Eki beıne

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:26

Qyzyq bolsyn, arhıvimdegi eki ki­si jaıly derekke arnaıy toqtala keteıin. Birinshi: áıgili balerına Maııa Mıhaılovna Plıseskaıanyń qoltańbasy, ekinshi: tarıhshy Lev Nıkolaevıch Gý­mılevpen qalaı ushyrasyp, tildeskenim týraly móltek áńgime. Nesine jasyramyz, qazir kóz kór­gender sırep, taýsylyp barady. Solar­dyń basqan izin, qońyr keńesin eske alamyn da oılanamyn. «Osy bizder de kórgenimiz ben bilgenimizdi ekshep-elep, estelik jazatyn jasqa jetip qaldyq-aý», dep qalamyn.

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:26

Qyzyq bolsyn, arhıvimdegi eki ki­si jaıly derekke arnaıy toqtala keteıin. Birinshi: áıgili balerına Maııa Mıhaılovna Plıseskaıanyń qoltańbasy, ekinshi: tarıhshy Lev Nıkolaevıch Gý­mılevpen qalaı ushyrasyp, tildeskenim týraly móltek áńgime. Nesine jasyramyz, qazir kóz kór­gender sırep, taýsylyp barady. Solar­dyń basqan izin, qońyr keńesin eske alamyn da oılanamyn. «Osy bizder de kórgenimiz ben bilgenimizdi ekshep-elep, estelik jazatyn jasqa jetip qaldyq-aý», dep qalamyn. Qadyr Myrza – Áli óziniń «Iirim» kitabynda zamandastary týraly biraz jaıttyń basyn qozǵady, aǵamyz baıandaǵan birshama oqıǵanyń ishinde ózim aralasyp júrgendeı sezingenim qazirgideı kóz aldymda. Biraz jaıtqa ózim de kýá bolǵanym bar. Taıaýda Murat Áýezov ákesi týraly estelik aıtyp otyryp: «Men ákemniń jasynan asyp kettim… ákem 63 jasynda taý aýdarǵandaı joıqyn is bitirip úlgergen fenomen edi», – dedi. Zamandasymnyń bir aýyz lebiziniń ózinen tiri sózdiń sheberine degen tákappar, maqtanysh sezimin uǵyp qýanyp qaldym. 

Halyq ártisi Asanáli Áshimov bir esteliginde tómendegishe jazady: «Kon­servatorııanyń taý jaǵyndaǵy burynǵy Vınogradov pen qazirgi Abylaı han qıylysyndaǵy shaǵyn skverdi kórsem… otyra qalyp jylaǵym keledi… Munda men alǵash Maıramen tanystym, munda meniń jastyq shaqtaǵy shýaqty kúnderim qaldy», – dep jazypty. Tebirenbeı oqyp kórińiz.Qaı-qaı adamnyń ómir joly jazylýǵa tıis úlken estelik. Jazyp júrgen áńgime, hıkaıat, romandarymyz sol esteliktiń eles ushqyndary, ıa az, ıa kóbirek qalamger qııalyn qozǵaǵan uly ýáıim sazy; ózińniń, ıa bolmasa ózgeniń basynan ótken hıkmetteri ǵana. Sosynǵy ár janrdy kórkeıtip tu­ratyn kórkemdik boıaý, kórikti oıdyń túzilimi deımiz.

1. Maııa Plıseskaıa

Álemge áıgili prıma-balerına Maııa Mıhaılovna Plıseskaıa týraly estelik jazamyn degen oıymda joq edi. Zaıybym Sáýle nemis jazýshysy Ner­bert Kýhınkeniń «Reseı elıtasy» degen kitabyn ákelip bergen, qyzyǵa oqyp shyqtym. Buryndary prıma-balerınanyń qoltańba qoıyp bergen tildeı qaǵazy kóp qoljazbamnyń ishinde jatýshy edi. Álgi kitap áserinen bıshi týraly estelik esse jazýdy oılap, táýekel ettim. Buryndary Maııa bılegen «Karmen-sııýta», «Anna Karenına», «It jetektegen boıjetken», «Zolýshka» baletterin tek teleekrannan kórgenim bar. Tańdanyp, tamsanyp júrgen jankúıerdiń biri bolatynmyn.Maııa Mıhaılovna bılegen kezde dúnıeniń turqy ózgerip, tań atyp kele jatqandaı keremet bir shuǵylaly sát týa­dy. Ekranda tek qana áýen, sol áýenge ilesip aıaǵy jerge tımeı, qalyqtaı usha­tyn bıshi músini janardy arbap alar edi. «Anna Karenınadaǵy» bıshini alaıyqshy. Mahabbat pen ǵadaýat, ot bop janǵan súıispenshilik órti men etekten tartyp, jertabandatqan tirshilik túıtkili – eki ortada kúıip-janǵan jas arý; bir jaǵynan – ornyqqan salt pen dástúrdiń shyrmaýynan shyǵa almaı, ekinshi jaǵynan – súıispenshilik dertine boı aldyrǵan Annanyń jan arpalysyn bımen berý – tek qana aıryqsha daýyl úıirgen kemege tán shyrkóbelek aınalǵan jandalbasa árekettiń sýreti bolatyn. Osy tusta Anna – kózime otqa túsetin kóbelekke uqsaıtyn. Aıaq-qoly jerge tımeı, bultsha elbirep, kúzgi japyraqsha jelbirep júrgen urǵashy boıyndaǵy qushtarlyq otynyń moldyǵyna qaıranmyn. Bıshi qalyqtap ushyp júrgendeı, symǵa tartqandaı tal boıyndaǵy sazdy yrǵaqqa, unasymǵa elikkenim sonsha:«Jurttyń aýzyn kúzetseń kún kór­meısiń», degen aqyn sózi eriksiz eske oralatyn.Robert Kennedıdiń arýǵa gúl syılap, ońasha kezdesýge shaqyrǵanyn;Mark Shagaldyń bıshiniń myń bu­ralǵan keskin beınesin salǵanyn;Per Kardenniń bıshige arnap beli qıylǵan kóılek tikkenin;Morrıs Bejardyń shyn peıilmen qo­naq bolýǵa shaqyryp, jas kelinshekke arnap balet qoıǵanyn… «О́zim – álemge áı­gili bıshiniń týǵan qyzymyn, sheshem Maıa Plıseskaıa bolady», dep shetelge, Izraılge aýyp ketken Iýlııa Gla­govskaıa degen bıkeshtiń muragerlik aq­sha daýlap balerınanyń ústinen sotqa sha­ǵym túsirgenin qalaı umytarsyń. Sot biraz jylǵa sozylyp, aqyrynda Iýlııa Glagovskaıanyń ótirikke súıengen qyp-qyzyl jala shaǵymyna kýálar kóz jet­kizip dáleldep, isti jaýyp tynǵany má­lim. Bul tarıhty áıgili bıshi óziniń «Otyz jyl ótkende» kitabynda jazǵan bolatyn. Sol kitapty oqyp otyryp dúnıe kózine bitip, uıatynan aırylǵan boıjetken minezine qaıran qalǵanym áli kúnge esimde.О́ner – kisiniń ómir jasymen bite qaı­nasqanda baryp bıikke jeteleıdi. О́nerdi jol-jónekeı jelbýaz minezben ıgere almaısyz. О́ner – órge súıregen qıyn soqpaq ekenin ómirdiń ózi dáleldep beredi. О́nerge bas tikken adam – taıaqtyń eki basyn teń ustaǵan darshy sekildi. Iа dittegen mejesine jetip jyǵylady, ıa dar jibi astyndaǵy shyńyraýǵa qulap mert bolady. Ǵajaıyp jaımashýaq mamyrajaı, mardymsyǵan kúnder kim kóringenniń mańdaıyna jazyla bermeıdi. Maııa Mıhaılovnanyń ómir jasy da dáp qyl kópir ústimen júrgen darshy sekildi, táı-táı basyp kele jatyp árdaıym taıaqtyń eki basyn teń ustaýǵa daǵdylanǵan. О́mirdiń ylǵı kúnesine, kúrsinisine úırengen. Apash-qupash qı­myl­ǵa bas tikken patsha ýaqyt osynaý bıshi ómirin aıaýsyz, damylsyz qamshylaýǵa daǵdylanǵan.О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynyń basy. Qazaqstan táýelsizdik alyp, óz aldyna el bolýdyń qamyn jep jatqan ýaqyt. Shyǵarmashylyq uı­ymdar qarjy joqtyqtan birinen soń biri jabylyp, jazýshy, sýretshi, sazger áýleti bazar jaǵalap ketken kún­der edi. Osy joldardyń avtory da ot­basyn asyraýdyń qamymen talaı me­kemeniń esigin qaqqan qıyn kezeń esten ketpeıdi. Álgi bir aýyr kúnderde jańadan ashylǵan «Sentrkredıt» bankiniń qyz­metkerlerine qazaq tilinen sabaq beretin bolyp kelistim. Bank basshysy Baqytbek Baıseıitov ónerge janashyr kisi edi. Bir kúni: «Máskeýden Maııa Plıseskaıany shaqyrdyq… Áıgili bıshimen kezdesý ótkizip… bank qyzmetkerleriniń ıyǵyn kó­terip tastalyq», – dep málimdedi. Kez­desýge qýana qatynastyq. Magnıt órisine tap bolǵan temirge uqsaımyz.Maııa Plıseskaıa óziniń súıip qosylǵan zaıyby, myna ómirdegi rýhanı súıenishi, tiregi, Reseıdiń mańdaıaldy kompozıtory Rodıon Konstantınovıch Shedrın týraly alysta bolsyn meıli, issaparda júrsin meıli – sóz qozǵaǵandy unatady eken. Zaıyby týraly aıtqan kezde me­ıirlene, eńserile túsip, janarynyń oty janyp, júzine lapyldap qyzyl-kúreń alaý júgirip, tógip sóılegenin kórdim. Sózinde jan bar ma dep qalasyń. О́leń oqyǵan aqynǵa uqsap ketedi. Tyńdap otyryp prıma-balerınanyń ómirge degen qulshynysy, ińkárligi – ónerin jan-tánimen túsinetin, baǵasyn biletin, qaı kezde-daǵy tabıǵı qulshynysyn júreginiń tórinde ustaıtyn adamǵa tánti ekenin sezine túsesiń. Birinsiz-biri ýaqyt ótkize almaıtyn asyl juptar ǵana osylaı bolmaqshy. Bulardy jurttyń asyl jup dep ańyz qylatyny tegin bolmady, ańyz ǵana emes, naǵyz shyndyq.Kishigirim sárilik shaıy ústinde osyny sezdim. Sezdim-daǵy jubaıy týraly saýal qoıdym.– Jubaıyńyz jańa sımfonııa jazypty. Qutty bolsyn! Taýdan qulaǵan sel sekildi qulaǵymda qalypty.– Bethovenniń 5 jáne 6-sımfonııasy sekildi ári asaý, ári sheksiz, keńdikti úndeıdi. Álemniń búlkildep soqqan jan júregi me dep qalasyz!Sóılep otyryp eki betiniń sút shu­qyry oıylyp, shýaqtana jymıdy.Bólmeni ásem sulýlyq kezdi.– Siz aıtqan sımfonııanyń ómirge kelýine demeýshilik jasaǵan orys knıazi Andreı Kırıllovıch Razýmovskıı ekenin estigen shyǵarsyz. Orys jeri týma daryn men quıma qulaq demeýshige, janashyrǵa eshqashan kende bolmaǵan. Bul kúnginiń baılary shetelden, teńiz jaǵasynan keńsaraı satyp alýǵa, jeńil júristi top-model bıkeshterge aqsha shashýǵa qumar. Ádebıet, keskindeme, saz esikten qaraǵan jetim bala sekildi seziledi.Prıma-balerınanyń sóziniń jany bar. Burynǵy alyp memleket – Keńes  Odaǵy jyly boılyqqa jetip erigen muz­taý sekildi byt-shyty shyǵyp ydyrap, ár ult qalpaǵy qoqyraıyp táýelsiz eldiń týyn tikti. Kedeıshilik qyr sońymyzdan qal­maýǵa aınaldy. Álemge áıgili bı­shiniń osy saparyna jańadan qurylǵan «Sentrkredıt» banki basshysynyń qol­qalap shaqyrýy sebepshi bol­ǵanyn, bıshi qomaqty gonorarǵa dámeli eke­­nin arǵy bir sóz ań­ǵarynan sezdirip qoı­dy. Bul jerde álemge áıgili sazgerdi, onyń sha­byt mýzasy – prıma-balerınany ki­nálaýdyń eshqandaı qısyny joq. Zaman ta­labyna úndese jú­rip, túsinetin ortaǵa ónerińdi pash etkenniń ózi úlken qýanysh ákeledi. Sol qýanysh kisige qýanysh syılaıdy.Oılap otyrsań: óner – adam boıyndaǵy altyn kómbe sekildi. Kómbeni jaýyp ja­syrǵannan góri za­man­dastyń kózine jar­qyratyp kórsetken jaq­sy, kóp kisi bo­ıyndaǵy asylyn, kóz­ge túser kóriktisin «jurt­qa jarııa ǵyp neǵylamyn», «ózgeniń qyzǵanyshyn týǵyzyp qaıtemin», – dep jabýly qazandaı óz býyna ózi tunshyǵyp ótedi.Bıshi kelinshek kózime jeti qat kókten mólt tamǵan móldir tamshyǵa uqsap ket­keni. Jaqut tasy sekildi. Qarap otyryp tabıǵat shirkinniń sheberligine tań­ǵalamyn ǵoı. Sábı shyr etip jaryq dú­nıe esigin ashqan kezde ózge qatar-qurbysynan kóp erekshelenbeıdi… bólekshe kórinbeıdi…ýaqyt elgezeri álgi sábıdi jyldar boıǵy mańdaı ter, mazasyz eńbegimen elep-eksheıdi, ónerge jeteleıdi.Myna Maııa Mıhaılovna áýel bas­ta, basqadan pálendeı aıyrmasy joq, sámbi taldaı taldyrmash, aryq, kóp boıjetkenniń biri ǵana bolatyn. Aq ter, kók ter tynymsyz beınetimen ǵana ýaqyt elgezeriniń kózinen syrǵyp túsip, kóppen birge joǵalmady. Jaqut túıirshigindeı tor elektiń kózinde turyp qaldy. Urynyp júrip ónerin ashty, jurt kózindegi býynsyz bıshige aınaldy. Ana júrgen jubaıy Rodıon Shedrın boıyndaǵy sazgerlik,  sezimtaldyq, sezgirlik, syrshyldyq qasıetin ulylap ustap, jelep-jebep, jerine jetkize jetildirip el qulaǵyndaǵy uly dybysqa ulasty.О́ner adamǵa ne úshin qajet?Urynyp júrip jetilý úshin… kóptiń biri, qoldyń kiri bolyp ushty-kúıli joǵalmaýǵa… bıikteýge… bıik júrýge azdy-kópti óner qajet. О́nersiz – dúnıe tul, kún kózine shyqpaı kóleńkemen sharpysý ǵana. О́ner ólse jer betinde typyń-typyń tirshilik qana qalady.Osy mezette jer-dúnıe kóz aldym­da bir aýnap túskendeı sezilgeni. Áıgili bıshi óner týraly, onyń ishinde bı óneri jaıly uzaqtan tolǵap sóz sóıledi. Sózin qaıtemin…. bıshiniń ózine, tula boıyna, qozǵalysyna, symbatyna kózim arbalyp qalypty. Beıne ústel jıeginde ushýǵa talpynǵan, áli kókke qalyqtap kete qoımaǵan totyqus qonaqtap otyr­ǵandaı kórindi. Daýys sazymen emes, oqıǵany ymmen, boljaýmen, meńzeýmen jetkizetindeı ǵoı; beıne ózi emes, bıshiniń dene bitimi kóz aldymda ún qa­typ, sóılep turǵandaı. Tańǵalǵanym: sózdiń náshine, yrǵaǵyna saı qubyla biledi me, árbir sózdi qımylmen kóz al­dyńyzǵa elestetkisi keledi me – áńgime yrǵaǵynda, beıne, denesimen elestetip, balqyp, beınelep otyrǵandaı sezildi. Sosynǵy áser – bı týraly aıtqanda janary shoqsha mazdap, eńsesi jazylyp, ózinen-ózi arqalanyp ketedi eken. Ushatyn qusqa uqsap árádik talpynyp qoıady. Bázbir sózdi ymmen, meńzeýmen, tilsiz-aq jetkizgeni kóz aldymda. Áńgimege eligip ketip saýal qoıǵam.– Maııa Mıhaılovna, bıshiniń qany ystyq bolmasa qushtarlyqty, sezimdi tilsiz jetkize almaıdy. Sizdiń qan qy­zýyńyz qansha? – deppin.Áıgili bıshiniń betine lap etip qyzyl boıaý juqty.– Qansha gradýs ystyq ekenin bil­meımin. Áıtse de, pervyı rezýs otrısatelnyı ekenin bilemin, – dep zilsiz jymıdy. Bylaıǵy jurt dý kúldi.Álemge áıgili bıshi taldyrmash boıyn úzip túregeldi. Bank tóraǵasy Baqytbek Rymbekuly bıleıtin kisideı ornynan atyp turyp, qolyndaǵy gúl destesin bı­shige usynyp, áldene ázil aıtqan bolyp, otqa túsetin kóbelekshe qalbaqtady. Maııa Mıhaılovna «taǵy kimde saýal bar» degen kisishe jan-jaǵyna jaltaqtaı qarap az-kem aıaldap turdy. Bank qyzmetkerleriniń kóbi bıshiden qoltańba alýǵa umtyldy. Men de qarap qalmaıyn dep baspahana boıa­ýy keppegen býkletimdi usyna qoıdym.Bıshi: «Maııa Plıseskaıa, 2 aprelıa 1997 g.» dep syzyp turyp qolyn qoıdy. Bir baıqaǵanym: bıshi bı týraly sóz sabaqtaǵan kezde, ıa jurtpen sóıleskende, ıa usynǵan qaǵazǵa qoltańba qoıǵanda, beıne aına aldyndaǵy kelisti báıge atyndaı denesin, bútin bolmysyn bos tastamaıdy eken. Áje qolyndaǵy urshyqsha ıirilip, ıa bolmasa dene bitimin tákappar ustap, kóz aldyńyzǵa kórkem sýret elestetýimen ǵanıbet. Bıleı basqan sáıgúlik ispetti, qanat qaǵyp usha jóneletin aqqý sekildi – tula boıyn urshyqsha úıirip, basqan qadamyn sanap, mańaıyna moıyn tamyryn úze qarap, jymıǵany – bulttan jarq etip shyqqan kún sekildi shýaq tógip, jer álemge sulýlyq sazyn syılaǵandaı seziledi. Qarap turyp janaryń arbalady.Sulýlyq – tabıǵatqa bir taban ja­qyndaý ekenin osy joly shyndap túsindim.Osyny oılap prıma-bıshiniń júzine kózim túsken. O qudanyń qudireti deı­miz ǵoı! Jas qyzdaı, kól betine qon­ǵan aqqýdaı… naz qımyly tal boıyna jarasqan… mańaıdaǵy antalaǵan, suq­tanǵan, qadalǵan kóp nazardy eleń qyl­maı, kúzgi plashyn suǵyna salyp, saý­saǵynyń ushyn ulpa ernine basyp, áýe­ni syzyp qoshtasý rásimin jasap:– Jamaǵatym, qaıta aınalyp kóris­kenshe! – dedi.

2. Lev Gýmılev«Jibek joly» romanymdy 27 jasymda jazyp bitirdim. Qoljazba 1973 jyly «Jazýshy» baspasynan 60 myń taralymmen, jazýshy aǵamyz Ramazan Toqtarovtyń redaktorlyǵymen jaryq kórdi. Shyǵarmaǵa biraz jyly pikir jarııalanǵanyn jurt biledi.Kóp uzamaı romandy aýdartýǵa kúsh saldym, eki jyl kóleminde baıyrǵy do­sym Gerold Belger orysshaǵa aýdaryp berdi. Aýdarma ústinen Morıs Sımashko qaıtalap qarap ishinara redaksııalap shyqqan edi. Qoljazbanyń oryssha nusqasyn araǵa aı salyp Máskeýdegi «Sovetskıı pısatel» baspasyna ótkizdim. Sol kezdegi dástúr boıynsha – baspa qoljazbany áýeli jabyq pikirge beredi, oń pikir tússe – redaktor oqyp shyǵady, baspanyń óndiristik josparyna sosyn baryp engizedi. Kúnder syrǵyp ótip jatty. Arada jeti jyl ótkende qoljazbama «jaramsyz» dep jazylǵan resenzııa kelip túsipti. Oqyp tanysýǵa dep baspa bir danasyn ózime jibergen. Oqyp otyryp ishim ýdaı ashydy.Pikir «áý» degennen qara kúıe jaǵýdan bastalypty. Ásirese, janyma batyp ketken tusy «jazýshy panıgrık kıpchaka (qypshaqpen aýyrǵan)» degen aýyr aıyp pen jala sóz edi. Resenzııany jazǵan Máskeýdegi Shyǵystaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Borıs Lıtvınskıı esimdi professor eken. Kitaphanadan jazǵan eńbekterin taýyp oqysam – Pamır tájikteriniń mamany kórindi, dalalyqtardy túkpirlep bile bermeıdi. Pamır tájikteri týraly birneshe eńbek jazypty. Máskeýge bir saparda Lıtvınskıı myrzamen aýyzba-aýyz tildeseıin dep Shyǵystaný ınstıtýtyna izdep bardym, taba almadym, zapıska jazyp qaldyrdym.Keler jyly ózime jany ashyǵan bas­pa redaktory qoljazbamdy ekinshi márte jabyq resenzııaǵa beripti. Jolym túsip Máskeýge, baspaǵa soqqan edim. Kókten izdegenim jerden tabylǵandaı boldy.– Qoljazbamdy kimge resenzııaǵa ber­dińizder? – dep suraımyn.– Myna kisige, – dep, orta boıly qarasur, qaǵilez, júzi jyly kisini kór­setip, aty jónin atady. – Lev Nıkolaevıch Gý­mılev! Osy kisiniń degeni bolady, jaraıdy dese – basamyz, jaramaıdy dese – qoljazbany qaıtaramyz, – dep jaýap berdi redaksııa meńgerýshisi Tam degen kisi.Záre-qutym qalmady.Syrttaı biletin tanys esim. Ákesi – Nı­kolaı Gýmılev ótken ǵasyrdyń basyndaǵy orystyń belgili aqyny, aıtqany qate ketpeıtin aqylman adam; sheshesi – Anna Ahmatova. Stalınniń ózi «atyn estigende kirpideı jıyrylǵan», orys poezııasynyń iri ókili. Sol kezdiń ózinde qoljazbama resenzent bolǵaly turǵan Lev Nıkolaevıch Gýmılevtyń «Uly Rýs, ejelgi dala» kitabyn oqyp úlgergenmin. О́zimdi arystannyń aldyna top ete túsken qoıannyń kójegindeı sezindim. Sasqanymdy sezdi bilem. Álgi «arystanym» taqap kelip, qoltyǵymnan qolyn ótkizip, kúlimsireı til qatty.– Jas qalamgerim, qoryqpa! Dalalyq­tardyń shyn tarıhy áli jazylyp bitken joq. Dalalyqtardy áli kóp zertteýge týra keledi. Joly aýyr qoljazbańa oń pikir jazyp beremin, – dedi de jedel ba­syp shyǵyp ketti. Áıgili tarıhshymen tanysqanym qandaı jyldam bolsa, qoshtasýym da sonshalyqty tez ótti. Sasqan úırek artymen júzedi degendeı, alǵysymdy aıtyp ta úlgermedim. Áıtse de kópti kórgen, úlken júrekti, maılyq-sýlyǵy birdeı, kósem kisi ekenin ishki bir túısigimmen sezgendeı boldym. Beınesi júregimniń tórinde qaldy.Jaqsynyń aldy keń degen ras. Más­keýge kelesi bir soqqanymda baspadan tarıhshynyń úıiniń telefonyn surap alyp, bir aýyz tildesýge qam jasadym. Ap­parat qulaǵyn ózi kóterdi. Alǵashqy kezdeskendeı sypaıy sóılesti. Ýaqyt taýyp qoljazba týraly pikirin jýyq arada jazyp beretin boldy. Keýdemdi qýanysh sezimi kernedi.Kóp uzamaı redaksııaǵa jalǵyz bettik Gýmılevtyń jazǵan pikiri kelip túsipti. Ýáde etkenindeı – oń pikir jazypty.Bul 1982 jyldyń kúzi bolatyn. 1983 jyly tarıhı romanym Máskeý baspasynan orys tilinde jaryq kórdi. Ekinshi márte sol aýdarmamen «Izvestııa» baspasynan «Drýjba narodov» jýrnalynyń qosymshasy esebinde 300 myń taralymmen oryssha basylyp shyqty. «Jibek joly» romanymnyń joly ashyldy, baǵy jandy, shetel tilderine aýdaryla bastady.Osynyń bári júregi jyly, áriden oılaıtyn, ózi terbetip aıtqan dalalyqtardy «jan-tánimen súıetin», kórgeni kóp kósem tarıhshy Gýmılevtiń jazyp bergen bir bettik jyly pikiriniń arqasy-aý dep, áli kúnge taǵdyryma táýbe aıtamyn.Meniń kózimdegi Gýmılev asa qara­pa­ıym, ashyq kisi edi. Shyndyǵyna úńil­sem, boıyn jasyrǵan tulparǵa ke­ledi eken. Sonshama kóp biledi, kóp eńbektenedi eken. Qaıtys bolǵannan keıin tarıhı shyǵarmalary men zert­teýleriniń tańdamaly on tomdyǵy shyq­ty. Oqyrmannyń ótinishi boıynsha qosymsha jaryq kórip jatqandary qanshama. Sonda deımin ǵoı: ózi ańqaý, aıdaýdan qutylmaǵan, basqan qadamyn salpańqulaq tyńshylary úzbeı ańdyǵan, keshegi kúnge deıin tintý, silkileý, jaýaptaýdan esh kóz ashpaǵan tarıhshy taǵdyry qıyn jazylǵan hıkaıatqa keledi. Oılap ketseń: kózge, kókirekke tolqyndanyp jas keledi.Sonshalyq qyrýar mol eńbekti qaı kezde zerttep, jazyp úlgergen.Biraz jyl aıdaýda, ańdýda boldy. Biraz jyl jazǵan eńbekterin baspaı sarsańǵa saldy. Soǵan qaramaı ǵylym tiline passıonarlyq ult, passıonarlyq halyq degen termın engizgeni málim.Qaı taqyrypty qozǵasa da túbin tek­serip, urynyp isteıtin, passıonarlyq júrek oty mol jan bolyp shyqty. Kitappen erte eseıdi, arǵy-bergi tarıhty kóp oqydy, mol toqydy. Sheshesi Anna Ah­matovanyń meılinshe baı kitaphana sózin bala jastan boıyna, oıyna sińirip ósti. Kitapty jastanyp jatyp uıyqtady. Paraq sybdyrynan oıandy. Sonshalyq qunarly, telegeı, baı bilimdi otbasylyq qazynadan qabyldady. Sheshesi – Anna Ahmatovanyń myna bir jazbasy kóp jaıtty ańǵartqandaı: «Leva (L.N. Gý­mılevti aıtady) sábı kezinde bala bolyp kóp oınamaýshy edi, bir nársege jumsasań – uıqydan álgide oıanǵan adamǵa uqsap, meń-zeń qalpy, únsiz, tilsiz otyra beretin. Birazdasyn baryp «áý» dep qozǵalatyn…» Minekeı, sábı arystan qandaı bala bolyp ósken!.. Sosynǵy bir ǵalymnyń ereksheligi – shyǵys ádebıetin, onyń ishinde dala mádenıetin asa jetik biletini edi. Ol dalalyqtardyń salt-dástúrin shemishkeshe shaǵyp túsinetin. Dala mádenıetin órkenıettiń eń urymtal tusy, shyn máninde passıonarlyq qasıet qonǵan órkenıet dep tarqatyp jazyp úlgerdi. Qypshaqtaný iliminiń irgetasyn qalady, mazmuny baıtaq zertteý júrgizdi.Qazir ne kóp, ǵylym doktory, professor kóp. Merzimdi basylym betin ashyp qalsań – beımálim professordyń keskin-kelbetine súrinesiń. Solardyń basym kópshiligi kóshirmesi ǵana. Basqa taqyryptas ǵalymnyń pikirin óz sózimen qaıtalap baıandaýshy, ıa bolmasa oı ur­laýshy, ózgeniń oıyn ózimdiki dep ja­rııaǵa jar salýshy. Oı urlaýshy kóbine otyrǵan ústelin, ıa bolmasa «pálen kafedra meńgerýshisi» degen laýazymyn sonshalyq utymdy paıdalanady. Aty-jóniniń astyna: «túgen ǵylymnyń professory, pálen kafedranyń meńgerýshisi» degen siltemeni tizip kórsetkende – qaı-qaı opponenttiń aýzyna qum quıylady. Bular shyn máninde ǵylym sońyna sham alyp túskender emes, laýazymyn, ataǵyn ton etip kıip qoqyraıǵan tiri tulyptar ǵana. Joǵaryda ushyrasqan, batasyn alǵan ǵalymdy kóz aldyma elestetken saıyn – shyn ǵalym men tiri tulyptyń ara-jigi alshaıyp ajyraı túsedi.Jaryqtyq-aı, deımin sol mezette! Qazir de tarıh ǵylymyndaǵy ornyń oı­­­syrap tur ǵoı. Adamgershiligiń, ki­si tanyǵyshtyǵyń basy bútin asqar ala taýdaı edi. Bilmegen, estimegen, aı­da­ladaǵy qaımana qazaqqa, qazaq jazýshy­syna meıirimińdi, shýaǵyńdy tókken úlken júregińe basymdy ıemin ǵoı. Bálkim, meıirimiń qazaq qalamgerine emes, qoljazbadaǵy jalǵyz aýyz «Deshti-qypshaq» degen sózge jan shýaǵyń tógil­gen bolar, dep oılaımyn. Dalanyń keń­­digi qandaı bolsa – kún sáýleli shýa­­­­ǵyńdy sonshama mol etken migirsiz keńistiń qasıet-kepeti bolar bálkim. Bál­kim, passıonarlyq júrek otynyń arǵy bir ańǵarynda daladan túsken shýaq qalǵan. О́ziń-daǵy dalanyń bir túıir dáni bolarsyń, sirá. «Dalalyqtardyń shyn tarıhy áli ja­zylǵan joq», degen sondaǵy qońyr úniń emis-emis qulaǵymda qalypty…

Dúkenbaı Dosjan, jazýshy.ASTANA.