirýimen alýan túrli qıynshylyqtardan moıymaı ótti. Sonyń mynadaı bireýi esimde qalyp­ty. Keńes Odaǵynda shet elge odaqtas respýblıkanyń adamdarynyń jınalystarǵa barýyn Máskeý sheshe­tin edi. Sondaı bir delegasııanyń qura­myna J.M.Ábdildın usynylypty. Memlekettik delegasııanyń quramyn KOKP Ortalyq komıteti bekitetin. Sony estip Máskeýde issaparmen júrgen bir basshy qazaq (marqumnyń atyn atamaı-aq qoıaıyq) Jabaıhandy delegasııa quramynan aldyryp, basqa kisini jibermekshi bolyp, Ortalyq komıtetke deıin barypty. Ortalyq komıtet oǵan: «Bul delegasııa Qazaqstannyń atynan jiberilmeıdi, Odaqtyń atynan jiberilmekshi, sondyqtan J.M.Ábdildın osy delegasııanyń quramynda bolyp, Germanııaǵa barady», – dep kesip jaýap beripti. Árıne, bul sonshalyqty mán beretin oqıǵa emes, biraq bizdiń aramyzdan aıaqtan shalatyn jaǵdaılar kezdesip jatady. Meniń bir ózbek dosym: «Aǵash neǵurlym bıiktep, joǵary ósip, japyraqtary kóbeıse, soǵurlym adam saıalaıtyn mol bolady. Sol sııaqty adamnyń mártebesi ósken sa­ıyn onyń mańaıyndaǵylarǵa tıgizetin jaqsylyqtary da molynan bolady, sondyqtan biz bir-birimizdi qoldap, qolpashtap júrýimiz kerek», deıtin edi. Budan shyǵary – zaman áli de bolsa qıyn, biz bir-birimizdi aıaqtan shalmaı, óseıin dep turǵandarǵa múmkindik berip, talapty daryndy jastarǵa jol ashqanymyz halqymyz úshin durys bolar edi.

Uıytqy

Ǵylymnyń qarqyndy damýyna uı­­ytqy bolatyn bir adam nemese bir top ǵalym bolýy kerek. Keıde ǵy­­ly­m­­­­­­nyń jaqyn salalarynyń arasy­nan bir ǵy­­­­­­lymnyń júıesi ozyq shyǵyp, ba­s­­­­­qa­­lary sonyń sońyna eredi. Jabaı­han ózi qyzmet istep júrgen ınstıtýtynda sol jyldary fılosoftardyń ara­sy­­­­­­­­­­­­nan ozyq shyǵyp, sońyna bir top jas ǵalymdardy ertti. Instıtýttyń Ja­­baı­han basqarǵan fılosofııa bólimi kózge túse bastady da, ınstıtýttyń, Más­­­­keýdegi ortalyqtyń nazaryn aýda­ryp, qoldaý tapty. Kóregen ári dana ǵa­lym, ınstıtýt dırektory S.Z.Zımanov ta­­lap­ty jas fılosoftarǵa alańsyz ju­mys istep ósýine múmkindik berdi. Ja­baıhannyń tóńiregine fılosofııanyń qy­zyǵyna túsken jastar jınalyp, toptala bastady. QazMÝ-diń fılosofııa fa­kýltetinde oqyp júrgen stýdentterde tańdap alǵan mamandyǵyna qy­zy­ǵý­shylyq, elikteý paıda boldy. Jákeń ózi tańdap alǵan taqyrypty anyq­­­­­­taı tús­ti de damyta berdi. Onyń sońyna ergen shá­­­­kirtter boldy. Nátıjesinde 15 ǵy­lym dok­­­­tory, 40 ǵylym kandıdatyna je­tek­shi­lik etip, akademııalyq ǵylymı mek­te­­bin kúsheıtti. О́zi ǵylym qyzmetkeri bo­l­yp jumysyn bastaǵan ınstıtýttyń dı­rektory saılandy. Ol basqarǵan dıa­­­lek­tıkalyq logıka júıesi sol kezde bas­qa fılosofııalyq júıelerden bir kósh al­­da boldy. Julqynyp alǵa basqan osy ǵy­lym salasy basqa ǵylym salalarynyń ná­­­tıjeli jumysyna jaǵymdy yqpal etti.

Jabaıhan bastaǵan top elimizdegi fılosofııa ǵylymynyń dıalektıka, dıa­lektıkalyq logıka salasynyń irgesin qalady. Adamzat bilimi júıesinde ǵylymı teorııaǵa erekshe oryn beriletinin jáne oıdyń júıeli damýynyń naǵyz taldaý túrin, naqty tanymnyń sharttaryn kórsetti. Jákeńniń basshylyǵymen bir top ǵalymdar adam qyzmetiniń mán-maǵynasyn ǵylymı túrde túsindirý, teorııa men tájirıbeniń, beıneleý men tvorchestvonyń, sýbektilik pen obek­tiliktik dıalektıkasyn tereńdetip, damytty. Jabaıhan basqarǵan toptyń asa kúrdeli nátıjesi – tórt tomdyq «Dıalektıkalyq logıka» eńbegi. Bul eńbek dıalektıka teorııasyn júıeli túrde jasaýdaǵy álemdik deńgeıdegi úl­ken ǵylymı jetistik. Dıalektıka teo­rııasy, onyń negizgi qaǵıdalary men kategorııalary týraly kúrdeli zert­teýlerdiń nátıjesi memleket deń­geıinde qabyldanyp, osy zertteý jumysyn oryndaǵan ǵalymdar to­byna Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka boıyn­sha Mem­lekettik syılyǵy berildi. Sóıtip J.M.Ábdildınniń dıalektıka­lyq lo­gıka atty fılosofııalyq mektebi Búkilodaqtyq mártebege ıe boldy, shetelderde qoldaý tapty. Fılosofııanyń osy ǵylymı júıesi onyń basqa júıelerine jetekshilik etip, tutastyq sheńberinde alǵa basatyn jol ashty, metodologııalyq baǵdar boldy. Jalpy, ǵylymı turǵydan qarasaq, munyń mańyzy zor, óıtkeni jaratylystaný salasynda eńbek etip júrgen ǵalymdar logıka zańdylyǵyna kóbirek kóńil bóle bastady. Qoǵamnyń tutastylyq zańdylyǵy tabıǵattyń tutastyǵyna ulasatynyna kúmán joq. Demek, barlyq ǵylym salalary birimen-biri baılanysqan kúrdeli tutas dúnıe.

Sóıtip, J.M.Ábdildınniń ǵylymdaǵy eńbeginiń nátıjeleri ony bıik shyńǵa shyǵardy, el aýzyna iliktirdi, memleket jáne qoǵam qaıratkeri etti.

Qaıratker

Ǵasyrlar boıy memlekettiń bodany bolyp júrgen elimiz egemendik alǵan soń syrtqy saıasat ta, ishki saıasat ta ózgerdi, elimiz damýdyń jańasha baǵytyna aıaq basty. Qazaq memleketiniń bılik oryndaryna, parlamentine usyný, saılaý bastaldy. Qazaqstannyń shet­eldermen dostyq qoǵamy Jabaıhandy halyq depýtattyǵyna kandıdat etip usyndy, ol kóp daýys alyp depýtat bolyp saılandy. Árıne, bul orynǵa da talasýshylar boldy. Jákeń «Dostyq» ǵımaratynyń úlken májilis zalynda bolǵan jınalysta minberge shyǵa sala, daıyndap alǵan qaǵazyna qaramaı, jańa zamannyń ereksheligin, elimiz egemendik alǵan soń qandaı baǵytta bolatynyn, ásirese, áleýmettik daǵdarystan shyǵý joldaryn, halyqtyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý sııaqty kókeıkesti máselelerin sheshendikpen, ekpindi oratorlyq darynmen jaıyp saldy. Zalda otyrǵandar dý qol shapalaqtap, qoldady. Saıasattaǵy jolyn osylaı bastaǵan Jákeń halyq depýtaty, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, 1995 jyldan 2009 jylǵa deıin Parlament Senatynyń depýtaty boldy.

Akademık J.M.Ábdildın Parlament Senatynyń Halyqaralyq ister, qaýipsizdik jáne qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy mindetin atqardy. Adam quqy sııaqty ózekti áleýmettik máselelermen aınalysyp, belsendi jumys istedi. Jýrnalıster onymen jıi suhbattasyp, sóılegen sózderin gazetterge qolma-qol bastyryp shyǵaratyn. Onyń atqaryp júrgen jumystary halyq aldynda ashyq jarııalanyp júrdi. Sonymen qatar, depýtat J.M.Ábdildın saılaýshylardyń tilekteriniń oryndalýyna atsalysyp, talaı adamdarǵa járdem berdi.

Osyndaı halyqqa, elimizge sińirgen eńbegi joǵary baǵalanyp, Jabaıhan Múbárákuly Ábdildın Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń Beıbitshilik jáne rýhanı tatýlyq syılyǵynyń laýrea­ty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy birinshi syı­­­lyqtyń júldegeri atanyp, birneshe ordendermen, medaldarmen marapattaldy.

Memleket, qoǵam qaıratkeri J.M.Áb­dil­dın óziniń sońǵy jyldary ǵyly­mı, ustazdyq eńbekterin jınaqtap, baspadan 5 tomdyq kitaptaryn shyǵardy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jastarǵa fılosofııa­dan leksııa oqyp, jastardyń oı-órisin shyńdap, tárbıeleýge atsalysýǵa, magıstranttar men aspıranttardyń, dok­­torlyq dıssertasııalardyń ǵylymı ju­mystaryna jetekshilik qyzmetin jal­ǵastyryp keledi. Qazirgi zamanǵy adam­gershilik-fılosofııalyq tanymdy túsin­dirip, jastardy sol qundylyqtarǵa baýlı ala bilýdiń ózi úlken eńbek emes pe?!

Ǵulama ǵalym, halyq maqtanyshy bolǵan el aǵasy, ustaz, qadirli áke, jan joldas týraly óte kóp jazýǵa da bolady. Biraq meniń aıtaıtyn degenim – osyndaı azamattyń ómir joly qazirgi jastarǵa ónege, úlgi bolsa eken. Ǵylym jolynan kúder úzbeı, onyń qaı salasy bolsa da damytyp, elimizge, óz halqymyzǵa eńbegin sińirgen adam erteli-kesh shyńǵa shyǵa alady degim keledi. Bizdiń halqymyzda elikteıtin, úlgi bolatyn adamdar joq emes, barshylyq. Tek qana sony kóre bilý kerek. Sondaı adamdardy halqymyz qurmetke bóleıdi, aǵa tutady. Osyǵan oraı, «Egemen Qazaq­stan» gazetinde (2003, 31 qańtar) J.M.Ábdildın týraly pikirin jazǵan fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor A.Taıjanov maqalasyn: «J.Ábdildın eńbekteri bizdiń bolashaq urpaq úshin de, olardyń rýhanı tarı­hymyzdyń aq-qarasyn ajyratýy úshin de qajetti, qundy dúnıeler», dep tujy­rymdaǵany jarasyp tur.

Qabdyrahman DÚISEMBIN,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi,

professor.

ALMATY.

_________________________

Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.