Sý

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:27

2. Qara Ertistiń qasireti

2012 jyldyń kókteminde Ertis sýy erneýinen asa almaı, alǵash ret Pavlodar oblysynyń 400 myń gektar shabyndyǵyna sý jaıylmady. Ertis Ertis bolǵaly mundaı jaǵdaı bolyp kórgen emes edi. Muny bireý baıqady, endi bireý elegen de joq. Bul degenińiz endi Arqadaǵy myńdaǵan gektar shabyndyqtar men jaıylymdar bolashaqta shólge aınalý qaýpi týdy degen sóz. Kıeli ózen, qasıetti Ertis óziniń janaıqaıyn osylaı ańǵartty. Iá, uly dalanyń qut daryǵan kıeli qoınaýyna nár beretin kúretamyry – Ertistiń ózegine ajdaha kesel qadalyp, qasıetti sý kóziniń arnasyn bult tumshalaǵanyna  da biraz ýaqyttyń órmegi aýdy.

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:27

2. Qara Ertistiń qasireti

2012 jyldyń kókteminde Ertis sýy erneýinen asa almaı, alǵash ret Pavlodar oblysynyń 400 myń gektar shabyndyǵyna sý jaıylmady. Ertis Ertis bolǵaly mundaı jaǵdaı bolyp kórgen emes edi. Muny bireý baıqady, endi bireý elegen de joq. Bul degenińiz endi Arqadaǵy myńdaǵan gektar shabyndyqtar men jaıylymdar bolashaqta shólge aınalý qaýpi týdy degen sóz. Kıeli ózen, qasıetti Ertis óziniń janaıqaıyn osylaı ańǵartty. Iá, uly dalanyń qut daryǵan kıeli qoınaýyna nár beretin kúretamyry – Ertistiń ózegine ajdaha kesel qadalyp, qasıetti sý kóziniń arnasyn bult tumshalaǵanyna  da biraz ýaqyttyń órmegi aýdy.

Qazaq dalasynyń tósimen kósile so­zyl­ǵan erke Ertis – Mıssýrı ózeninen keıingi álemdegi saǵasy eń uzyn ózen bolyp tabylady. Onyń uzyndyǵy 4280 shaqyrymǵa sozylsa, ózenniń 618 shaqyrymy Qytaı eliniń aýmaǵynda, 1835 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵynda, 2 myń shaqyrymy Reseı aýma­ǵynda sozylyp jatyr. Ertis sý kózi basseıniniń jalpy kólemi 1643 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Ol Qara Ertis ataýymen batys Qytaıdyń Shyń­jań ólkesindegi 2500 bıiktiktegi mońǵol Altaıynyń muzdaqtarynan bastaý alady. Qazaqstan aýmaǵynda Qara Ertis Zaısan oıpaty arqyly aǵyp, Zaısan kóline ke­lip quıady. Odan keıin Kendi Altaı men Tarbaǵataı taýlarynan shyǵatyn kóptegen ózenderdi ózine qosyp alyp, ońtústik batysyndaǵy Buqtyrma sý qoımasyna quıady. Osy ózenniń saǵasynda budan basqa О́skemen, Úlbi sý elektr stansalary ornalasqan. Budan ári Ertis Semeı qalasy arqyly aǵyp, Pavlodar oblysy óńirine keledi. Pavlodar qalasyna jetpeı, ózen sýynyń bir bóligi Ertis-Qaraǵandy kanalyna quıylady. Sodan keıin Ertis Sary­arqanyń biraz saǵalaryna nár bere otyryp, Reseı aýmaǵyna aýysady. Reseıdiń Hanty-Mansı mańynda Ertis О́b ózenine qosylyp, odan ári Soltústik Muzdy muhıtyna quıylady.Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Ertis bas­seı­nin­de elimizdiń eń iri eki sý qoımasy – kó­le­mi 49,6 tekshe shaqyrymdy quraıtyn Buqtyrma jáne kólemi 2,4 tekshe shaqy­rym­dy quraıtyn Úlbi sý qoımalary or­na­lasqan. Elimizdiń shyǵys jáne ortalyq óńir­lerinde qonystanǵan 4 mıllıonǵa jýyq halyq osy Ertis ózeninen aýyz sýyn aıyryp otyr. Sonymen birge, elimizdiń ónerkásipti óńirleriniń qajetti óndiristik sý qory jáne aýyl sharýashylyǵyna qajetti sý qory da osy ózenniń sýy arqyly tolyǵady. Sonymen birge berekeli Ertis Reseıdiń Omby oblysynyń sýǵa degen suranysynyń 90 paıyzyn qamtamasyz etedi. Mamandardyń pikirinshe, Qytaı jaǵynyń Ertisten jyl saıyn qaıtarymsyz alyp jatqan sý kólemi 1,5 mıllıard tekshe metrdi quraıdy eken. Bul kórsetkish 2020 jyldarǵa taman 5 mıllıard tekshe metrge jetýi múmkin. Bul Ertistiń tómengi aǵysyn jaılaǵan el úshin ekologııalyq apat ákeledi.Ertis ózeniniń kóz aldymyzda quryp bara jatqandyǵy erekshe alańdatyp, urpaq bolashaǵy úshin júrek syzdatady. Elimizdiń Shyǵys óńiriniń kúretamyry bolyp sanalatyn Ertis arnasyndaǵy sýdyń sýalyp bara jatqandyǵyn Buqtyrma sý qoımasynyń búgingi ahýalynan-aq kórýge bolady. Sońǵy eki-úsh jyldyń kóleminde sý qoımasynyń kemeri jaǵalaýdan 10 metrge deıin qashyqtap, deńgeıi kúrt tómen túsip ketti. Ertis basseıniniń ba­lyq­tar ýyldyryq shashatyn negizgi sý joly – Týranga ózeniniń arnasy keýip qaldy. Ertis ózenindegi sý elektr stan­sa­larynyń qýaty kúrt tómendep, qazirdiń ózinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda elektr qýatyna degen zárýlik sezile bas­ta­dy. Mamandardyń aıtýynsha, jaǵdaı týra osylaı jalǵasa beretin bolsa, endi biraz jyldardan keıin Buqtyrma sý qoımasynyń qańqasy ǵana qalady. Keıbir mamandar Ertistiń tartylyp bara jatqanyn keıingi jyldardaǵy qatarynan bolǵan qýańshylyqtardyń saldary degen sáýegeılik aıtyp, jaýyrdy jaba toqyǵysy keledi. Aqıqatynda, О́skemen qalasyndaǵy «Altaı» atty tehnoparktiń zertteýshi ǵalymdarynyń bultartpas de­rekteri boıynsha, Ertis arnasynyń sýalýy Qytaı aýmaǵyndaǵy Qara Ertis sýynyń eshqandaı qaıtarymsyz bó­getterge burylýynan bolyp otyr.Sońǵy jyldary Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdany (ShUAR) asa qarqyndy ekonomıkalyq damýǵa kóshken. Munda qazir munaı, kómir, gaz, jez ken oryndary kóptep ashylýda. Sonymen birge, ShUAR- da astyq pen maqta egistikteri eselep arttyrylýda. Resmı derekter boıynsha, ShUAR-da 20 mıllıon halyq turatyn bolsa, resmı emes derek kózderi bul óńirde qazir 100 mıllıonǵa jýyq halyq meken etedi deıdi. Al, Qytaı basshylyǵynyń resmı málimdeýinshe, bolashaqta bul óńirge ishki aımaqtardan qosymsha taǵy da 100 mıllıonǵa jýyq halyq kóshirilmek. BUU-nyń zertteýleri boıynsha, Qytaı taza aýyz sýǵa zárý bolyp otyrǵan elderdiń birinen sanalady. Bul eldiń qazirdiń ózinde eń iri 30 megapolısi tushy sý tapshylyǵyn sezinýde. Mamandardyń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı bul el aýyz sýdy syrttan tasýǵa májbúr bolady. О́ıtkeni, Qytaıdyń halqy sol kezeńde 1,6 mıllıardqa jetedi. Aspan asty eliniń demografııalyq jáne ekonomıkalyq ósýi eldegi sýdy paıdalanýǵa degen suranysty arttyrady. Álemdegi sý qorynyń 7 paıyzy osy elge tıesili bolsa da, qazir bul eldegi ózen-kólderdiń 90 paıyzy ábden lastanǵan, paıdalanýǵa jaramsyz. Qazir QHR-diń soltústik-batys provınsııalaryndaǵy 538 mıllıon halyqtyń 42 paıyzy sý tapshylyǵyn erekshe sezinýde. ShUAR aýmaǵyn qosa alǵanda munda orta eseppen bir adamǵa jylyna 757 tekshe metr sý keledi eken. BUU standarty boıynsha, sýǵa degen zárýlik 1700 tekshe metrden bas­talady. Endeshe, aýyz sýdan aýzy qurǵap otyrǵan qytaılyqtardyń Qara Ertis sýyna qaıyrymdylyq tanytýy qıyn-aq.Reseı federaldyq sý agenttiginiń deregine súıensek, uzaq jyldarǵy qa­lyp­­tas­qan tártip boıynsha Ertis óze­ninen jyl saıyn Qytaı jaǵy 1,5 tek­she­ shaqyrym, Qazaqstan – 3,8 tekshe sha­qyrym, Reseı 0,43 tekshe shaqyrym sý alyp kelgen 1997 jyldan bastap Qytaı ShUAR aımaǵyndaǵy shóleıt da­ladaǵy sýarmaly egistik kólemin arttyrý maqsatynda Ertisten alatyn sý kólemin kúrt arttyrdy. Sýarmaly egistik jerlerdi sýmen qamtamasyz etý úshin jáne Qaramaı qalasynyń mańynda jańadan ashylǵan munaı kenishindegi óndiristik suranystardy qamtamasyz etý úshin eni 22 metr, uzyndyǵy 300 shaqyrym «Qara Ertis-Qaramaı» kanalyn sala bas­tady. Qazirdiń ózinde bul ırrıgasııalyq kanal ishinara jumys istep tur. Kanal tolyq qýatynda iske qosylǵan kezde Ertis ózeninen jylyna 5 tekshe shaqyrym sý alynatyn bolady. Iаǵnı qazirgi deńgeıden bes ese kóp degen sóz.

Qazaqstan úshin Qytaı tarapynan keler qıyndyqtyń eń qaýiptisi de, eń kúrdelisi de sý bolǵaly tur. Ertis pen Ileniń sýyn burý Qytaı úshin shólirkep jatqan Shyńjań ólkesin ıgerý úshin aýadaı qajet. Qytaı aýmaǵyndaǵy Ile ózeni bastaý alatyn jerde Jyryntaı GES-i salynǵan, mundaǵy sý bógetiniń uzyndyǵy 30 shaqyrymdy quraıdy. Bul sý elektr stansasy ushar basyn máńgilik muz basqan Erenqabyrǵa taýynyń ekinshi jaǵyndaǵy sýsyz jatqan Jyń aýdany úshin paıdalanylmaq. Qazir Erenqabyrǵa taýyn tesip, týnnel salý jumysy júrgizilip jatyr. Týnnel iske qosylǵan kezde Ile ózeninen Qazaqstanǵa keletin sý kólemi 30 paıyzǵa kemimek.Mamandardyń Qytaı baspasózinde keltirilgen aqparattarǵa súıene otyryp esepteýlerinshe, Qara Ertis ózeninen taıaý bolashaqta «Qara Ertis-Qaramaı» kanaly úshin alynatyn sý kólemi jylyna 4 tekshe shaqyrymdy quramaq. Al 2030 jyldary bul kórsetkish 8 tekshe shaqyrymǵa jetse, 2040 jyldary ol 10 tekshe shaqyrymnan asyp jyǵylmaq. Bul, birinshiden, elimizdiń shyǵysyndaǵy elektr qýatyn óndirý óndirisin turalatady. Iаǵnı, Ertis ózenindegi GES-terdiń elektr qýatyn óndirý kólemi 2030 jyly 25 paıyzǵa tómendese, 2040 jyly 40-50 paıyzǵa deıin quldyraıdy. Bul 2020 jylǵa deıin Ertis ózenimen keme júrý joldary jabylady degen sóz. Ekinshiden, Ertis boıyndaǵy Buqtyrma, Úlbi sý qoımalary joǵalady. Úshinshiden, osy aımaqtyń jer asty sýlarynyń azaıyp, lastanýyna alyp keledi. Ǵalymdardyń deregi boıynsha, sýdy ysyrappen kóp paıdalanýdyń saldarynan jer asty sýlarynyń deńgeıi jyl saıyn 1 metrge deıin tartylyp barady. Tórtinshiden, eń qaterlisi, Ertisten nár alyp turǵan Zaısan kóliniń sýalyp, tartylyp qalýyna ákelip soǵady.Soltústik-shyǵysynda Altaı, ońtústi­ginde Tarbaǵataı taýlarynyń jotalary qorshaǵan shyǵystyń káýsárindeı Zaısan kóli jazıraly jazyqta kósilip jatyr. Zaısan kóliniń jalpy kólemi 1810 sharshy shaqyrymǵa sozylady. Onyń 60 shaqy­ry­my Qytaı shekarasymen shektesedi. Kól­diń uzyndyǵy 105 shaqyrym bolsa, eni 22-48 shaqyrymdy quraıdy. Kóldiń sýy jumsaq ári tushy. Balyǵy taıdaı týlaǵan Zaısan kóli shyn máninde shyǵystyń eń bir shuraıly Ertis basseıninde qonys tepken.Endi bir sát Qara Ertistiń sýy jetpeı tunshyqqan Zaısan kólin kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz. Kól sýyn tolyqtyryp turatyn ózen arnasy tarylǵan saıyn Zaısan sýalyp, kólden balyq ketip, terisi baǵaly ondatrlar joıylady. Birte-birte Zaısan batpaqty kólshikke aınalyp, onsyz da ońbaı turǵan óńirdiń ekologııasyna jazylmas jara salady. Betin aýlaq qylsyn, Ertisti qutqarý sharalary qolǵa alynbaıtyn bolsa, endi birneshe on jyldyqta Zaısan qasireti ózekti órter ókinishke aınalady.Beıjińniń jospary júzege asatyn bolsa, Qazaqstannyń shyǵys jáne ortalyq óńirlerine keletin sý kólemi azaıa­dy. Elimizdiń О́skemen, Semeı, Pavlodar, Qaraǵandy sııaqty ındýstrııalyq-ónerkásiptik oblystary sý tapshylyǵyna urynady. Aýyz sý tapshylyǵyn bylaı qoıǵanda, osy óńirdegi ekonomıkamyzdyń agrarlyq jáne óndiristik salalaryna nuqsan keledi. Sonymen birge, Qazaqstannyń gıdroenergetıkalyq salasyna da úlken kesirin tıgizip, elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigin qıyndatady. Elimizdiń elektr qýatyna degen suranysynyń 10 paıyzyn qamtamasyz etetin Buqtyrma, Shúlbi jáne Qapshaǵaı sııaqty iri gıdroelektr stansalary osy eki ózenniń saǵasynda ornalasqan.Kúnnen-kúnge qarqyndy damyp, HHI ǵasyrdyń mándi de sáýletti megapolısine aınalyp kele jatqan elimizdiń bas qala­sy – Astananyń sýǵa degen óskeleń sura­nysyn qamtamasyz etý úshin Esil ózeniniń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan, elimizde bolashaqta Ertis-Qaraǵandy kanalyn keńeıtip, Astanaǵa deıin uzartý jónindegi iri joba bar. Al QHR-dyń Ertis ózenin bógeý barysynda júzege asyryp jatqan sharalary egemen elimiz úshin aýadaı qajet bul jobanyń da bolashaǵyna  qaýipti.Qytaıdyń sýǵa degen suranysy ósken saıyn Qara Ertistiń qasireti qalyńdaı túspek. Qıyny sol, bul tyǵyryqtan shyǵý jolyn qalyptasqan halyqaralyq normalardyń kómegimen sheshý múmkin emes. Sebebi, Qytaı transshekaralyq sý kózderin birlese paıdalaný jónindegi eshqandaı qujatty moıyndamaıdy. Kúni búginge deıin QHR transshekaralyq sý resýrstaryn paıdalanýdyń halyqaralyq tártibin retteıtin konvensııalarǵa qol qoımaı keledi. Onyń birinshisi, 1992 jyly qabyldanǵan «Transshekaralyq ózenderdi jáne halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Helsınkı konvensııa­sy bolyp tabylady. Onda taraptardyń transshekaralyq sý kózderin uqypty jáne ádil paıdalaný, ony janashyrlyqpen qorǵaý jáne ekinshi bir eldiń múddesine nuqsan keltirmeý máseleleri halyqaralyq tájirıbe standarttary boıynsha rettelip, zańdastyrylǵan. Ekinshi, 1997 jyly qa­byldanǵan «Halyqaralyq aǵyndy sý kózderin kememen júzý túrlerinen basqa maqsattarǵa paıdalaný quqyǵy týraly» konvensııa. Osy konvensııanyń 5-babynda transshekaralyq aǵyndy sý kózderin sol ózenderdiń boıyndaǵy barlyq memleketterdiń múddelerine nuq­san keltirmeı ádildikpen paıdalaný tártibi naqty kórsetilgen. Máselen, Qa­zaqstan men Reseı úkimetteri QHR úki­metine transshekaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý men paıdalaný týraly Helsınkı konvensııasyna qol qoıýdy birneshe ret usyndy. Bul qujattyń basty artyqshylyǵy – transshekaralyq sý paıdalanýda árbir memleketke ádiletti úles jáne naqty eko­logııalyq mindettemeler alýǵa quqyq beredi. Iаǵnı, Eýroodaq ustanymyna sáıkes, eger Avstrııa Dýnaı ózeninen 2 tekshe shaqyrym sý alsa, ózenniń tómengi aǵysyndaǵy Slovakııa men Vengrııaǵa dál osyndaı sapadaǵy 2 tekshe shaqyrym sýdy qaıtarýǵa tıis.О́kinishke qaraı, Aspan asty eli bul halyqaralyq qujattardy moıyndaý týraly mindetteme alyp otyrǵan joq. Sondyqtan, bizdiń elimiz alyp kórshimizdiń qolyndaǵy sý problemalaryn ekijaqty kelisimder arqyly sheshýge tyrysýda. О́zgeden buryn «óz kóıleginiń ózine jaqyndyǵyn» oılaıtyn alyp kórshimiz sýdan taryqqan qazaq dalasyna búıregi bura qoımaıtyny jáne aqıqat. Qaıtpek kerek? Baǵy taıǵan Balqashtyń, shólirkegen Zaısannyń, saǵasy solǵan Ileniń, erneýi kepken Ertistiń qasiretin qalaı sheshemiz?!

Jylqybaı JAǴYPARULY,«Egemen Qazaqstan».

(Jalǵasy bar).