Muhamedjan TAZABEK: Bizdiń maqsatymyz – izgilikke shaqyryp, iritkiden qaıtarý

– Muhamedjan Orazbaı­uly, bıyl «Asyl arna» tele­ar­nasynyń qurylǵanyna 10 jyl tolyp otyr eken. Mereı­toı­laryńyz qutty bol­syn. Eń áýeli arnanyń qazir­gi qazaq qoǵamyndaǵy shyǵar­mashylyq baǵyty, mádenı-rý­hanı mańyzy, aqparat keńis­­tigindegi alar orny jaıly aıtyp berseńiz...

– «Asyl arna» telearna­sy Elbasymyzdyń tikeleı qol­da­ýymen rýhanı-aǵartý­shylyq baǵytta qurylǵan shyǵarmashylyq qurylym. Iаǵnı, ıdeıa avtory – Nursultan Ábishuly. Tuńǵysh Pre­zıden­timiz telearna jumysyn júıe­lep júrgizý jóninde 2007 jyly tikeleı tapsyrma bergen-di. Sodan eki jyl merzim efırlik materıal jınaýǵa ketti de, 2009 jyly jumysty bastadyq.

Qazir shyǵarmashylyq ujym memleketimizdiń rýhanı baǵyt­taǵy saıasatyna negizdeı otyryp jumys jasaýda. Sońǵy jyl­dary qoǵamda otbasy qun­dylyqtary jáne «Rýhanı jań­ǵyrý» sekildi úlken baǵ­dar­lamalarǵa basymdyq be­rilip jatyr. Osy rette biz arna­myzdy negizinen otbasy qundylyqtaryn nasıhattaýǵa beıimdedik. Iаǵnı, «Asyl arnany» tolyqtaı dinı telearna degennen góri, dinmen sińisti qazaqy dástúrlerimizdi nasıhattaıtyn otbasylyq telearna dese bolady.

Alǵashynda biz kommer­sııa­lyq arna retinde tirkelgen edik. Elbasymyzdyń rýhanı baǵyttaǵy saıasatyn el arasyna nasıhattaýdaǵy eńbegimiz elenip, qazir respýblıkalyq tele­arnaǵa aınaldyq. Bul dege­nimiz – qazaqstandyq habar taratýshy jelilerdiń barlyǵy «Asyl arnany» óz aýdıtorııasyna usynýǵa memleket tarapynan mindetteletinin bildiredi.

Sonymen qatar Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligimen qoıan-qoltyq jumys atqarý­da­myz. Mınıstrlik, Qazaqstan Musylmandary dinı bas­qar­masy jáne «Asyl arna» arasyn­da úshjaqty memorandým bar.

– Sizderdiń shyǵarma­shy­lyq baǵyttaryńyz elimizdegi dinı aǵartýshylyq múddege sáıkes bolǵandyqtan QMDB tarapynan qoldaý bar ma?

– Bar. Mysaly «Mańyzdy másele» baǵdarlamasy aptasyna úsh márte tikeleı efırge shyǵady. Iаǵnı, kórermen ózderin alańdatqan saýaldarǵa jaýap alady. Baǵdarlama spı­kerleri – QMDB ımamdary jáne teolog-ǵalymdar. О́tken qasıetti Ramazan aıynda «Haqtan habar túsken aı» at­ty baǵdarlama aptasyna alty kún tikeleı efırge shyqty. Bul iske de QMDB ókilderi tartyldy. Sol sııaq­ty «Qazaqstan meshitteri», «Ádep álippesi», «Ju­ma mú­bárak», «Jas qarı», «Qu­ran qundylyqtary» tárizdi sıkl­­dyq habarlarǵa Dinı basqarma ókilderi turaqty qatysyp keledi. Osynyń ózi-aq qanshalyqty tyǵyz shyǵar­mashylyq baılanysta ekenimizdi anyq kórsetedi. О́tken jyly shyǵarmashylyq turǵydan «Nur-Múbárak» Egıpet Islam mádenıeti ýnıversıtetimen de ekijaqty memorandýmǵa qol qoıdyq. Iisi qazaqqa sáýleli sóz jetkizýde osylaısha tize qosyp amal atqaryp jatqan jaıymyz bar.

Telearna jyl saıyn QMDB qadaǵalaýymen qajylyq sapardan eldegi baýyrlarǵa habar taratýmen qatar, túrli sharıǵı máseleler talqylanatyn konferensııalar, Islam elderi múf­­tıleriniń basqosýy, sheteld­erde dinı dáris alyp júrgen qa­zaq­standyq jastardyń jaı-kúıi sııaqty alýan sharalardyń aq­parattyq qoldaýshysy re­tin­de arna Dinı basqarmamen qanat­tasyp jumys atqaryp otyr.

– Sizge jol ortadan tosyndaý suraq qoıǵym kelip otyr. Islam dininiń ejelgi qazaq qoǵamyndaǵy orny qandaı boldy? Qazir qandaı?

– Qazaqtyń ult retinde qa­lyptasýynda Islam orny zor. Iаǵ­nı, musylmanshylyqty qa­byl­daǵan taıpalardyń biri­gýi negizinde Qazaq handy­ǵy quryldy. Babalarymyz­dyń altyn basyn bir týdyń as­tyna biriktirgen sharıǵat sharttary negizinde týystyq qarym-qatynasqa úlken mán beretin dástúr qalyptasty. О́tken ǵasyrlarda ádeıi uıym­dastyrylǵan ashtyq, genesıd, qasaqana jasalǵan rep­ressııadan da aman shyǵyp, táýelsizdikke qol jetkizýimizdiń negizinde de Islam dini jatyr. Nege? Atalarymyz qyz alyp, qyz berýde birinshi sharıǵat qaǵı­dattaryn alǵa qoıdy. Dini basqany ózine jat tutyp, quda­­lasýdan saqtandy, ıaǵnı qan tazalyǵyna mán berdi. Bir qolynda ǵylymy, bir qolynda Qurany bar babalarymyz ǵylym týǵyzdy, órkenıet jasady, qala mádenıetin qalyptastyrdy. Qazir álem tutynyp otyrǵan qun­dylyqtardyń avtory ke­shegi bizdiń babalarymyz – ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iаsaýıler emes pe?

– Din degenimiz qulshylyq pa, aǵartýshylyq pa, álde qoǵamdy tutastyratyn rýhanı kúsh pe? «Asyl arna» osy baǵyttardyń qaısysyna basymdyq berip otyr?

– Din degenimiz – týǵannan ólgenge deıin qatar órilip kele jatqan qundylyq. Al jeke adam úshin – qulshylyq. Qoǵam úshin qaýymdy tutastyryp, berekesin arttyratyn uıytqy. Ǵylym úshin – damýdyń jolyn ashatyn aǵartýshylyq.

Máselen, qazir bizdiń ult retinde utylyp jatqan jerimiz – otbasy qundylyǵy. Aqsaqalǵa muqtajbyz, qarııadan jetimdik kórýdemiz, jemqorlyqtan qazy­namyz kemip jatyr, qataldyq pen qanypezerlikten qanshama qyz-kelinshek japa shegýde, sarańdyq sebepti kedeı aǵaıyn qaǵys qalyp jatyr. Osy prob­lemalar túbinde ne jatyr? «Uıa­da ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degendeı namys­ty ul, uıat­ty qyz tárbıelemeýdiń kemis­tigi bul.

«Asyl arna» – qoǵamdy ty­­nysh­tyqqa, shúkirshilikke, yn­tymaqqa shaqyrýymen de tanymal. Sebebi barynan aıy­rylyp, berekesi qashyp, ty­nyshtyqty túsinde ǵana kó­retin jurttardy kózimiz kórip otyr. Demek, tynysh elde yrys tabýymyz úshin, osy elde berekeli ǵumyr keshýimiz úshin Elbasymyz aıtqandaı, «táýel­sizdigimizdi kózimizdiń qarashy­ǵyndaı qorǵaýymyz kerek». Osy baǵytta da jazylý­shy­larymyzdyń sany úsh mıllıonǵa jetetin áleýmettik jeli­lerdegi paraqshalarymyzda dúr­kin-dúrkin beınerolıkter, fotopostar uıymdastyryp ja­tyrmyz.

Muny ne úshin aıtyp otyrmyn? «Bir kún urys bolǵan úı­den qyryq kún bereke qa­shady» deıdi qazaq. Al úlken búlikti, ıaǵnı revolıýsııany paıǵambarymyz Muhammed [s.ǵ.s] uıqydaǵy arystanǵa te­ńeıdi jáne kimde-kim onyń murtyn julyp oıatar bolsa, ıaǵnı el arasyna ádeıilep iritki salar bolsa nemese patshasy men qaýymnyń arasyna ot jaqsa, oǵan Allanyń laǵyneti bolsyn deıdi. Alla elshisi (s.ǵ.s) sondaı-aq qarý­men búlik bastaýshylardan góri qalammen ámirine qarsy shyǵý­shylardyń zııany kóptigin aıtyp, úmbetin saqtandyrǵan. Endeshe, basshyńa baǵyný men búlikten barynsha qashý da – Islam talaby. Arnamyz efırinen eń kóp nasıhattalatyn taqyryp – tynyshtyqtyń qadirin bilý, Jaratýshyń jarylqaýdy jalǵastyratyn aıtyp súıinshileý.

– «Asyl arna» Ortalyq Azııa elderinde Dinı – aǵartý­shylar birden-bir habar taratatyn birden-bir aq­parat quraly eken. Bizdegi bılik butaqtary tarapynan túsi­nistikpen qabyldaý úrdisi qanshalyqty?

– Sóz basynda aıtqany­myzdaı, «Asyl arna» Elbasy­myzdyń tikeleı qoldaýymen ashylǵan. Bulaı bolmasa, rýhanı-aǵartýshylyq taqyryp 10 jyl júıeli júrgizilmes edi. Qanshama saıttar ashyla sala jabylyp, jýrnaldar joq bop ketip jatqanda, telearnany babynda ustap turý – siz aıtyp otyrǵan bılik butaqtarynyń túsinistigi ǵana emes, júıeli sharapatynyń jemisi. Arnamyz ashyla sala, sol kezdegi Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muham­med barlyq oblys ákim­derine resmı hat jazyp, Elbasynyń rýhanı baǵyttaǵy saıasatyn nasıhattaıtyn arnany qoldaýdy aıtqan edi.

Keıingi jyldary Din isteri mınıstri Nurlan Ermekbaev keńsemizge arnaıy kelip, ju­mys barysymen tanysyp, naq­ty tapsyrmalaryn berip ketken edi. Qoǵamdyq damý mı­nıstri kezinde Darhan Kále­taev ta oń kózqarasta boldy. Qazirgi mınıstrimiz Dáýren Áskerbekulymen de kelisilgen ýaqytta kezdesip, esebimizdi tapsyryp, josparymyzdy tanystyryp turamyz.

Sondaı-aq keıingi jyldary oblys, aýdan ortalyqtarynda jastarmen kezdesýlerge jıi shaqyrady. Aqyn degen atymyz bar, sóz ustaǵan aıtysker, respýblıkalyq arna dırek­tory retinde shaqyrǵan jerden qalmaýǵa tyrysamyz. Bes júz, myń adamdyq zaldarda ótetin kezdesýler aımaq bas­shy­larynyń ruqsatynsyz, qu­zyrly oryndardyń maqul­da­­ýynsyz ótpeıdi ǵoı. Siz surap otyrǵan túsinistik degen osy emes pe?

– Shyǵarmashylyq ujym dinı-rýhanı baǵytta jumys jasaıtyndyqtan, jetekshi jýrnalısterdiń de dinı saýaty bolǵany jón. Onyń syr­tynda qazir qoǵamda jat aǵymdar yqpaly da bar­shylyq. Osy is qalaı úılesim tabýda?

– Ujym jetekshisi retinde maǵan telearna qyzmetkeriniń dinı saýatynyń tereńdiginen góri kásibı sheber, mass-medıa mamany bolýy mańyzdyraq. «Asyl arnada» jumys isteý úshin teologııalyq tereń bilim kerek emes. О́ıtkeni ıisi qazaq balasynyń bári ımandy, mu­syl­­manshylyqtyń negizgi qaǵı­dattaryn qara shańyraqtan-aq úırengen. Aqyn Bekjan Áshir­baev baýyrym aıtpaqshy, qazaqtyń kez kelgen balasy «akademııalyq bilimdi ákeden alyp» ósedi.

«Asyl arnanyń» maqsaty – eldiń bárin medresege shaqyrý emes. Bizdiń negizgi konsepsııa, domalaqtap aıtar bolsaq, «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, Shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn» dep Muqaǵalı aıtqandaı, genimizde onsyz da bar, biraq uıyqtap jatqan ulttyq kodtarymyzdy túrtip oıatý. Jámıǵatty jaqsylyqqa úndeý, jurtshylyqty jaman­dyqtan qadarı-halimizshe qaıtarý. Aq pen qarany tap basyp, neniń paıda, neniń zııan ekenin júregimen shyn túsingen adam meshitke bara ma, medresege shákirt bola ma – ózi biledi. Qoǵam dinılenbeý kerek, musylmandanýy qajet. О́ıtkeni shyn musylman aınalasyna tek paıda ákeledi, etikshi bola ma, eginshi bola ma, qaıda júrip, qandaı oryntaqta otyrsa da óz kásibiniń naǵyz bilgiri bolýǵa tyrysady. Iаǵnı, dúnıe men aqyret qamyn qatar ustaıdy.

Al jat aǵymdy anyqtaý – júdá qıyn sharýa emes. Aǵym – belgili bir adamǵa nemese bir adamnyń kitabyna shaqyrady, san alýan adamdy birdeı oılaıtyn sekta sheńberine tyq­qysy keledi. Al aqıqı din – Allanyń kitaby Quranǵa já­ne onyń elshisi Muhammedtiń [s.ǵ.s] súnnetin oryndaýǵa ǵana shaqyrady. Quran men súnnetke ǵana súıengen adam qos relske túsken poıyzdaı zymyraıdy. Muny babalarymyz baıaǵyda-aq aıtyp ketken ǵoı – adamnan suraǵannyń eki kózi shyǵady, Alladan suraǵannyń eki búıiri shyǵady...