Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:48
Qazir memlekettegi joldar adam boıyndaǵy qan tamyrlary ispetti. Al syrqat qan tamyrlarymen memleket eshqashan qýatty bola almasy maǵlum. Bizdiń eldiń qan tamyrlarynyń hali neshik? Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Zámir SAǴYNOVPEN osy jáne ózge de jáıtter jóninde áńgimelestik.
Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:48
Qazir memlekettegi joldar adam boıyndaǵy qan tamyrlary ispetti. Al syrqat qan tamyrlarymen memleket eshqashan qýatty bola almasy maǵlum. Bizdiń eldiń qan tamyrlarynyń hali neshik? Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Zámir SAǴYNOVPEN osy jáne ózge de jáıtter jóninde áńgimelestik.
– Zámir Sadyquly, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtojol dáliziniń qurylysynda birtalaı qolaısyz áńgime tarady. Ońtústikte jol ótetin dálizderde jeke menshik jeri bar turǵyndar óz elimizben qatar, halyqaralyq qaýymdastyqtyń da qulaǵyn eleńdetti. Jerge tólenetin qarjy kólemine kóńilderi tolmaı, birshama daý-damaı týyndatty. Osy másele sheshimin tapty ma?
– Úlken iste kólemdi máseleler týyndaıdy. Elimizde buryn-sońdy mundaı halyqaralyq iri joba júzege asyrylmaǵan. Iаǵnı, tranzıttik avtoban salýda tájirıbemiz bolmady. Jol halyqaralyq bolǵan soń, qurylysy halyqaralyq ereje-talappen júrgiziledi. Sondaı-aq, ony halyqaralyq qarjy ınstıtýttary qarjylandyrady. Osyny bilgen dálizdegi jer ıeleri úlken qarjydan kóp aqsha óndirip alýǵa talpyndy. Ondaılar aragidik áli de boı kórsetedi. Desem de, jer telimderine baılanysty daý 99 paıyzǵa sheshimin tapty.
Joba júzege asyrylmas buryn halyqaralyq ereje-zań Parlamenttiń eki palatasyna da jiberilip, depýtattardyń talqylaý súzgisinen ótip, Elbasynyń qolymen mórlengen. Ol boıynsha, jobany júzege asyrýda jergilikti halyq zalal shekpeýi tıis. Jerdi satyp alǵanda, jeke menshiktiń talap-tilegi eskerilip, narazylyǵyn týdyrmaýy kerek. Negizi, ereje halyqaralyq bolǵan soń bizdiń memlekettik zańnan joǵary turady. Osyny bilgen keıbireýler qulashty keńge sermedi. Tipti osy másele boıynsha Dúnıejúzilik bankten eki ret komıssııa kelip, tekserý júrgizdi. «Quqyqtarymyz buzylyp jatyr» dep olarǵa da daýasy joq «derti» týraly destelep turyp aryz joldaǵan. Shúkirshiligi, qunttap qattaǵan qujattarymyz istiń aq-qarasyn tez-aq ajyratyp berdi. Nátıjesinde, «О́giz de ólgen joq, arba da synǵan joq».
– Bul keleńsizdiktiń aldyn alýǵa bolmady ma?
– Negizi joba bekitilgen soń avtodáliz ótetin oblys-aýdan ákimderiniń bárine arnaıy hat jazylǵan. Hatta jobanyń maqsat-muraty túgel kórinis tapty. Jobany zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkerleri ákimdik ókilderimen bolashaq avtodálizdiń boıymen júrip ótti. Sol kezde dálizdiń qaı tusyna kópir túsedi, qaı tusynan mal júrip ótetin ótkel qaldyrylýy kerek, qaısy eldi mekendi aınalyp, qaısy eldi mekenniń ishimen ótedi, bári-bári naqty belgilenip qazyǵy qaǵylǵan, kelisim qujaty bekitilip, ákimder qol qoıǵan.
Báribir daý týyndady. Bólingen qarjynyń kólemin estigen olar kútpegen «óner» shyǵardy. Jalma-jan qujattaryn ázirleýge kirisip ketti. Sý shyqpaıtyn jerdi sýarmaly dep, qurylys nysany túgili, irgetasy joq ǵımarattar paıda boldy. Nári joq jerler qunarlyǵa aınaldy. Munyń bári jer teliminiń baǵasyn qymbattatty. Saldarynan, óńirde jol qurylysy birneshe ret qańtarylyp qaldy.
Osy kezde zań-erejeniń shıki tustary shyqty. Biz múlikti baǵalaıtyn arnaıy kompanııa jaldaımyz, ol jerdi, ondaǵy nysandy baǵalaıdy. Eger jer ıeleri ol baǵamen kelispese, basqa baǵalaý kompanııasyn shaqyrady. Eki kompanııa eki túrli baǵa shyǵaryp, kelispeýshilik oryn alady. Is odan ári sotqa asady. Sot tekserýi aıaqtalǵansha, odan sheshim shyǵarǵansha qyrýar ýaqyt ketedi. Zańnyń shıkiligi degenim, jańaǵy baǵalaýshy kompanııalar eshqandaı jaýapkershilikti moınyna almaıdy. Klıentimen kelisip alǵan baǵaǵa taban tirep turady. Sondyqtan, zań-erejelerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usyndyq. Ol boıynsha telimdi satyp alý men olarǵa aımaqtyń basqa jerinen dál sondaı telim berý isi ákimdikterge júkteldi. Biz ákimdikterdiń usynysyna oraı qarajat beretin boldyq. Dál sol kezde múlikti zańdastyrý da kúshine engen edi. Osyny sheber paıdalanǵandar bolmaıtyndy boldyryp qujat daıyndaǵan. Aqyry Ádilet mınıstrligi ázirlegen erejeniń shıki tustary jetildirildi. Onda baǵalaý kompanııasy alaıaqtyq jasasa, qylmystyq jazaǵa tartylatyn boldy. Osydan keıin joba isi alǵa jyljydy.
– Jer telimin baǵalaýda eki taraptyń baǵalaryndaǵy aıyrmashylyq qandaı boldy?
– Júz esege deıin. Biz 10 mıllıonǵa baǵalasaq, olar 100-500 mıllıon teńgege deıin kóterdi. Ásirese Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy aınalma joldar baǵasy tym joǵary boldy. Naqty bir mysal keltireıin. Shyraıly qalaǵa aınalma jol salarda, bir jer telimin bizdiń kompanııa 17 mıllıonǵa baǵalady. Buǵan kelispegen telim ıesi basqa kompanııany shaqyryp, telimdi 286 mıllıon teńgege bir-aq shyǵardy. Aqyry sottasyp, telimdi 90 mıllıonǵa aldyq. Keıbir azamattarda 20 shaqty jer telimderi boldy. Onyń birtalaıy jer kadastrymen sáıkes te kelmeıdi. Olar ony qalaı menshiktep, zańdastyryp alǵany ózi men ákimderge, sondaı-aq bir Allaǵa ǵana aıan!
– Avtodáliz tolyq paıdalanýǵa berilgende, el bıýdjetine túsip turatyn paıda kólemi qandaı bolmaq?
– Joldyń ózin ózi aqtaıtyny, mol paıda ákeletini anyq. Áıtpese, bul iske belsene kirispegen bolar edik. Qazir avtodáliz qurylysynda 35 myń adam jumys isteıdi. Osy jumysshylarǵa jergilikti qanshama turǵyn túrli qyzmet kórsetip, avtodáliz qurylysyn tabys kózine aınaldyrǵan. Bireýleri azyq-túlik ákelse, ekinshileri kókónis, jemis-jıdegin saýdalaıdy, úshinshileri monsha jaǵady, tórtinshileri kıim-keshegin jýyp beredi degendeı…
Árıne, únemi bulaı bola bermeıdi. Buıyrtsa, Qyzylorda óńirindegi jol bóliginiń qurylysy aıaqtalmaq. Sóıtip, on myńdaı adam jol jumysynan bosatylmaq. Jaraıdy, olardyń jaqsy qyzmet etken myńshaqtysyn merdiger kompanııalar turaqty jumysqa qabyldap, ózderimen alyp ketsin. Ondaı negizder bar. Al toǵyz myńdaı adamnyń kúndelikti nápaqasynan aıyrylýy oblysqa kádimgideı salmaq bolary anyq.
– Osynda jalaqyǵa baılanysty bir emes, birneshe ret daý shyqqany belgili…
– Muny kópshilik qaýym keıde durys uqpaı qalyp jatady. Túsindirip aıtar bolsam, ondaǵy kompanııalardyń birde-biri ulttyq nemese memlekettik mekeme emes. Bári derlik merdiger kompanııalar. Jiliktep júıeler bolsaq, 24 bas merdiger, 80-ge jýyq qosalqy merdiger kompanııalar bar.
О́kinishke qaraı, kóp azamattar qarapaıym zańnamalar men qaǵıdalardy, jeke basynyń quqyǵyn bile bermeıdi. Bilgen kúnniń ózinde sony durystap talap ete almaıdy. Bul salǵyrttyǵy ózine jıi taıaq bolyp tıedi. Aıtpaǵym, jergilikti aýyl turǵyny shaǵyn bir merdiger kásiporynǵa jumysqa suranady. Jumys berýshi túrli mindetterden qashyp, aqshasyn qorǵap qalý úshin aýyl adamyna zańdy kelisim-shartsyz, eshqandaı qujatsyz qurǵaq ýáde boıynsha kelisimge kelýdi usynady. Al aldy-artyn oılamaǵan aýyl adamy eki qolǵa bir kúrek tabylǵanyna máz. Mundaı jaǵdaıda, jumysshy jazataıym birdeńege urynyp qalsa, ózi aıypty bolyp shyǵa keledi. Osyndaı qý kásipkerler ańqaý jumysshyny aldap, 2-3 aı jalaqysyn bermeı júredi. Sondyqtan, ár jumysshy óziniń quqyǵy men eńbek shartyn jetik bilýi tıis.
– Keleshekte avtodáliz qazaqtyń tranzıtten kútkenin tolyq qanaǵattandyra ala ma?
– Avtodáliz qazaqtyń tranzıtten kútip otyrǵan qalaýyn qanaǵattandyrýyna kepildik mol. Endi paıdalanýǵa berilgennen keıingi tabysyn ejiktep kórelik. Qytaıdan júk tıegen Eýropanyń avtokerýenderi Qorǵas arqyly Qazaq jerine kirip, el aýmaǵymen 2 800 shaqyrymdaı jol júredi. Sonda olarǵa demalatyn jáne kólikteriniń maı-sýyn qaraıtyn servıstik oryndar kerek. Ol servıstik oryndarda qyrýar jumys oryndary paıda bolady.
2015 jyldan bastap aýyr júk kólikterine joldy aqyly etpekpiz. Mundaı tájirıbe Eýropa elderinde bar. Kórshi Reseı de osy júıege bet burmaq. Joldan túsken qarjy joldardy jóndep turýǵa jumsalady. Búginde, elimizdiń tranzıttik avtojoldarynda kólik qozǵalysy aıtarlyqtaı artqan. Sondyqtan, kólikter sırek júredi dep shúbálanýdyń reti joq. Onyń syrtynda jol-kólik oqıǵasy tym kóbeıip, saldarynda qaıǵyly qazalar jıilegen qazirgi kúnde jol sharýashylyǵyn taqtaıdaı tegis etý basty máseleniń birine aınaldy. Joldy durystaı alsaq, halqymyzdy qaýip-qaterden qaqpaılap, qorǵaǵandaı bolamyz.
Aıtqandaı, el bıýdjetine jylyna aqyly joldardan 5 mlrd. teńge taza paıda túsip turady. Bul – jobany zerttep, zerdelep júzege asyrýǵa usynys jasaǵan otandyq jáne halyqaralyq sarapshy mamandardyń ortaq tujyrymy.
– Servıstik ortalyqtardy jeke menshik kompanııalar salatyn bolar? Keleshekte osy aqyly joldar jeke menshikke satylýy yqtımal ma?
– Avtomobıl joldary jónindegi 2001 jylǵy zańnamaǵa sáıkes aqyly joldar jeke menshikke ótýi múmkin, biraq satylmaıtynyn atap aıtý kerek. Konsessııa týraly zańǵa oraı ýaqytsha shart boıynsha memlekettik menshik obektilerin jaqsartý jáne tıimdi paıdalaný maqsatynda belgili merzimge ǵana ıelenýge jáne paıdalanýǵa berilýi yqtımal. Mundaǵy maqsat konsendenttiń esebinen, áıtpese, onyń qosa qarjylandyrýy shartymen jańa joldar salý bolmaq.
Servıs ortalyqtary jeke menshik sektorda ornalasady. Jobada avtodáliz boıyna 725 servıs oryn tebedi. Oǵan qosa, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń týrızm komıtetiniń esebine sáıkes, taǵy da qosymsha 50-ge jýyq tolyq ınfraqurylymy bar keshendi servıstik ortalyqtar salynady. 125 tıptik demalys alańy men basqa da servıs oryndary jolaýshylar qyzmetinde bolady.
– Vıse-premer Qaırat Kelimbetov 2017 jylǵa deıin Astana – Almaty joly keńeıtilip, qaıta jańǵyrtylatynyn, sondaı-aq, joǵary jyldamdyqty poıyzben qatar Balqash kólin tóteleı kesip ótetinin aıtty. Oǵan qosa, 2020 jylǵa deıin Pavlodar arqyly О́skemenge jáne tikeleı Aqtaýǵa jol tartylatynyn jetkizdi. Bularǵa TEN jasalǵan ba?
– Birinshi – Astana – Pavlodar joly tórt jolaqty bolyp salynady. Qurylysy taıaýda Pavlodardan beri, al jaz aıaǵyna taman elordadan ári qaraı salyna bastaıdy. Ekinshi – Astana – Almaty jolynyń Temirtaýǵa deıingi bóligi bıyl qolǵa alynady. Al Balqash kóliniń ústinen ótetin kópirge kelsek, oǵan TEN-di QTJ jasap jatyr. О́ıtkeni, kópir eki qabat bolady. Poıyz ústińgi, avtokólikter astyńǵy qabatymen ótedi. Kópirdiń uzyndyǵy 30 shaqyrymdaı. Nátıjesinde, eki astana arasyndaǵy magıstraldyń jalpy uzyndyǵy 200 shaqyrymǵa qysqarady. Úshinshi – Astana – Aqtaý. Qurylysy 2016 jyly bastalyp, 2020 jyly aıaqtalady.
– Nege avtojoldardyń jóndelýi aıaqtalmaı jatyp, bastalǵan jaǵy qaıta buzylyp jatady?
– Ondaı áńgimeniń baryn jaqsy bilemiz. Mysaly, Astana – Almaty arasyndaǵy magıstralda 303 shaqyrymdaı joldyń kúıi óte nashar boldy. Sebebi, ol jerge kúrdeli emes, jaı jóndeý jumysy ǵana júrgizilgen. Negizi atalǵan magıstraldyń qalǵan bóligi kúrdeli jóndeýden ótip, keıbir jeri qaıta salyndy. Nátıjesinde, óziniń qyzmet merzimin jaqsy aıaqtady. Jol jaqsy túzep-óńdeýden ótken soń 10-12 jyl qatarynan tolyq jumys isteýi tıis. Bizdiń jumys osy talapqa saı júrip jatqanyna ózim kepilmin. Joldyń esh jeri opyrylyp, qırap jatqan joq. Al salynǵan jol 15-17 jylǵa deıin tótep bersin desek, ortasha jóndeýdi der kezinde jasaý qajet.
Bıyldan bastap elimizdiń ońtústik, soltústik, batys óńirlerinde jańa tehnologııamen jol jóndeý jumystaryn bastamaqpyz. Áýeli Eýropa tehnologııasyn synaqtan ótkeremiz. Áıtpese, ózge klımatqa kelip, kiltıpany shyǵyp qalýy múmkin. Desem de, osy is boıynsha bes jyldan beri zertteý jumystary júrip jatyr. Zertteýlerdiń nátıjesi kórsetkendeı, bizdiń alyp eldiń ár óńirine ártúrli, ıaǵnı jergilikti jerge saı bıtým men materıaldar paıdalaný kerek eken. Endi budan bylaı ár aımaqtaǵy jol qurylystaryn óz tabıǵatyna oraılastyryp jasasaq, jol ǵumyry uzarady degen úmit zor. Dál qazirgi kúnde Almatyda álemdegi eń sońǵy úlgidegi tehnologııalar jumys istep jatyr. Mundaı jabdyqtar Eýropanyń ózindegi eń ozǵan 2-3 memlekette ǵana bar.
– 2020 jylǵa deıin josparly baǵdarlama jasaldy dedińiz. Onda aýyl joldary qarastyrylǵan ba?
– Bul – memlekettik máseleniń biri. Qazir respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń uzyndyǵy 23,5 myń shaqyrym, jergilikti joldardyń uzaqtyǵy 70 myń shaqyrymnan asyp jyǵylady. Ol joldardy jóndeý bizdiń emes, jergilikti ákimderdiń mindetinde. Ákimdikter joldardy túzemeıin dep otyrǵan joq. Onyń oǵan qarajaty jetpeıdi. Áıtse de, ákimder 2020 jylǵa deıin qaı eldi mekenderdiń jolyn jasaıtyny týraly naqty usynystar berýi kerek.
Shyndyǵyn aıtqanda, baǵdarlamany ázirleýde eldiń joldaryn túgel jóndeýge qansha qarajat kerek ekenin biz eseptedik. 10 trln. teńge aqsha kerek eken. Onyń ózinde aýyldyq okrýgterdiń ortalyǵyna deıingi ǵana joldar esepke kirdi. Odan áridegi shaǵyn aýyldardyń joly tys qalyp otyr. Desek te, barlyq joldardyń 80 paıyzy qamtyldy. Biraq bul baǵdarlama áli Úkimette qaralǵan joq. Eger baǵdarlama Úkimet qoldaýyna ıe bolyp, ómirge joldama alyp jatsa, nur ústine nur bolady.
Áńgimelesken
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».