Salǵyrttyqtyń saldary: óńirde bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jumsalýyna sebep bolyp otyr

 Solaı deı tursaq ta, bıýdjet qa­ra­jaty tıimsiz jum­sal­ǵan kóri­nis­ter jıi  kezdese­di. Aq­tóbe oblysy boıynsha tekserý komıssııasynyń 2018 jyl­dyń qorytyndylaryna baılanys­­ty derekteri osyndaı oı túıýge ne­giz qalap otyr. Áń­gimeni aýdıt­­tik is-shara­lar­dyń nátıje­leri­ne qatysty qozǵar bolsaq, óńirde bıýdjet qarajattarynyń ysy­rap bolýy ony tıimsiz jos­par­laýdan bastaý alǵanyn kóre­miz. Byltyr oblysta tıim­siz jos­parlanǵan bıýdjet kólemi 33 mıllıard 229 mıllıon teńge bolǵan eken.

Sonyń ishinde tıimsiz jum­sal­ǵan bıýdjet qarajaty 9 mıl­lıard teńgeden asyp tússe, rá­sim­dik buzýshylyqtar sany 1242 birlikti quraǵan. Sondaı-aq jýr­nalıstik zertteýler bary­­sy aktıvterdi, ıaǵnı ǵıma­rat­­tar men múlikterdi, gaz ben sý qu­byr­laryn, elektr jeli­lerin tıim­siz paıdalaný kóri­nis­teri oryn al­ǵanyn kórsete­di. Eń bas­­ty ústirt­tik – bula­rdyń ba­l­ans­­q­a alyn­baýynda jáne esep­ke qo­ıyl­maýynda. Mun­daı jaǵ­daı­da múlik jáne jer salyq­tary tólen­beıtini belgili. Tu­tas­­­taı al­ǵanda, tekserý ko­mıs­sııa­sy ót­ken jyly 17 aýdıtor­lyq is-shara júrgizip, bıýdjet tár­ti­bin burmala­ǵan 76 laýa­zym­dy tul­ǵany ákimshilik jaýapker­shi­likke tartý jóninde hattamalar joldaǵan.

Bıýdjet qarajaty men ak­tıv­­teri­niń tıimsiz jumsa­lýy­na áser etken basty faktor­lar qandaı? Onyń negiz­gi sebe­bi nede? Osy  máselege jaýap iz­­­dep kórgen edik. Aýdıt­tik is-sha­­ra­­lar­­dyń ne­­gizgi qory­tyn­­dylaryna sáı­­­­kes onda qam­tyl­ǵan aýdandar men ob­­­­lys­­t­yq bas­qar­malarǵa qa­tys­­ty de­rek­­­ter­di sóıleteıik.

Byltyr bıýdjet qarajatynyń jum­­salýy boıynsha Áıteke bı, Qar­ǵaly, Alǵa, Temir jáne Mártók aýdan­dary mem­le­kettik aýdıt nysanyna alynǵan.

Buǵan deıingi jasalǵan taldaýlar Áıteke bı aýda­nynda bıýdjet qara­jaty esebinen negiz­siz eńbek­aqy men járdemaqy tó­len­genin aıǵaq­taı­dy. Sondaı-aq is­sapar shyǵyn­daryna da artyq qarajat jum­sal­­ǵan. Memlekettik satyp alý nor­ma­lary men tártipteri buzylǵan. Be­lg­ilengen zańnama talaptarynyń bel­den basylýy jergilikti ókiletti organ­dar tara­pynan tıisti baqylaýdyń joq­ty­ǵy­nan oryn alǵany belgili bolyp otyr. Osyndaı kórinister Qarǵaly aýda­nyn­da da kezdesedi. Aýdannyń tórt me­­ke­­mesinde mıllıon teńgeden as­tam jal­­aqy negizsiz tólengen. Issapar shy­ǵyn­­darynyń jaı-kúıi de osyndaı. Aı­­talyq, Badamsha balalar men jasós­pirim­der sport mektebiniń dırektory Rústem Qopaevqa 230 myń teńge, esepshi Oksana Búrkitbaevaǵa 1 mıllıon teńgeden astam issapar qarajaty artyq tólengen. Mıllıonnan mıllıardtar quralatynyn eskersek, muny usaq-tú­ıek deýge bolmaıdy. Sarapshylardyń qa­ty­sýymen júrgizilgen tekserýler kezin­de munda Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly zań talaptaryna qaıshy keletin jaıttar oryn alyp, oryndalmaǵan jumystarǵa 6 mıllıon teńgeden astam qarajat negizsiz tólengeni anyqtaldy. Sonymen birge qarjy bólimi boıynsha kommýnaldyq menshik quzyryndaǵy múlikti jalǵa berý kezinde múlikti jaldaý men ósimpuldary bıýdjetke ótkizilmegen. Jergilikti bıýdjetke bereshek bolǵandardyń ishinde basqa emes, aýdan basshylary men ózge de laýazymdy tulǵalardyń bolýyn qaı qısynǵa keltirýge bolady?!

Al Alǵa aýdanynda kezdesken kere­ǵar­­lyqtarǵa kelsek, tıisti beıini boıyn­sha arnaıy pedagogıkalyq bilimi joq muǵalimder qyzmetke qabyldanyp, sabaq bergen. Ádisker qyzmetine úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyndar osyn­d­aı shtat­qa qabyldanǵan. Tutastaı al­ǵan­da, aýdan­daǵy mektepke deıingi bilim berý uıym­darynda bıýdjettik baǵ­dar­la­ma­lar tıimsiz atqarylǵan. Aýdan­ǵa qarasty Sanbaı, Úshqudyq, Qaraqu­dyq jáne Marjanbulaq aýyldarynda qu­rylys-montaj jumystary boıyn­sha oryn­dalmaǵan jumystarǵa aqy tólen­gen. Sondaı-aq munda tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndarynda mamandardy qaıta daıarlaý isine bıýdjet qarajattary tıimsiz jumsalǵan. Buǵan arnaıy ázirlik­ten ótken 248 jumyssyzdyń tek 12-si ǵana jumysqa ornalasqany aıǵaq.

Jergilikti bıýdjetterdi josparlaý kezinde ony bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshilerimen birlese jasaýdyń paıdasy mol. Áıtse de, bul baǵytta Temir aýdanyn­da birqatar zań buzýshylyqtarǵa jol berilgeni anyqtaldy. Munda bıýdjet­tik ótinimderdi tolyq kólemde ázir­lemeý úrdisi beleń alyp, ony naqtylaı­tyn ári rastaıtyn qujattardyń esep­teri ja­sal­maǵan. Ári bıýdjettik baǵdarla­malar ákimshileriniń baǵdarlamalary bekitilmegen. Buǵan qosa, tikeleı jáne túpkilikti nátıjeler kórsetilmegen.

Kelesi kezekte Mártók aýdanyn­daǵy mem­­le­kettik aýdıt tekserýleri­niń ná­tı­je­si týraly aıtsaq, munda «QazTransGazAımaq» AQ aýdandyq bó­lim­­she­siniń teńgerimine 9 gaz qu­byry­nyń berilmegeni belgili boldy. Respýblıka­da buǵan deıin qabyldanǵan «Bıznes­tiń jol kartasy-2020» baǵdarla­ma­sy­n­yń bir búıiri bıýdjet qarajattary esebinen tolyǵady. Osyndaı eseppen eldiń bar­lyq óńirlerinde ınfraqurylym ny­sa­n­dary salynýda. Bul istiń bári kásip­ker­­lik pen bıznesti qoldaý úshin júrgizi­lip jatqany málim. Mundaı qoldaý Mártók aýda­­nyn­­­daǵy «Aıs» jáne «RadAgro» JShS-la­ryna da kórsetilgen. Solaı bola tursa da qurylystary bıýdjet qa­ra­­jat­tary ese­binen júzege asyrylǵan tórt ınf­ra­qury­lym nysany qajetti teń­geri­mge alynyp, senimdi basqarýǵa beril­meı qalǵan. Munyń sońy bólingen bıýdjet qarajatyn jelge shashý bolyp shyqpaı ma?!

Endigi áńgimeni oblys basqarma­laryn­­daǵy jaǵdaı týraly jalǵastyrsaq. Mun­daǵy basty másele tıimsiz josparlaýdan týyndaıdy. Aqtóbe oblysynyń 2015-2017 jyldarǵa, 2016-2018 jyldarǵa jáne 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan bıýd­­jetin negizinen bes baǵdarlama ákim­shi­leri qurady. Mundaǵy tıimsiz jospar­laý­dyń jalpy somasy 5 mıllıard 129 mıllıon 315 myń teńge bolǵan.

Baǵdarlama ákimshileri salyqtyq jáne salyqtyq emes túsimder men bıýd­jet túsimderin josparlaý kezinde óz­derine júktelgen jaýapkershi­lik­ti se­­zin­­begeni ókinishti-aq. Buǵan qosa, ne­­­giz­gi ustanymdar men qaǵıdat­tar da es­ke­ril­megen. Sondaı-aq salyq áleýe­­tiniń kólemin taldaý men aǵym­da­ǵy jyldyń túsimin baǵalaý ju­mys­tary da júrgizilmegen. Sonyń ná­tı­jesinde jekelegen túsimder boıynsha jospar boljamy 3 mıllıard 277 mıl­lıon teńgege tómendetilgen. Atap aıt­qanda mundaı kórinister oblystaǵy qurylys-energetıka jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary, aýyl sharýashylyǵy sekildi basqar­ma­larda oryn alǵanyn aıta ketken jón.

Túıip aıtqanda, Aqtóbe oblysy bo­ıynsha tekserý komıssııasy júrgizgen is-sharalar nátıjesi óńirde Bıýdjet jáne Eńbek kodeksteri men memleket­tik satyp alý jáne býhgalterlik esep pen qar­jylyq eseptilik týraly zań talaptary men osy baǵyttaǵy normatıvtik-quqyq­tyq aktilerdi buzý derekteri oryn alǵanyn aıǵaqtaıdy. Onyń keı­bir my­saldary joǵaryda aıtyldy da. Sa­ıyp kelgende basty sebep – bıýd­jet qara­jatyn tıimdi paıdalaný men jum­saýǵa qa­tysty baqylaýdyń tómen­digi­nen eke­nin qaıtalap aıtqannyń arty­ǵy joq dep bilemiz. Sonyń saldarynan josparly kólem­derden aýytqý kórinisteri beleń alǵan. Damý jospar­laryna óz ýa­qytynda óz­geris­ter engizilmegen. Ekin­shi bir sebep óńir­degi qarjy-sharýa­shy­lyq qyz­me­ti deńgeıiniń tómendi­ginen týyndaıdy.

Tıimdilik qaǵıdattaryn saqtamaý kórinisteri óńirdegi ózgertý tizimine kire­tin nysandar qurylysy men joba­laý-smetalyq qujattardy ázirleý isin­degi ústirttikterdi eskermeýden paıda bolatyny da tájirıbe júzinde aıqyn kórinýde. Mundaı jaǵdaıda tikeleı jáne túpkilikti nátıje de alystaı ber­mek. Osy oraıda memlekettik aýdıt barysynda Aqtóbe oblysynyń qu­ry­lys, Sáýlet jáne qala qurylysy bas­qar­­masy men «Gradkompleks» JShS ob­­lys pen Aqtóbe qalasynyń bas jos­pa­ry jobasyn ázirleý kezinde mem­le­­ket­t­ik satyp alý normalary men tási­l­derin durys qoldanbaǵany, ári keshen­di qala qurylysy saraptamasyn júr­gizý jónindegi kelisimshartyn ne­giz­siz ja­saǵany eleýli buzýshylyqtyń qata­ryna jatady.

Toqeterin aıtqanda, oblysta bıýdjet qarajattaryn paıdalaný isindegi basty kemshilikter zańnamada belgilengen nor­malardyń saqtalmaýymen baılanysty.

Bıýdjettik josparlaýdyń baǵ­dar­la­ma­lyq qujattary tıisti maqsat­­tar­ǵa sáıkes kelmeýi de osyndaı sal­ǵyrt­tyq­­tyń saldarynan týyndaıdy desek qa­telese qoımaspyz. Bul jónin­de Aq­tóbe oblysy boıynsha tekserý komıs­sııasynyń tóraǵasy Saǵat Eńsegenuly bizge bylaı dedi:

– Aýdıttik tekserýler bıýdjet qara­ja­tyn josparlaý men tıimdi jumsaý isin odan ári jetildirýge baılanys­ty júrgizildi. Aıaqtalǵan is-sharalar­dyń qol­­danystaǵy zańnama talaptaryn saq­taý­ǵa, aktıvterdi tıimdi paıda­la­nýǵa áse­rin tıgizse, oıǵa alǵan maqsaty­myz­dyń oryndalǵany. Osy túıindi bıýd­jetti josparlaýdyń sapasyna qatys­ty da aıtqymyz keledi.

Oblysta salyqtyq ákimshilendirýdiń tıimdi tustary odan ári tereńdetilse – bul is salyq túsimderiniń qolda bar áleýetin tolyq paıdalanýǵa jol asha­dy degen oıdamyz. Bıýdjettik baǵdar­la­ma ákimshileriniń zańnama talaptaryn tolyq saqtaýynyń ári sapasyz bıýd­jet­tik josparlaýǵa jol bermeýiniń qajet­tiligi de osynda bolsa kerek.

AQTО́BE