Juma, 1 naýryz 2013 7:11
Ýkraına jol aıyryǵynda tura bere me?
Osyndaı suraq Ýkraınaǵa qatysy bar adamdardyń kópten beri kóńilinde júr. Onyń ıá Batysqa, ıá Shyǵysqa birjola bet burǵanyn kútken jurt kóp. Al Ýkraına áli kúnge deıin birjola óz baǵytyn naqpa-naq aıqyndaı almaı otyr.
Juma, 1 naýryz 2013 7:11
Ýkraına jol aıyryǵynda tura bere me?
Osyndaı suraq Ýkraınaǵa qatysy bar adamdardyń kópten beri kóńilinde júr. Onyń ıá Batysqa, ıá Shyǵysqa birjola bet burǵanyn kútken jurt kóp. Al Ýkraına áli kúnge deıin birjola óz baǵytyn naqpa-naq aıqyndaı almaı otyr.
Bul suraqtyń osy aptanyń basynda Brıýsselde Ýkraına-Eýropa sammıti ótýine baılanysty kóńilge oralǵany bar. Sammıtte naqty sheshimge qol jete qoıǵan joq. Úmitke jeteleıtin málimdemeler ǵana jasaldy. Eýropalyq Odaqtyń tóraǵasy Herman Rompeıdiń aıtqan aldaǵy «qarasha aıyndaǵy bolatyn assosıasııa jónindegi kelisim» áli qııaldaǵy nárse. Oǵan deıin áli talaı sý aǵady, talaı pikir aıtylyp, kózqaras ózgeredi.
Aldaǵy kelisim tek múmkindik qana. Oǵan birden qol jete me? Ýaqyty jetti, kelise qoıamyz dep otyrǵan Batys joq. Ýkraınadan biraz shartty oryndaý talap etiledi. Osy sammıtte ony eske de saldy. Aıtarlyqtaı progresti kútemiz dedi. Áńgime demokratııa jaıynda. Burynǵy premer-mınıstr Iýlııa Tımoshenko men burynǵy ishki ister mınıstri Iýrıı Lýsenkony túrmeden bosatý da sol «progreske» jatady eken.
Eýroodaq alǵa tosqan talaptar deńgeıine kóterilý Ýkraınaǵa ońaıǵa soǵa qoımas. Onan soń únemi Shyǵysqa qaraı, Máskeýge qaraı alańdaıdy. Olardyń arasynda áldeqashan ala mysyq ótip ketip, qarym-qatynastary ońyp turmasa da, ýkraındardyń bir búıregi osylaı qaraı burylady. Týystyǵy óz aldyna, Kıevten aıyrylyp qalmas úshin Máskeý oǵan kóp jeńildik usynady. Gazyn arzanǵa beredi, odan soń Reseıdiń keń rynogynyń ózi ne turady?!
Sodan da Ýkraına eki jaqqa alańdaýmen júredi. Olarda arman kóp: Eýropanyń qolaıly nesıesin, ozyq tehnologııasyn alyp, aımaǵyna vızasyz kirsem deıdi, sondaı-aq Reseıdiń arzan gazyn alyp, keń rynogyn paıdalanǵysy keledi. Al buǵan Eýropa men Reseı kónbeıdi. Bolsań, tek bireýimizben bol degendi aıtady. Kóregen basshy olardyń ekeýimen de til tabysar jol izder edi, ázirge ondaı adam Ýkraınada tabylmaı tur.
Endi bul máseleniń saıası jaǵy bar. Jalpy, Ýkraına qoǵamy táýelsizdikke qoly jetkeli beri bir jaǵy Batysqa, ekinshi jaǵy Reseıge qaraı baǵyt ustap, ekige bólingen. Bılikke jetken adam muny esepke almaı tura almaıdy. Kúni keshe bılik tizginin ustaǵan Vıktor Iýshenko tek Batysqa bet buryp, Shyǵystan syrt aınalǵanda, aqyry jeńilis tapty jáne halyqtyń arasynda jik týdyrdy. Al Vıktor Iаnýkovıch onyń qatelikterin qaıtalaǵysy joq. Sodan da eki jaqqa jaltańdaıdy. Onyń ústine kezinde ózin bılik úshin kúreste Kremldiń qoldaǵanyn da umytpaıdy. Alda, eki jyldan keıin jańa prezıdenttik saılaý kele jatyr.
Áli de óziniń saıası jáne ekonomıkalyq baǵyt-baǵdaryn tolyq aıqyndamaı, aýmaly-tókpeli kúı keship, saıası tartystan kóz ashpaı kele jatqan Ýkraına óziniń ekonomıkalyq áleýetin tolyq paıdalana almaı otyr. Bul el keshegi KSRO quramyndaǵy eń damyǵan aımaq edi. Ol jalǵasyn tappady. Keri ketken de jaıy bar. Halqynyń sany bizdiń elden úsh esedeı artyq, ındýstrııalyq qurylymy joǵary bolǵanmen, bul el ishki jalpy ónim kólemi jóninen bizdiń respýblıkamyzdan da qalyp qoıdy. Biz álem elderi ishinde 49-shy orynda bolsaq, Ýkraına burnaǵy jyly 51-shi orynnan 54-shi orynǵa syrǵydy.
Osynyń barlyǵy elde saıası turaqtylyq joqtyǵynyń, óziniń sara jolyn naqty tańdaı almaýynyń saldary. Alǵa jyljý úshin jolaıyryqta tura bermeı, baǵytyńdy aıqyndap qozǵalý qajet.
Berlýskonımen daý birge júredi
Italııada parlamenttik saılaý ótip, Solshyl-sentrıstik demokratııalyq partııa jeńiske jetti. Odan sál ǵana upaıy kem burynǵy premer-mınıstr Sılvıo Berlýskonıdiń «Azattyq halqy» partııasy ekinshi orynda. Al komık-artıst Djýzeppe Grıllonyń «Bes juldyz» partııasynyń úshinshi oryn alǵany jurtty tańdandyrdy.
Demokrattardyń jeńiske jetýi, árıne, eń aldymen onyń kósemi, burynǵy kommýnıst Per Lýıdjı Bersanıdiń bedeline de baılanysty ǵoı. Sóıtse de osy saılaýda jurttyń kóp sóz qylǵan adamy Sılvıo Berlýskonı boldy. Ras, komık-akter Grıllonyń sózderi, onyń kóńildi ýádege toly sózderi saılaýshylardy qyzyqtyrǵany anyq.
Jurt Berlýskonıdiń baǵdarlamalarynan buryn onyń basqalarmen ara-qatynasyna kóp nazar aýdardy. Jaı saılaýshylar ǵana emes, Eýropanyń sarapshylarymen qatar, bıliktegi qaıratkerleri de ony óz áńgimelerine arqaý etti. Barlyǵy derlik Berlýskonı úkimetti basqarǵanda Italııanyń ekonomıkasyn turalatty, onyń qaıtadan bılikke kelmegeni jón degendi ashyq aıtty. Eýroparlamenttiń tóraǵasy Martın Shýls «óziniń jaýapsyz saıasatymen, jeke josyqsyz áreketterimen ol Italııany bir ret daǵdarysqa soqtyrdy» dese, onyń arjaǵynda bul adamǵa daýys bermeńder degen pikir aıqyn kórinip turdy.
Berlýskonı bılikten ketken soń, qazirgi momyndaý ýaqytsha premer-mınıstr Marıo Montıdiń tusynda búkil Eýropa jabylyp júrip Italııany daǵdarys uıyǵyna túsip ketýden saqtap qalǵan. Endi Berlýskonı qaıta kelip, burynǵy áreketterin qaıta jalǵastyrar bolsa, onyń saldary kári qurylyqqa qatty tııýi múmkin degen pikir kóp aıtyldy.
Osy jerde Italııanyń áleýeti jaıynda da aıta ketken jón. Ádette únemi álemdi shýlatyp júretin Reseıge alyp el degen sıpattamany oılanbaı-aq qosa salamyz. Italııaǵa kóp adam ondaı sıpattamany qımaıdy. Al ekonomıkanyń basty bir kórsetkishi sanalatyn ishki jalpy ónim jóninde Italııa ($2.194.750 mln.) sol Reseıden ($1.857.770 mln.) joǵary tur. Eger osyndaı alyp Italııa sýǵa batar bolsa, ol Eýropany da sý túbine tartady. Eýropa basshylarynyń Berlýskonıge baılanysty shýlaıtyny sodan.
Bul shoshý jaıdan jaı emes. Berlýskonı qaıta kelsem, halyqtan jınalǵan 40 mlrd. dollar salyqty qaıtaryp beremin dedi. Qaıdan alyp?! Germanııa kansleri Angela Merkeldi de búkil Eýropada shyǵyndy shektep otyr dep synap tastady. Demek, ol munymen kelispeıdi. Kelispegende, Italııanyń Eýropadan bólingenin qalaıdy. Bul Eýropaǵa unamaıdy.
Áıteýir biraz adamnyń tilegi bolyp, Berlýskonıdiń qoly bılikke jetpeı qaldy. Biraq jurt odan qutyldyq dep otyrǵan joq. Italııa ómirinde sonaý ekinshi dúnıejúzilik soǵystan beri partııalardyń biri aıqyn basymdyqqa jetpeı, ekinshisimen taıtalas deńgeıinde bolýy (0,4 paıyz aıyrmashylyq) alǵash ret eken. Sarapshylar muny bereketsizdikke aparady dep qorqady. Mundaı jaǵdaıda bılik ustaǵan partııanyń ókilderi parlamentte sheshim qabyldasa, oǵan deńgeıles oppozısııalyq partııa (bul jerde Berlýskonıdiń partııasy) ony qabyldatpaı tastap, aıaqtan shalady da otyrady, deıdi.
Qarap tursań, bul eldegi kóp daýys alǵan partııalar negizinen sentrıstik baǵytta. Ras, biri – solshyl, biri – ońshyl, endi biri naǵyz ortada. Biraq til tabysa almaıdy. Aldymen Berlýskonı. Ol ózinen keıin premer bolǵan Marıo Montımen (onyń partııasy tórtinshi orynda) koalısııaǵa barýǵa múlde qarsy. Bersanımen odaqtasý jóninde oılanyp kórmek. Alda-jalda bular til tabyspaı, koalısııaǵa birige almasa, eldiń saıası ómirinde berekesizdik ornaıdy. Odan shyǵýdyń jalǵyz joly jańa saılaý bolýy múmkin.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».