Azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýda mańyzdy ról atqaratyn mańyzdy organ – saılanbaly jergilikti ózin ózi basqarý mekemeleri. Iаǵnı, bizdińshe máslıhattar. Sońǵy ákimshilik reformalar jergilikti bılikke eleýli ókilettikter berdi. Degenmen máslıhat depýttary óz quzyretin tolyq paıdalanbaı, taǵaıyndalatyn ákimderge táýeldi degen syn az emes. Onyń sebebi nede?
Bas shulǵyǵan baı bolady
Bıyl sáýir aıynda Senat janyndaǵy Jergilikti ókildi organdarmen ózara is-qımyl jónindegi keńes otyrysynda Senat Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva jedel sheshýdi talap etetin óńirlerdiń álsiz ınfraqurylymyna nazar aýdarǵan-dy. «О́ńirlerdi aýyz sýmen qamtamasyz etý máselelerine táýelsizdik jyldary 540 mıllıard teńgeden astam qarjy jumsaldy. Sonda da kóptegen eldi mekenderge áli kúnge deıin aýyz sý nege jetpegen? Bul baǵdarlama Bermýd úshtaǵany sııaqty, qarajat jumbaq jaǵdaıda joǵalyp ketedi», – dedi D.Nazarbaeva. Bul eskertýdiń jóni bar, óıtkeni ol qarajat máslıhat depýtattarynyń kóz aldynda qumǵa sińgen sýdaı bolǵan. Mine, osy bir ǵana pikirimen Senat Tóraǵasy óńirlerdegi jalpy ahýalǵa jáne depýtattardyń jumysyna baǵa berip ótti desek bolady.
Máslıhattar men depýtattardyń jumysyn jetildire túsýge baılanysty pikirler ártúrli minbelerden aıtylyp keledi. Olardyń basym bóliginiń ortaq pikiri jergilikti atqarýshy organdardyń óz ókilettilikterin tıisti deńgeıde atqarmaı otyrǵanyn kórsetedi. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańynyń 6-babynda máslıhattardyń quzyretteri taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen jáne olardyń kólemi jylma-jyl kóbeıip otyrmasa, azaıǵan joq.
Sonda jergilikti ókiletti organdar men buqaranyń arasyndaǵy senimge selkeý túsýine, bılik tarmaǵynyń bul satysynyń álsireýine ne sebep? Saıasattanýshy Erlan Saıyrovtyń aıtýynsha, máslıhattar jergilikti ókiletti organ bolǵandyqtan, olardyń jaýapkershiliginde qoǵamnyń salmaqty júgi bar.
– Búginde oblystardaǵy, aýdandardaǵy, qalalardaǵy máslıhattar ákimniń sheshimine mór soǵyp beretin notarıaldyq keńse sııaqty. Aldaǵy ýaqytta máslıhattardyń bıýdjettiń túzilýi men oryndalýyn baqylaý quzyretin arttyra túsip, halyq pen bılik arasyndaǵy naǵyz kópirge aınalýy kerek. Máselen, birinshiden, «máslıhat tóraǵasy» degen laýazym engizilýi qajet. Ekinshiden, oblystyq deńgeıde máslıhat depýtattarynyń kásibı jumys isteýine jaǵdaı jasaý kerek, – deıdi E.Saıyrov.
– Qazir depýtattardyń kópshiligi ákimdikterge, ákimderge táýeldi. Sondyqtan olar ákimshiliktiń nusqaýy boıynsha daýys berip keledi. Eger olar táýelsiz bolsa, árbir depýtattyń jeke azamattyq kózqarasy paıda bolar edi, – dep oı qorytty saıasattanýshy.
Negizinde bıýdjet qarajatyn jumsaýdyń basymdyqtaryn anyqtaý, qolda bar qarjy resýrstaryn durys bólý, jergilikti bıýdjettiń oryndalýyn baqylaý máslıhat depýtattaryna baılanysty ekeni ras. Biraq bul basymdyqtardy depýtattardyń memlekettik turǵyda qanshalyqty paıdalanyp otyrǵandary belgisiz. Tipti ár taraptyń óz aqıqaty bolǵandyqtan, onyń shartty ólshemin tabýdyń ózi qıyn.
Hatshylar jalaqylaryna alańdaýly
О́ńirlerdegi ókiletti organdardyń quramy jekelegen sıfrlardan kórinip turady. 2018 jylǵy 25 naýryzda Nur-Sultan qalasynan basqa, respýblıkanyń 15 óńirinde shyǵyp qalǵan máslıhat depýtattarynyń ornyna saılaý ótti. Saılanǵan depýtattardyń 44,1% (30) kommersııalyq qurylymdarda jumys isteıdi, 32,4% (22) memlekettik kásiporyndarda qyzmetker, al saıası partııalar men ÚEU qyzmetkerleriniń úlesi 19,1% (13) quraıdy, memlekettik qyzmetshilerdiń úlesi 1,5% (1) quraıdy.
Mine, óńirlerdegi máslıhattardyń qazirgi quramy osy kórsetkishterden asa aýytqymaýy múmkin. Bul sıfrlar kórsetip otyrǵandaı, máslıhat depýtattarynyń edáýir bóligi memlekettik kásiporynnyń qyzmetkeri bolsa, saıası partııalar men ÚEU qyzmetkerleriniń úlesi 20 paıyzǵa da jetpeıdi. Demek, E.Saıyrov atap ótken táýeldilik osy memlekettik kásiporyn qyzmetkerleriniń kórsetkishinen týyndasa kerek. Al kásipkerlerdiń jalaqy tólenbeıtin jergilikti depýtattyq laýazymǵa umtylysynyń syry nede? Kópshilik onyń bir ǵana jaýabyn aıtady – qazannyń qaqpaǵyn ustaǵan memlekettik uıymdar men mekeme basshylaryna jaqyndaı túsý.
Osy oraıda «О́ńirlik depýtattar odaǵy» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Andreı Kýdeev máslıhattardyń quzyretin arttyra tússe, olardyń jumysynyń tıimdiligi jarqyrap kóriner edi degen oıyn aıtty. Oǵan qosa, depýtattyń jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan usynysyn da jetkizdi.
– Meniń oıymsha, depýtat ózi saılanǵan okrýgtiń aýmaǵynda turýy tıis. Sonda ǵana saılaýshylarynyń qıyndyqtaryn jan-tánimen sezinip, problemalardy halyqpen birge basynan ótkergen soń ǵana sheshýge umtyla túsedi. Ekinshiden, máslıhattardyń qaýlylary tıisti deńgeıde oryndalmaıdy. Ol qujattardy kóptegen uıymdar men mekemeler tolyqqandy zańdyq kúshi bar qujat retinde qabyldaı bermeıdi, – deıdi A.Kýdeev.
Al Jambyl oblystyq máslıhatynyń hatshysy Baǵlan Qarasholaqov qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáıkes, barlyq deńgeıdegi ákimderdi taǵaıyndaýda máslıhattardyń kelisimi alynatynyn jáne olardyń barlyǵy depýtattar aldynda esep beretinin atap ótti. Budan bólek, onyń pikirinshe, máslıhat hatshylaryna laıyqty jalaqy taǵaıyndaıtyn ári «máslıhat tóraǵasy» degen laýazym engizetin ýaqyt keldi.
Jalpy, bıyldan bastap kúshine engen zańdarǵa sáıkes, endi jergilikti ókiletti organdarǵa (máslıhattarǵa) proporsıonaldy saılaý júıesi qoldanylady. Saılaý zańnamasynyń atalǵan jańalyǵy eldiń saıası júıesiniń damýyna jańa vektor qosyp, saıası partııalar rólin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Biraq máslıhattardyń qurylymynyń ózinde sheshýin tappaǵan máseleler baryn eskersek, júıeni jańǵyrtý keshendi bolǵany durys sııaqty.