Qýat óndirýde básekege qabilettilik qajet

Qazaqstanǵa álemdik energe­tıkalyq ahýaldan týyndaǵan jańa syn-tegeýrinder men múm­­­kin­dikterdi eskeretin uzaq mer­zim­di energetıkalyq stra­te­gııa qajet. Bul jerde ekonomı­kadaǵy, dálirek aıtqanda, ekonomı­ka­lyq damý problemalary, opera­sııalyq shyǵyndardyń kóbeıýi, ınves­torlardyń saq­tyǵy, energııa qorlaryn satyp alýshylardyń (baǵany barynsha tómendetý maq­satyndaǵy) qysymy saldary­nan syrtqy naryqtaǵy báseke­les­tiktiń kú­sheıýi, óndiriske ınno­vasııalyq tehnologııalardy tartý keleshegi eskerilýi tıis.

Otandyq energetıkanyń bas­ty problemasy – retteýdiń jáne basqarýdyń oılastyrylǵan júıe­lik tetikteriniń joqtyǵy, sonyń saldarynan tıimdiligi az qolmen basqarý júıesiniń basym bolýy deýge bolady.

Jańa strategııanyń mindeti – Qazaqstannyń energetıkalyq sýbektileriniń ár salasynyń qa­ǵıdalarynyń negizinde óz­ger­meli jaǵdaılarǵa ıkem­di beıimdelýge qabiletti, ener­getı­kalyq damýdy mem­le­ket­­tik retteýdiń tu­tas ıns­tıtýsıonaldyq júıesin qurý. Ener­getıkalyq strategııa Qa­zaq­stannyń energetıkalyq sekto­ryndaǵy barlyq múddeli ta­rap­tar­dyń kóńilinen shyǵa­tyndaı etip qurylýy kerek, sol kezde ol jumys isteıdi.

Qazaqstanda energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri toly­ǵy­men sheshilmegen, atap aıt­qanda, halyqty tabıǵı gazben jabdyqtaý máseleleri 100% qam­tylmaǵan. Munaı óndirýshi uıym­dar men kompanııalarǵa qa­tysty aıtar bolsaq, joǵaryda aıtylǵandaı, olar negizinen álem­dik jáne aımaqtyq energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen aınalysady. 2018 jyldyń qo­rytyndysy boıynsha 90 mln ton­na munaı óndirilip, 70 mln tonnadan astam munaı eks­port­taldy. Jalpy alǵanda res­pýblıka boıynsha munaı ón­dirý­diń jáne satýdyń negizgi jos­parlary oryndalyp jatyr. Tek energııa qorlarynyń álem­dik baǵasy turaqsyz. Bul – álem ekonomıkasynyń damý turaq­syzdyǵynyń nátıjesi jáne negizgi álemdik faktorlar arasyn­da­ǵy shıryqqan saıası kúrestiń kórinisi.Energetıkanyń gaz jáne elektr óndirý salalaryna toqtal­ǵym­ keledi. Bul eki sýbekt tur­ǵyn­darmen tikeleı baılanysta bolady jáne energetıkalyq qaýip­­sizdikti qamtamasyz etýmen aına­lysady. Osy salalardyń ár­qaısysynyń róli, zańnamalyq bazasy men umtylystary kazenergy.com saıtynda 2017 jylǵy Ult­tyq energetıkalyq baıandamada óte jaqsy sıpattalǵan. Ener­getıkalyq sektordyń osy sýbek­tilerinde strategııalyq damý qu­jattary bar. Syrtqy ahýalmen ózara baılanyspaı jatatyny bolmasa, ájeptáýir qujat. Bul kenetten ózgeretin qolaıly syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty salalardy damytý jos­par­laryna túzetýler engizýdiń qajettigin bildiredi.

Shetelder tájirıbesine zer salyp qaraıtyn bolsaq, kóptegen vedomstvo ózderiniń damý jos­­parlaryn jasaǵan kezde­ bá­­sekelestikke jol bermeý úshin kórshiles uıymdardyń tujy­rymdamalary men damý stra­te­gııalaryn zerdeleıdi. Máse­len, Qazaqstan klımat jónin­degi Parıj kelisimine qol qoı­ǵannan keıin, respýblıka shyǵaryn­dylardy azaıtýǵa min­det­teme ala­dy. Al elektr energııa­sy kó­binese kómir esebinen óndi­riledi. Negizgi quraldar tozyp, elektr stansalarynyń jaı-kúıi kúızelis sıpatynda bolǵan kezde elektr qýatyna degen qajettilik artady. Jeliler, ınfraqurylym sonaý keńes dáýirinde salynǵan jáne jańartýdy qajet etedi, áıt­­pese tasymaldaý barysynda shyǵyn 50%-dan asyp ketedi. Joǵaryda aıtylǵandardy es­kere otyryp, jylý elektr orta­lyq­­tarynyń jáne energııamen jabdyqtaý obektileriniń qýa­tyn ekologııalyq taza otyn men tabıǵı gazǵa aýystyrý arqy­ly gazben jabdyqtaýdyń jos­parl­ary men negizgi syzbasyna ózgerister engizý qajet. Osy­laı­sha, gaz jáne elektr energetıkasy salalary arasynda ishki energetıkalyq saıasatty júzege asyrýda konvergensııa baıqalady. Bul úshin kúshti saıası erik-jiger jáne jańa syn-tegeýrinderdi kóre bilý qajet. Energetıka sala­synyń ókilderi kóp dúnıege ýáde berip jatady. Alaıda biraz ýaqyt ótken soń jańa óndiris kó­lemi de óndirilmeıdi, josparda aıtylǵandaı jańa energetıkalyq nysandar da ashylmaıdy. Saıyp kelgende, pikirtalastar sheksiz bedelqumarlyqqa baǵyttalǵan. Shynaıy aýqymdy strategııa­ny qurý úshin pikirtalas parametr­lerin keńeıtip, qalyptasyp qal­ǵan múddelerge qarsy turý kerek.

Elektr stansalarynyń kómir­den tabıǵı gazǵa kóshý ıdeıasy tyń jańalyq emes. Degenmen, osy maqsatqa jetý úshin qubyrlar je­lisin júrgizýge aýqymdy ın­vestısııalar qajet bolady. Eń bastysy, memleket bul qubyr­lardy gazben toltyrýy tıis. «QazTransGaz» ulttyq opera­torynyń gaz óndirýmen asa kóp aınalyspaıtyny belgili. Mysaly, ol «QazMunaıGazdyń» munaı óndirgeni sııaqty ju­mys istemeıdi. Onyń qyzmeti – negizinen Qazaqstan aýma­ǵy arqyly gaz tasymaldaýdy­ jú­zege asyrý. Sondyq­tan «Qaz­Mu­naıGaz» «Qaztransgaz­dyń»­ quryltaıshysy ekendigin esker­sek, munaı salasy taıaý bola­shaqta aýqymdy izdestirý ju­mystaryna jáne gaz óndirý­ge kómektesýi tıis. Bul jerde ener­getıkanyń ózara táýel­­diligi aıqyn kórinedi. Geo­logııany qaıta jandandyrý máselesi týraly kóp jazyldy da. Endeshe báseke­les­tikke salynyp, elimiz­diń ult­tyq qorlaryn shasha bermeı, naqty energetıkalyq strategııany ázirleıtin ýaqyt keldi.

Jasyl energetıkaǵa kóshý tujy­rymdamasyna sáıkes, trend pen vektor da álemde synalǵan ár­túrli jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Jasyl energetıka men dástúrli energetıkanyń yn­tymaqtastyq gıdrıdi az zerttel­gen. Bul sala memlekettiń qol­daýyn­syz júzege asa almaıdy. Qazirgi kezde jańǵyrmaly energııa kózderimen aınalysý sánge aı­nalǵanyna qaramastan, dástúrli ener­getıka sektorlarynyń paıdaly jaqtaryna praktıkalyq tur­ǵydan qaraıtyn ýaqyt keldi.

Halyqtyń ártúrli tehnı­kalyq jańalyqtarǵa úlken qyzy­ǵý­shylyǵyn eskere otyryp, Qazaq­stan azamattary da bul baǵytta óz úlesterin qosady. Bul ártúrli markaly elektromobılder satyp alý boıynsha kórinis tabady. Bul baǵytta jergilikti bılik te qalyspaı, elektr jetegimen jumys isteıtin avtobýstar men qoǵamdyq kólikter satyp alady. Munyń bári taıaý bolashaqta oryn alady dep joramaldanyp otyr. EYDU elderinde jasyl ekonomıka nátıjelerine qol jetkizý úshin úlken pikirtalastar bolyp, sheshimder izdestirilýde. Al bizde mundaı áreket jete zerdelenbegen. Tozyǵy jetken elektr je­li­lerine túsetin aýyr júkteme, ásirese keshki ýaqyttarda únemi jaryqtyń óship qalýyna jáne apat­tardyń jappaı oryn alýyna ákelýi múmkin. Qazaqstan osyndaı ssenarıılerdiń aldyn alý úshin ozyq jaǵdaıda jumys isteýi kerek.

Básekeles tujyrymda­malar­dy boldyrmaý úshin jáne energetıka salasynda konvergensııalyq áser etý úshin, sondaı-aq júrgizi­letin energetıkalyq saıasatty keńi­nen maquldaý úshin kelesi jaǵdaılar jasalýy tıis: Qazaqstannyń ener­getıka sýbek­tileriniń qol­da­nys­taǵy stra­tegııalaryn jeke zertteý, ashyq pikirtalastar ar­qyly yntymaqtastyq joldaryn tabý; sarapshylardy tarta otyryp, júrgizilip jatqan ener­getıkalyq saıasat týraly halyqqa baryn­sha ashyq túsindirý; damý baǵdarlamalaryn muqııat zerdeleý, kemshilikter nemese shamadan tys ońtaıly parametrler anyqtalǵan jaǵdaıda, bolmys­ty eskere otyryp ózger­týler engizý; energetıkalyq qaýip­sizdik máselelerin respýblıkada ju­mys isteıtin transulttyq ener­getıkalyq alyptardyń josparlaryna úmit artpaı-aq derbes sheshý, bálkim olardyń strategııalaryna yqpal ete otyryp ulttyq múddelerge saı sheshý; sarapshylar pýlyn jasaý.

Qazir aqıqattan alys usynys beretin kásibı emes áreket­ter kóbeıip ketti. Energetıka salasy­nyń qalaı jumys isteıtinin tú­sinbeıtinder uzaq merzimdi min­­­detterdi jedel sheshý jóninde ońdy-soldy keńes beredi. Nátıje­sinde, energetıkalyq bılik esh­kimdi elemeıtin boldy. Sondaı-aq keıbir uıymdar monopolııalyq baǵytta jumys isteıdi, olardyń jumystary men tujyrymdarynda synı paıymdaý joq, bul aqıqatqa saı emes kóriniske ákelip soǵady. Sonymen qatar kópe-kórineý oryndalmaıtyn jobalarda shy­naıylyqty, ustamdylyqty jaq­taýshylar pi­kirtalastarǵa qa­tyspaıdy, alaıda olar bul tur­ǵyda sheshýshi ról atqarar edi.

Elimizdiń energetıkalyq qa­ýip­­­sizdigin sheshý joldarynyń baǵyty aıqyn. Energetıka sala­syn­daǵy qazirgi ahýal týraly keshendi túsinik bolsa, Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń jańa perspektıvalaryn qarastyrýǵa bolady. Uzaq merzimdi kezeńde eko­nomıkalyq damýdyń negizgi tetigi áli de energetıka bolatyny anyq. Qazaqstan azamattarynyń ál-aýqatyn kóterý jáne onyń aı­maq­taǵy yqpalyn arttyrý úshin bizge berilgen negizgi resýrs­tar­dy barynsha tıimdi paıda­laný qısyndy bolmaq.

Almac ÁBILDAEV, «Qazaqstannyń energetıkalyq aspektileri» ortalyǵynyń dırektory