«Jeńis» ordeni

Juma, 15 naýryz 2013 1:37

Bul nagrada týraly ne bilemiz?

Bıyl KSRO-daǵy eń joǵary áskerı marapat – «Jeńis» ordeniniń taǵaıyndalǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Onymen bir kúnde qatardaǵy jaýyngerler men eń kishi ofıserlerge jeke erligi úshin beriletin «Dańq» ordeniniń úsh dárejesi de belgilengen. Úsh dárejesin tolyq alǵandardyń sany 2674 adam. Olar Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna teńestirilgender. Sonymen qatar, 1944 jyly áskerı-teńiz flotynyń qyzmetshileri men qolbasshylaryna arnalǵan Ýshakov jáne Nahımov ordenderi eń sońǵy áskerı marapat retinde taǵaıyndalǵan-tyn. Bular da myńdaǵan adamdarǵa berilgen, al «Jeńis» ordenin 16 adam ǵana alǵan. Sondyqtan da biz osy ordenniń tarıhyna toqtala ketkendi jón kórdik.

Juma, 15 naýryz 2013 1:37

Bul nagrada týraly ne bilemiz?

Bıyl KSRO-daǵy eń joǵary áskerı marapat – «Jeńis» ordeniniń taǵaıyndalǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Onymen bir kúnde qatardaǵy jaýyngerler men eń kishi ofıserlerge jeke erligi úshin beriletin «Dańq» ordeniniń úsh dárejesi de belgilengen. Úsh dárejesin tolyq alǵandardyń sany 2674 adam. Olar Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna teńestirilgender. Sonymen qatar, 1944 jyly áskerı-teńiz flotynyń qyzmetshileri men qolbasshylaryna arnalǵan Ýshakov jáne Nahımov ordenderi eń sońǵy áskerı marapat retinde taǵaıyndalǵan-tyn. Bular da myńdaǵan adamdarǵa berilgen, al «Jeńis» ordenin 16 adam ǵana alǵan. Sondyqtan da biz osy ordenniń tarıhyna toqtala ketkendi jón kórdik.

«Jeńis» ordeni KSRO Joǵarǵy Keńesiniń 1943 jylǵy Jarlyǵymen Kýrsk ıininde Germanııa áskerleriniń «Ortalyq» toby talqandalǵannan keıin asa iri áskerı operasııalardy jeńispen aıaqtaǵan joǵary áskerı qolbasshylarǵa ǵana beriletin marapat retinde bekitilgen. Bul orden KSRO-daǵy eń joǵary, kólemi eń úlken nagrada ǵana emes, álemdegi eń qymbat orden bolyp tabylady. Laǵyl tastan (rýbın) jasalǵan juldyzdyń jan-jaǵy gaýharlarmen (brıllıant) kómkerilgen. Ortasyna Kremldiń sýreti salynyp, onyń joǵarǵy jaǵyna «SSSR», al tómengi jaǵyna «Pobeda» degen sózder jazylǵan. Osynyń bári aq altyndy (platına) ózekke ornatylǵan. Áýelde onyń 30 danasyn jasaý týraly sheshim qabyldanyp, 5400 gaýhar jáne laǵyl tastar, 9 kılogramm aq altyn bólingen. Bir ordendegi gaýhar tastyń salmaǵy 16 karat bolýy kerektigi de naqtylanǵan. Biraq, is júzinde 20 orden ǵana jasalyp, onyń 19-y adamdarǵa tapsyrylǵan. Marapattyń nobaıyn «Otan soǵysy» ordeniniń avtory, sýretshi A.Kýznesov ázirlegen. Qazir osy ordenniń naryqtyq baǵasy 17 mln. dollardyń shamasynda kórinedi. Bir qyzyǵy, qajetti kólemdegi laǵyl tastar tabylmaı, olardyń ornyna jasandy tastar qoıylypty. Bul uzaq ýaqyt boıy memlekettik qupııa retinde, tiri janǵa sezdirilmegen. Ol tek KSRO qulaǵan soń ǵana belgili bolyp otyr.

Ordenniń nobaıyn Stalınniń ózi bekitken eken. Juldyzdyń ishine aldymen Lenın men Stalınniń bastary salynypty, Stalın ony aldyryp tastap, ornyna Kremldiń Spassk munarasyn ornatqyzǵan. Al munaranyń basyndaǵy juldyzsha sapasy eń joǵary altynnan quıylǵan.

Aıryqsha mańyzdy áskerı operasııalardy jeńispen iske asyrýdy marapattaýǵa tıisti orden de aıryqsha bolý kerektigin Stalın tez boljaǵan. Sondyqtan ony jasaý jónindegi qupııa jumystardy da tikeleı ózi qadaǵalap otyrǵan. Jeke kúzetiniń bastyǵy general A.Vlasık óziniń esteliginde Stalınniń qolbasshy generaldardy shaqyryp alyp, ordenniń nobaıymen qalaı tanystyrǵanyn jazady. Báriniń de ishterinen tamsanyp, ordenniń jobasyna qatty tańyrqaǵandaryn kórgen «kósem» óziniń durys sheshim qabyldaǵany týraly qorytyndyǵa kelgenin jazady ol. «Nasladıvshıs proızvedennym effektom sdelal svoı okonchatelnyı vyvod: s ordenom on ýgadal. Chto nazyvaetsıa, popal v tochký…», delingen estelikte.

Alǵashqy marapattaý 1944 jyldyń 10 sáýirinde bolǵan. Nómiri birinshi ordendi marshal G.Jýkov, ekinshisin marshal A.Vasılevskıı taqqan. I.Stalınniń ózi tek úshinshisin alypty. Osy úsheýi «Jeńis» ordenin 1945 jyly ekinshi retten alǵan. Bulardan basqa marshaldar K.Rokossovskıı, I.Konev, R.Malınovskıı, L.Govorov, K.Mereskov, S.Tımoshenko, F.Tolbý­hın jáne armııa generaly A.Antonov bir-bir retten marapattalǵan.

Jalpy, halyq arasynda Stalınniń qa­rapaıymdylyǵy, eshqashan ózin­ ózi alǵa shyǵaryp, orynsyz jarnamala­maı­tyndyǵy týraly áńgime kóp. Artyq qa­damdar shyn máninde óziniń esimine jaqsy ataq emes, kir keltiretinin suńǵyla adam bilip otyrǵan. 1945 jyldyń 26 maý­sy­mynda, Qyzyl alańda Jeńis sherýi ót­kennen keıin ekinshi kúni ol keýdesine Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy men ekinshi «Jeńis» ordenin qadatty. 27 maýsymda, ıaǵnı kelesi kúni Joǵarǵy Keńeske «Keńes Odaǵynyń generalıssımýsy» ataǵyn bekittirip, ony ózi alady.

Al jasandy marapat abyroı ápermeıtinin oılaýǵa óresi jetpegen L.Brejnev keýdesine jyltyraqtardyń bárin taqqanymen, odan ataǵy ósken joq, kerisinshe, mazaq boldy. Aıta ketetin jaıt, ol 1978 jyly, soǵys bitken soń 33 jyldan keıin Memlekettik saqtaýda (Gohran) jatqan 20-shy «Jeńis» ordenin de tósine qadaǵan bolatyn. Biraq ózi ólgennen keıin, 10 jyl ótken soń Reseı Federasııasynyń basshylyǵy burynǵy jarlyqty ózgertip, ordendi úkimettik saqtaýǵa qaıtaryp aldy.

«Jeńis» ordeni bes sheteldik qolbasshylar men memleket basshylaryna da berilgen. Olardyń ishinde AQSh-tyń armııa generaly D.Eızenhaýer, Ulybrıtanııanyń feldmarshaly B.Montgomerı sııaqty KSRO-nyń odaq­tas elderiniń qolbasshylary bar. So­nymen qatar, Rýmynııa koroli I Mı­haı, qarsylyq soǵysyn belsendi júr­gizgen Iýgoslavııa marshaly I. Broz Tıto, Polsha áskeriniń bas qolbasshysy M.Rolıa-Jımerskı alǵan. Bir qyzyǵy, «Jeńis» ordenin alǵan keńes adamdarynyń otbasy ıesi qaıtys bolǵan soń qymbat marapatty «Almas qoryna» qaıtarýǵa zańmen mindettelgen. Al bul talap sheteldikterge taratylmaıdy.

Keıin aralary qatty sýyp, Stalın: «Vot shevelný mızınsem, ı Tıto ne býdet» degenge deıin barǵan Iosıf Broz Tıto soǵystyń Balqan teatrynda Italııa kúshterinen basqa nemisterdiń úsh úlken korpýsyna tótep berdi. Jalǵyz nemis-fashısterine ǵana emes, ol horvat fashısteri (ýstashı) men serb monarhısterine (chetnık) qarsy da jeńisti joryqtar jasady.

II dúnıejúzilik soǵys qyzý júrip jatqan ýaqyttardyń ózinde odaqtastar kóptegen máseleler boıynsha bir-birimen ortaq mámilege kelmeı, únemi qyrǵı-qabaq bolyp júrgen. Sonyń ishinde Polsha máselesi de bar. Stalın Polshanyń Anglııaǵa jasyrynǵan qýǵyndaǵy ókimetimen 1943 jyly sońǵynyń tutqyndaǵy polıak ofıserlerin jappaı atý faktisin moıyndaýdy talap etýine baılanysty barlyq dıplomatııalyq qatynastaryn úzgen. Sondaı-aq, ol Polsha jerinde Brıtanııanyń qoldaýymen partızandyq soǵystar júrgizgen general Býr-Ko­ma­rovskıdi de mise tutqan joq. Al 1942 jyly KSRO-da qurylyp, tolyq ja­saq­talýy odaqtastardyń mindetine berilýge baılanysty Iran arqyly Taıaý Shyǵysqa shyǵarylǵan general Anderstiń úlken áskerine de ol senim­sizdik bildirdi. Sondyqtan, Polshanyń bo­lashaq ókimeti súıenetin áskerı qu­rama osy bolady dep ol ekinshi ret KSRO aýmaǵynda 1943 jyly polıak jáne belarýs halyqtarynyń ulttyq ba­tyry Tadeýsh Kostıýshko atyndaǵy dıvızııany jasaqtatty. Onyń negizin «polıak patrıottarynyń odaǵyna» múshe adamdar quraǵanymen, ofıserlik quramda keńestik komandırler kóp bolatyn. Rıazan qalasynyń túbindegi áskerı lagerde KSRO ókimetiniń qaýlysymen jasaqtalǵan bul dıvızııany keıbireýler Qazaqstanda jasaqtalǵan dep qatelikke urynyp júr. Ortalyq Azııada, sonyń ishinde Qazaqstanda jasaqtalǵan qurama joǵaryda atalǵan Anderstiń áskeri bolatyn.

Bar-joǵy 15 myńdyq adamdy quraǵan dıvızııa artynan, polıak jerine jetken soń, 300 myńdyq (KSRO-nyń esebi boıynsha) Polsha áskerine aınalyp, Berlındi alý operasııasyna deıin qatysty. Mine, osy áskerdiń bas qolbasshysy M.Rolıa-Jımerskıge Stalın «Jeńis» ordenin bergizdi. Bul isti odaqtastardyń qyrbaılyǵyn qasaqana kózge ilmeı, kommýnıst Jımerskıdiń bedelin ósirý úshin jasalǵan saıası qadam dep sanaýshylar kóp.

«Jeńis» ordenin úshinshi bolyp (Tıto men Jımerskıden buryn) tósine qadaǵan adam Rýmynııa Koroli I Mıhaı. Bul marapattaýdyń syryn túsinbeıtinder qazir de bar. О́ıtkeni, kommýnıst emes, KSRO-men 1944 jyldyń ortasyna deıin soǵysyp kelgen monarhtyń tósine osynaý qymbat ordendi aldy-artyn jiti boljap otyratyn Stalınniń 1945 jyldyń 6 shildesinde qadaýy túsinbeýshilik týdyratyny ras. «Germanııanyń jeńiletindigi áli tolyq belgili bolmaǵan shaqta Rýmynııanyń gıtlerlik Germanııadan qol úzý saıasatyn iske asyrǵan erligi úshin» dep jazylǵan Joǵarǵy Keńestiń Jarlyǵynda. Biraq 23 jasar Mıhaı Gıtlerden qol úzip, Rýmynııanyń kondýktatory (fıýreri) Antoneskýdi tutqyndap, óz armııasynyń kúshin Germanııaǵa qarsy burǵan 1944 jyldyń 23 tamyzynda II Dúnıejúzilik soǵystyń jeńispen aıaqtalatyny belgili bolǵan edi. Bul kezde Qyzyl Armııa Polshany jaýdan bosatqan, Eýropada ekinshi maıdan ashylǵan, Germanııaǵa qarsy onyń keshegi odaqtasy Italııa da soǵys jarııalaǵan, Fransııa tazartylǵan, Slovakııada kóterilister bolyp jatqan. Osynyń ústine jeńisti joryqtarǵa ábden tóselgen 101 armııasy bar Stalınge sany kóp bolǵanymen, sapasy joǵary deńgeıde emes, onyń ústine keshe ǵana ózderiniń odaqtasy retinde dos qushaqtaryn aıqastyryp júrgen nemisterdi búgin atýǵa moraldyq daıyndyqtary bola qoımaǵan Rýmynııa áskeriniń qajettiligi de shamaly edi. Biraq, qalaı desek te, 1944 jyldyń tamyzynan 1945 jyldyń mamyryna deıin Germanııaǵa qarsy jarty mıllıondyq rýmyn áskeri soǵys júrgizdi. Bul 30-ǵa jýyq dıvızııa bolatyn. Osy ýaqyt aralyǵynda rýmyn áskeriniń 170 myńdaıy qaza bolǵan. Bul soǵystyń sońǵy ýaqytynda KSRO, AQSh jáne Ulybrıtanııa áskerlerinen keıingi tórtinshi orynda bolǵan antıgıtlerlik kúsh edi. Biraq, soǵan qaramaı, KSRO-nyń odaqtastary Rýmynııaǵa fashızmge qarsy «birlese soǵysqan el» mártebesin berýden bas tartqan. Al osy kezde Gıtlerge qarsy 290 myńdyq armııa jasaqtaǵan Fransııaǵa, odan da az ásker shyǵarǵan Italııaǵa osyndaı mártebe berilgen. Osynyń bárine qarsylyq retinde Stalın odaqtastaryna qıtyǵa otyryp, Mıhaıdyń eńbegin D.Eızenhaýer jáne B.Montgomerıge teńestirip, oǵan KSRO-nyń eń joǵary ordenin bergizdi. Mine, Mıhaıdyń ordeniniń osyndaı syry bar. 1921 jyly týǵan I Mıhaı áli kúnge tiri. Elin kommýnıster bılegen jyldary ol taqtan bas tartýǵa májbúr bolyp, Shveısarııaǵa emıgrasııaǵa ketken, áli kúnge sonda turady. «Jeńis» ordenin sol jyldary ol áıgili mıllıarder Rokfellerdiń otbasyna 1 mıllıon dollarǵa satyp jibergen degen de sybys bar.

Mine, KSRO-nyń eń joǵary áskerı marapatynyń tarıhy osyndaı.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».