Bıyl II Dúnıejúzilik soǵystyń bastalǵanyna 80 jyl toldy. Qaıǵyly datany qandy qyrǵynnyń oǵy alǵash atylǵan elde – Polshada atap ótý dástúrge aınalǵan. Bul jolǵy eske alý sharasy fashızmdi synaýmen qatar, saıası turǵydan da erekshe boldy desek qatelespeımiz.
Esterińizde bolsa, osydan 80 jyl buryn 1 qyrkúıekte Germanııanyń soǵys kemesi Polshadaǵy Vesterplatte aılaǵyna shabýyl jasady. Osylaısha, II Dúnıejúzilik soǵystyń órti tutanǵan edi. Keıinirek zulmattyń aýyrtpashylyǵy artta qalǵannan soń soǵysta qaza tapqan mıllıondaǵan adamdy eske alý úshin osy kúndi, dál sol jerde atap ótip keledi.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bıylǵy sharanyń birqatar ereksheligi bar. Birinshiden, rásim ádettegideı Vesterplatte aılaǵynyń mańynda emes, Varshavada jáne Velıýn qalasynda ótti. Aıta keterligi, Velıýn de soǵys órtine birinshi bolyp shalynǵan mekenderdiń biri sanalady. Keıbir buqaralyq aqparat quraldary Polshanyń mundaı qadamynyń astarynda Vesterplatte aımaǵyn qazirgi bılikke qarsy oppozısııalyq partııa basqaratyny jatqanyn aıtady. Áıtse de, mundaı alyp-qashpa áńgimeni jaıyna qaldyryp, negizgi máselege oralsaq.
Bul joly eske alý sharasyna Germanııanyń, Slovakııanyń, Horvatııanyń, Lıtvanyń, Vengrııanyń, Ýkraınanyń, Chehııanyń prezıdentteri, Germanııanyń kansleri Angela Merkel, Fransııa men Belgııanyń premer-mınıstrleri, AQSh-tyń vıse-prezıdenti Maık Pens qatysty. Jıynǵa Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın shaqyrylǵan joq.
Munyń sebebin Polsha prezıdentiniń baspasóz hatshysy Blajeı Spıhalskıı bylaı túsindirdi: «Is-shara tarıhı oqıǵaǵa arnalǵan. Alaıda shaqyrtýdy tarıhı málimetke qarap emes, zamanaýı prınsıpke súıenip jasadyq». Al prezıdent keńsesiniń basshysy Kshıshtof Sherskııdiń aıtýynsha, qonaqtar tizimin túzgende sol eldiń qanshalyqty halyqaralyq quqyqty saqtaıtynyna, basqa eldiń egemendigi men terrıtorııalyq tutastyǵyna qurmeti qandaı ekenine mán bergen.
Reseıdiń shaqyrylmaǵanynyń sebebine el prezıdenti Andjeı Dýda da rásimde sóılegen sózinde toqtala ketti. «Eýropanyń ózinde ımperalıstik tendensııany – shekarany kúshpen ózgertý, basqa elge basyp kirip, jerin tartyp, turǵyndardy qanaýyn áli kúnge deıin kórip kelemiz. Buǵan kóz juma qaraý – beıbitshilik kepili emes. Bul – basqynshy adamdardy kúsheıtý, olardyń keleshekte taǵy sondaı qadam jasaýyna jol berý» dep málimdedi. Sondaı-aq halyqaralyq qoǵamdastyq birigip, mundaı áreketke tosqaýyl qoıýdyń qajettigin, 2008 jyly Grýzııada, 2014 jyly Ýkraınada bolǵan oqıǵalardyń qaıtalanbaýy kerek ekenin atap ótti.
Soǵystyń bastalýyna 80 jyl tolǵanyn eske alý sharasyna Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń shaqyrylmaýyn álemniń buqaralyq aqparat quraldary túrlishe qabyldady.
«10 jyl buryn Polshaǵa kelgen Reseı Prezıdentiniń bul joly shaqyrylmaýy kúdikti kórindi. Onyń shaqyrylmaý sebebi – Máskeý bıliginiń 2014 jyly Ýkraınaǵa tıesili Qyrymdy basyp alýyna qatysy bar», dep habarlady Reıter agenttigi. Al Al Jazeera telearnasy Reseıdiń shaqyrylmaý sebebin NATO-ǵa, Eýropalyq odaqqa ne «Shyǵys áriptesterine» kirmeıtinimen túsindirdi. Al Izvestııa gazeti V.Pýtınniń jıynǵa qatyspaýy – onyń álemdik mańyzyn túsirgenin jazady.
Budan bólek, Reseıdiń is-sharaǵa shaqyrylmaýynyń taǵy bir sebebi mynada. Polsha bıligi KSRO-ny fashıstik Germanııamen kelisim jasasty, 1939 jyly el aýmaǵyna basyp kirdi dep esepteıdi. Iаǵnı, talaı jyl Keńes ókimetiniń qol astynda bolǵan el budan bylaı KSRO-ny nasızmnen azat etýshi dep emes, basqynshy retinde kóretinin baıqatty.
Osy oraıda, KSRO tarapyn fashızmnen qutqarǵan joq dep esepteıtinder qataryna Bolgarııanyń da qosylǵanyn aıta ketken jón. Osy eldiń Syrtqy ister mınıstrligi taratqan málimdemege súıensek, Keńes ókimeti Eýropadaǵy nasızmmen kúresýge úles qosqanymen, «azat etýshi» degen ataýǵa laıyq emes.
«Keńes áskeriniń qalqany Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderin jarty ǵasyr boıy qýǵyn-súrginge ushyratyp, azamattyq tanymdy túsirip, ekonomıkalyq damýdy tejep, basqa Eýropa elderindegi ilgerileý dınamıkasyna ilesýine tosqaýyl qoıdy» dep habarlady.
Aıtpaqshy, jıynnyń ashylý saltanatynda Germanııa prezıdenti Frank-Valter Shtaınmaıer Polsha turǵyndarynan, jalpy álem halqy aldynda nemis ulty atynan keshirim surady. «Eýropanyń basqa buryshynda ana tilimde sóıleýge, áńgime aıtýǵa dál osylaı qınalǵan emespin... Men Germanııanyń tarıhı kinási úshin keshirim suraımyn jáne nasızmdi aıyptaý – mindetimiz», dedi.
Polshadaǵy oqıǵa myna nárseni anyq baıqatsa kerek. Birinshiden, halyqaralyq qoǵamdastyq basqynshy pıǵyly bar elderdi shettetýin odan ári jalǵastyra beredi. Ekinshiden, buǵan deıin KSRO-nyń yqpalynda bolǵan elder onymen at-quıryǵyn múldem úzýdi kózdeıdi. Úshinshiden, Bolgarııa, Polsha sekildi memleketter Keńes áskeriniń fashızmdi jeńýi, Eýropany azat etýi sekildi buǵan deıin aıtylyp kelgen derekterdi qaıta qaraý qajet dep esepteıtinin kórsetedi.