Eńbek. Bárin de jeńbek

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:23

Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev «Qa­zaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qa­­raı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq ma­qalasynda, birinshi kezekte, adam­nyń jáne búkil qoǵamnyń eńbekke qatynasy máselesine nazar aýdarady. Jalpyǵa Or­taq Eńbek adamnyń eńbekke ja­ýapkershiligi artqan kezde ǵana múm­kin bola­dy. Qolǵa alynyp otyr­ǵan áleýmettik jańǵyrtý eń­bekti adam ómirindegi asa ma­ńyzdy qundylyq retinde baǵa­lanatyndaı jaǵdaıǵa ákelýi tıis. Qazir eńbekke, jańa eńbek etıkasyna qatysty erekshe kóz­qaras qalyptastyrý qajettigi kókeıkesti bola túsýde.

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:23

Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev «Qa­zaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qa­­raı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq ma­qalasynda, birinshi kezekte, adam­nyń jáne búkil qoǵamnyń eńbekke qatynasy máselesine nazar aýdarady. Jalpyǵa Or­taq Eńbek adamnyń eńbekke ja­ýapkershiligi artqan kezde ǵana múm­kin bola­dy. Qolǵa alynyp otyr­ǵan áleýmettik jańǵyrtý eń­bekti adam ómirindegi asa ma­ńyzdy qundylyq retinde baǵa­lanatyndaı jaǵdaıǵa ákelýi tıis. Qazir eńbekke, jańa eńbek etıkasyna qatysty erekshe kóz­qaras qalyptastyrý qajettigi kókeıkesti bola túsýde.

Kapıtalızm óziniń eńbek etıkasymen jáne mádenı-mentaldi dástúrimen keıbir Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi úshin úlgige aınalǵaly biraz ýaqyt ótti. Olar­dyń tájirıbeleri kórsetip otyr­ǵanyndaı, ózderiniń adam­gershilik senimderine sáıkes, jurt­shylyqty jaýapkershilikti eń­bekke tartý úsh ádis-tásilmen jú­zege asyrylýy múmkin. Birin­shi – adamdardy osy rýhta tár­bıelegende (Batys, Japonııa, Ońtústik Koreıa). Ekinshi – dástúr uıymdasqan túrde boıamalanǵanda (Taıvan, Malaızııa). Úshinshi – tikeleı ákimshilik nemese zańnamalyq májbúrleý júzege asyrylǵanda (Sıngapýr).Batys demokratııasynyń je­tekshi elderine qatysty aıtatyn bolsaq, olardaǵy eńbekke jaýapkershilikti kózqaras ǵa­syr­lar boıy qalyptasty. Bul úderiske qoǵamdyq ınstıtýttar da aıtarlyqtaı úles qosty. Al qazirgi zamanǵy eńbek etıkasynyń paıda bolýyna oń yqpal etken obektıvti faktorlar mynalar:- menshik ıeleriniń buqara tabynyń qalyptasýy;- menshikke quqyqtyń myz­ǵy­mas kepildigi;- naryqtyq qatynastar sýb­ektileriniń ózin ózi jetildirýin úzdiksiz yntalandyratyn naqty básekeli naryqtyq orta (kompanııalar, óndiris quraldary men kapıtaldar menshiginiń ıeleri, jaldamaly jumyskerler);- memlekettiń ekonomıkany ınnovasııalyq damytý úshin, son­daı-aq memlekettik jáne kor­poratıvtik sektorlardyń kadrlyq áleýetin jańǵyrtý jáne damytý úshin erekshe jaǵdaı jasaý;- dinniń azamattardy adam­gershilik turǵydan tár­bıe­leýge aıtarlyqtaı yqpaly;- orta taptyń sana-sezimi qun­dylyqtaryn otbasylyq jáne mekteptik tárbıeleý dástúri;- mádenıet pen qoǵamdyq mo­ralda «bárin óz eńbegimen ja­saǵan adamdy» úlgi alatyn tulǵa retinde kórsetý;- «ózin ózi jasaǵan» adam beı­nesin úlgi etip kórsetý boıynsha jalpyǵa ortaq jumys.Áleýmettik jáne eńbek qaty­nastarynyń jańa etıkalyq tu­jyrymdamaly ustanymdaryn qoǵamnyń barlyq sýbektileri bir yńǵaıda túsinýleri tıis. Bul ómirdiń kapıtalıstik úde­risteriniń qundy baǵdarlary bolǵan jaǵdaıda qoǵamǵa paıda ákelýi yqtımal. Olardy zańdastyrýdyń asa utymdy ádis-tásili osy qundylyqtardy bizdiń rýhanı ómir shyndyǵymyzǵa jalpyulttyq pikirtalas jáne beıimdeý turǵysynan mazmundaý bolatyny kúmánsiz.Talqylanyp otyrǵan ta­qy­rypqa oraı tómendegi ne­giz­demelerdi paıdalanýdyń utymdy bolatyny anyq:- eńbek – áleýmettik ıgilikter men qajetti áleýmettik mártebege qol jetkizýdiń jalǵyz utymdy kózi;- tıimdi eńbek – adamnyń ta­bystylyǵy men ál-aýqatynyń basty ólshegishi;- azat adamdardyń birlesken eńbegi qoǵamnyń progressıvti, erkin damýyna ákeledi;- ózińniń básekege qabi­let­ti­ligińe negizdelgen jeke áleý­met­tik tabysyń – basqalar úshin úlgi bolarlyq ıdeal.Jaýapkershilikti, tıimdi eń­bek týraly bilimdi taratý aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. О́ıt­­keni, mundaı jaǵdaıda biz kúr­deli mindet bolyp tabylatyn ult­tyq dildi túbirinen jańǵyrtý qajettigimen betpe-bet kelemiz. Osy úderiske barlyq buqaralyq aqparat quraldarynyń (baspa, elektrondy BAQ, tele­vızııa, radıo) jáne eldiń ıntellektýaldy-shyǵarmashyl elıtasynyń (kıno óndirisi, jazýshylar qo­ǵam­dastyǵy, ǵalymdar, pedagogtar) qatysýy aıtarlyqtaı mańyzdy.Bizdiń elimizdiń ereksheligi sonda, ol damyǵan elder sııaq­ty klassıkalyq naryqtyq qa­tynastardyń tabıǵı pisip-jetilýi úshin qajetti tarıhı kezeńdi basynan ótkergen joq. Qazaqstan – ındýstrııalandyrýǵa deıingi, ındýstrııaly jáne ındýstrııalandyrýdan keıingi elderdiń belgisi qatar kórinis tapqan memleket.Qazirgi zamanǵy naryqtyq qarym-qatynastar úderisteriniń tez júrýine baılanysty adam­dardyń minez-qulqy tek eko­no­mıkalyq jáne quqyqtyq quraldar arqyly ǵana qalyptassa, ýaqyt rýhyna jaýap beretin dúnıege kózqaras qundylyqtarynyń júıesi áli de bolsa ornyǵyp úlgergen joq. Sondyqtan búginde turǵyndardy Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy qundylyqtaryna tartý jumystaryna barlyq qoǵamdyq ınstıtýttar – mádenıet, bilim berý, otbasy, kásipodaqtar, din salalary biri qalmaı tegis qatysýlary tıis.Qarjy múmkindikteri, qa­zir­gi zamanǵy tehnologııalar, na­­ryqtyq ekonomıkaǵa qajetti ın­fra­qurylymdar bolýy yqtımal, biraq bulardyń barlyǵy, eger eńbek adamynyń, Jalpyǵa Or­taq Eńbektiń jaýapkershilikti jáne shyǵarmashylyq turǵydan yntalandyrylǵan sýbektisiniń róli tolyq kóleminde sezilmeıtin bolsa, onda memleket zamanaýı damyǵan el deńgeıine kóterile almaıdy.Áleýmettik jańǵyrtý máse­lesiniń mánin osylaısha túısiný qoǵamda keńinen taralýy tıis. Osyǵan baılanysty qoǵamdyq ınstıtýttardyń áleýetin atalǵan problemalardy sheshý úshin jumyldyrý asa kókeıkesti mindet bolyp tabylady.Kezinde aralarynda asa ma­ńyzdylary eńbek pen otbasyǵa jaýapkershilikti qarym-qatynas, yntalylyq, tártiptilik, baı­lyq­qa umtylys, únemdilik, adal­dyq, sózge beriktik, zańǵa baǵy­nysh­tylyq, bılikke qurmet, ke­deı­shilikti jaqtyrmaýshylyq pen saýatsyzdyqqa qarsy kúres bolyp tabylatyn protestanttyq qundylyqtar Batys Eýropa men AQSh azamattarynyń naryqtyq ekonomıkanyń ómir shyndyǵyna jáne lıberaldy demokratııaǵa yrǵaqty túrde qosylýyna oń yqpal etti.Onyń ústine, hrıstıan qun­dylyqtary ekonomıka men qoǵam ıgiligin qamtamasyz etý salalary arasyndaǵy qabyldaýǵa turarlyq tepe-teńdikke qol jetkizýdiń ne­gizgi faktory bolǵan eýropalyq quqyqtyń negizine aınaldy. Olar­dyń ishindegi mańyzdylary dinı aýqymnan áldeqashan shyǵyp, damyǵan elder qoǵamynda ádettegi qalypty moraldyq praktıka boldy.Japondyqtar sana-seziminiń bólinbeıtin bólshegi sanalatyn býddızm men sıntoızm qun­dylyqtary ultqa ózderiniń ozyq qadir-qasıetterin saqtap, ómirdiń túrli salalarynda adam aıtqysyz nátıjelerge jetýine múmkindik berdi. Buǵan Lı Kýan Iý konfýsıılik izgi nıettiler arqyly zańnyń ústemdigi men eldegi zań aldynda barlyǵynyń teń ekendigi qaǵıdatyn sińirgen Sıngapýrdyń oń mysalyn kelti­rýge bolady.Eýropalyq quqyqqa qatysty aıtatyn bolsaq, eńbek qural retinde túrli retteýshilik jáne normalyq quqyqty bekitýdi talap etti. Batysta eńbek etıkasy eldiń ekonomıkasyn damytý negizinde qalyptasty.Orta ǵasyrlardan keıin ka­pıtalıstik júıeni, birinshi ke­­zekte, onyń ekonomıkasyn qa­lyptastyrý bastaldy. Mine, dál sol kezde, dep málimdeıdi Adam Smıt óziniń «Halyqtar baılyǵy» dep atalatyn kitabynda, árkim ózi­ne jumys isteýi tıistigi jáne bul adam men qoǵamnyń qa­lyp­ty tabıǵı qajettiligi ekeni aıqyndala tústi. Bul aıqyndylyq eńbek morali men etıkasyna qajettilikti týyndatty.Nıderlandtyq jáne aǵyl­shyndyq býrjýazııalyq revolıýsııa áleýmettik-saıası qatynastar salasynda tóńkeriske, quqyq salasyndaǵy aıtarlyqtaı ózge­rister men jańa quqyq tártibin qalyptastyrýǵa jol salyp berdi. Quqyqtyq júıe bıigine adamnyń jeke tulǵasy shyǵaryldy. Adam quqy ajyramaıtyn jáne kıeli nárse retinde jarııalanyp, olar azamattyń kópshilik jáne jekemenshiktik salalardaǵy quqyqtar keshenimen bekitildi.Negizgi qaǵıdattar qatarynda zańnamalyq teńdik qaǵıdatyn bólip kórsetýge bolady. Zańna­ma­­lyq teńdik kapıtalıstik sha­­rýashylyq júıesi qyzmeti ne­­gizderiniń biri bolyp tabylady. Kásipkerlik qyzmettiń, saýda-sattyqtyń, básekelestiktiń er­kindigin bildiretin erkindik qa­ǵıdaty úlken mańyzǵa ıe. Jańa kásipker-kapıtalısterdiń eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik qa­tynastarǵa múddeliligi negizgi qa­ǵıdattar qataryna zańdylyq quqyǵy men qaǵıdatyn, onyń ishinde eńbek quqyǵy qaǵıdatyn ilgeriletti.Djon Lokk tabıǵı quqyqtarǵa aıtarlyqtaı keń aýqymdy qam­tıtyn menshikti jatqyzǵan bolatyn. Ol óz is-áreketine, óz eńbegi men onyń nátıjesine quqyqty qarastyratyn edi. Lokk boıynsha, eńbek ortaq menshikten «meniki» men «seniki» dep bólinedi, óıtkeni, menshik degenimiz – jeke adammen tikeleı baılanysty jáne odan bólinbeıtin dúnıe. Adam ózi­ne tabıǵat bergen nárseden ózi­niń eńbegimen jasap alǵan dú­nıesin onyń menshigi etedi, deıdi Lokk. Jeke menshikti ne­giz­deý sosıalısterdiń bárin de teńdestirip qoıýǵa degen teorııasyna qarsy baǵyttaldy: eger adamdar eńbeksúıgishtigi, qarym-qabileti men únemdiligi boıynsha teń emes bolsa, onda jekemenshiktik te teń bola almaıdy.Kórip otyrǵanymyzdaı, Ba­tysta eńbek etıkasy eýropalyq, býrjýazııalyq quqyq arqyly be­kitilip keldi. Osylaısha, Eýropa adamynyń eńbekke degen erekshe qarym-qatynasy zańdyq tur­ǵydan legetımdi boldy, ony jú­zege asyrý ımperatıvtik der­lik sıpat aldy. Eńbek qyz­me­ti men qatynastarynyń jańa qaǵıdattary zań arqyly qalyp­tastyryldy.Memleket basshysy Nur­sul­­­tan Nazarbaev óziniń baǵ­dar­la­­ma­lyq maqalasynda áleýmettik sa­ladaǵy, ásirese, munyń eńbek zań­namasyna tikeleı qatysy bar, ulttyq zańnamany qaıta qa­raý jáne saraptamadan ótkizý tý­­raly mindetti kezdeısoq qo­ıyp otyrǵan joq. Qazir bizge, bi­­rinshiden, «eńbek» túsiniginiń ja­­ńa maǵynasyn aıqyndap alý qa­­jet. Sondaı-aq «Jalpyǵa Or­taq Eńbek Qoǵamyn» túısinip, má­nin ashý kerek. Qazirgi zamanda eń­bek degendi qalaı túsinemiz? Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıa­syn qalaısha is júzine asy­rýǵa bolady? Ekinshiden, eńbek zań­namasyn jetildirý kerek. Os­yndaı jaǵdaıda ǵana biz Qa­zaq­standa jaýapkershilikti jáne shy­ǵarmashylyq turǵydan múddeli eń­bek adamyn qalyptastyra alamyz.

Bolat BAIQADAMOV,«Nur Otan» HDP Parlamentarızmınstıtýtynyń dırektory.