Japonııanyń qaǵaz jasaý tehnologııasy nesimen erekshe?

Japon qaǵazy qalaı jasalady?

Aldymen vashıdiń jasalý amalyna mán bereıik. Vashı qaǵazyn alý úshin qarashanyń sońy men qańtardyń basy aralyǵynda uzyndyǵy birdeı koýdzo sabaǵyn (tut aǵashynyń túri) jınap, býady. Koýdzo qabyǵy úsh qabattan turady. Syrtqysy kýrokava, ortańǵy jasyly nadzekava jáne ishki aq bóligi shırokava atalady. Aǵashtyń butaqtaryn koshıkı degen bóshkeniń ishine salyp, 3-4 saǵat býlaıdy. Qabyqty sýymaı turyp sabaǵynan arshıdy. Sodan soń kúnge jaıyp keptirip, bir táýlik ózenge nemese aǵyn sýǵa malyp qoıady. Bul onyń syrtqy qabaty sylyný úshin kerek. Takýrıko degen quralmen qabyqtyń syrtqy qabatyn sylyp, ishkisin qaldyrady. Bul aq qabat. Sylynyp alynǵan syrtqy qabatynan hassakı degen qaǵaz jasaıdy.

Budan soń aq qabatty soda ezindisinde 2-3 saǵat qaınatady. Sonda qabyqtyń talshyqtary jumsaryp, quramyndaǵy artyq elementter aǵyp ketedi. Sodan keıin qabyqty taǵy bir táýlik sýǵa malady. Sodadan arylǵan qabyqty kún kózine qoıady. Japon qaǵazynyń ereksheligi sonda, vashıdiń qaı túri bolsa da, jasaý kezinde hımıkattar paıdalanbaıdy, tabıǵı taza qalpy saqtalady. Sondyqtan japon qaǵazy kún kózinde jatsa da sarǵaımaıdy, kerisinshe ýltrakúlgin sáýlelerdiń áserinen aǵara túsedi. Budan soń qabyqtyń búlingen talshyqtary men lastanǵan bóligi bolsa qolmen tazalaıdy. Qaǵaz jasaýshy muny istemese, ónim sapasyz bolyp shyǵady, sondyqtan japondar bul iske de uqyptylyqpen qaraıdy.

Jyńǵyl taıaqpen shıkizatty tal­shyqtary jumsarǵansha sabap, stanoktyń ishine salyp, sý quıyp, batat úgindisin qosyp, aralastyrady. Nátıjesinde sensýı degen qoıý massa shyǵady. Sensýıdy aǵash dińgekke salyp, birneshe qaıtara jaıady. Súzgiden ótken shıkizatty arnaıy tósenishtiń ústine qoıady. Osylaısha shıki qaǵazdaǵy sý táýlik boıy aǵyp, qurǵaýy kerek. Arnaıy press pen domkrattyń kómegimen qaǵazdyń sýyn syǵady. Qa­ǵaz bastyrylǵan kúıi bir táýlik turýy kerek. Bir kún ótkende prestelgen qaǵazdyń paraqtaryn taldap bólip, arnaıy panelge kerip tastaıdy. Qalyń qaǵaz qajet bolsa paraqtardy qos-qostan biriktiredi. Sodan soń qaǵazdy kún kózine qoıady. Japon qaǵazy osyndaı aýyr qol eńbeginiń nátıjesinde daıyn bolady eken.

«Bóten eldiń qaǵazy tez jyrtylady»

Japonııada qaǵaz jasaý tehnologııa­sy týraly derekter VII ǵasyrǵa tán. Ejelgi zamanda japondar qaǵaz jasaýǵa qarasora, koýdzo, gampı, mısýmata (qaǵaz butasy) tárizdi ósimdikterdi paıdalanǵan. Japonııadaǵy qaǵaz óndirisiniń túpki bas­taýynda Býdda áýlıesi Donchıoý tur. Ol alǵashqy boıaý quraldaryn jasaǵan tarıhı tulǵa. Kúnshyǵys elinde 1300 jyl buryn qaǵaz jasaý tehnologııasy júzege asqany týraly derekter «Nıhonshıokı», «Nıhongı» kóne kitaptarynda kezdesedi. «Nıhonshıokıde» Donchoıýdyń dıirmen tasyn alǵash jasaǵan usta ekeni týraly da málimetter bar.

Japonııadaǵy qaǵaz tarıhy týraly aıtqanda koýdzo men qarasora talshyqtaryn qaǵaz jasaýǵa paıdalaný kerektigin kórsetken Shıoýtokýtaıshı el kósemi eske túsedi. Japon jazýynyń atasy Shıoýtokýtaıshı zamanynda gortenzııadan (japon gúli) alynatyn nerı suıyqtyǵy qaǵaz óndirisinde paıdalanylǵan. Heıan dáýirinde, Saga ımperatordyń kezinde Kamııagava ózeniniń jaǵasynda qaǵaz kásiporny qurylyp, ádemi órnekti, túrli-tústi qaǵazdar el aýmaǵyna taralyp, Tań memleketine de jetkizilgen. «Gendzı monogatarı», «Makýranosoýshı» tarıhı kitaptarynda atalǵan mekemeniń qaǵazyna qatysty madaq sózder bar. Japondardyń ulttyq qaǵaz túrin qol­daný úrdisin áspetteıtini ejelgi dáýir­degi ádebı týyndylarynan tanylady. «Gendzı monogatarı» povesinde «Bóten eldiń qaǵazy tez jyrtylady» dep jazylǵan. Bul ejelgi Kúnshyǵys elinde ulttyq qaǵaz ǵana paıdalanylǵanyn bildirse kerek.

Juqa da berik vashı

Koýdzodan koýdzoshı dep atalatyn jumsaq ári tyǵyz qaǵaz jasalsa, mısýmatadan jyltyr qaǵaz alynǵan. Búgingi zamanǵa jetken japondyq qaǵaz óndirý tehnologııasynda eń kóp taralǵany vashı qaǵazy. Vashı mısýmata, gampı ósimdikterinen alynady. Vashıdiń de túr-túri bar. Mysaly, bambýk, kúrish, t.b. dándi daqyldardyń sabanyn óńdeý arqyly jasalatyn qaǵazdy «kúrish qaǵazy» atap júr. Joǵary sapaly vashı ońaılyqpen jyrtylmaıdy, sý ótkizbeıdi, aq qalpyn saqtaıtyn, tyǵyz. Vashı erte dáýirlerde hat jazýǵa, orıgamı úshin jáne jyljymaly shıoýdzı esikterin jasaýǵa paıdalanylǵan. Vashıden kıim tigip, mıokýrı shash sándeıtin áshekeı buıymdaryn da jasaǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde vashı «fýsembakýdan» aerostat bombalaýshynyń syrtqy qabyǵy úshin paıdalanylǵan. Qazirgi zamanda vashı jazý óneri kallıgrafııada keńinen qoldanylady.

Vashı qaǵazyn jaryqqa ustasa talshyqtarynyń tyǵyz toqylǵany baıqalady. Qaǵazdyń talshyqtary neǵurlym uzyn bolsa, soǵurlym tyǵyz keledi. Koýdzoshı talshyqtarynyń uzyndyǵy 10 mm, al gampı, mısýmata talshyqtary – 5 mm. Vashı juqa bolǵanyna qaramastan óte berik.

Japonııada qaǵaz óndirý tehnologııasynda keńinen qoldanylǵan ádistiń biri nagashıdzýkı, kóne Nara kezeńinde qolónershiler aınalysqan. Býdda sýtralaryn qaǵazǵa túsirip, ǵıbadathanalarǵa ornalastyrý da kóp qaǵazdy qajet etken. Japonııanyń ár óńirinde sheberler koýdzo butasynan osyndaı qaǵazdar jasaýmen aınalysqan. Býdda sýtralary basylǵan qaǵazy bar áıgili «Hıakýmanto daranı» aǵash pagodasy da osy kezeńde jasalypty. Bul sýtralar álemdegi eń alǵashqy jazý basylǵan qaǵaz bolyp esepteledi.

Heıan dáýirinde romandar men óleń­der túrli-tústi oıýlarmen bezendirilgen qaǵazǵa basylǵan. Baıyrǵy ádebı shyǵar­malar tańbalanǵan qaǵazdar negizinen mýrasakı (kúlgin), aı (kók), benı (kú­reń) degen boıaý túrlerimen boıalǵan. Japon murajaılary men ǵıbadat úıle­rinde ádemi oıýlarmen órnektelip, altyn, kúmis untaqtarmen bederlengen qaǵazdarǵa tańbalanǵan kóne ańyz-jyrlar saqtaýly. Edo dáýirinde (1603-1867) taraǵan kavaraban gazetteri men ýkııoe plakattary da qaǵazdyń japon jerinde ejelgi zamanda keńinen paıdalanǵanyn kórsetedi.

Búginde japon ulttyq qaǵazy barlyq salada keńinen qoldanylady desek, artyq aıtqandyq emes. Jıhazdar men turmystyq zattardyń zamanǵa saı túrleri kóptep shyqqanyna qaramastan, japon úıindegi jyljymaly fýsýma, shıoýdzı esikterin jasaýda vashı qaǵazy paıdalanylýda. Vashı qaǵazy tolyǵymen tabıǵı bolǵandyqtan adam densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa zııansyz. Quramynda hımııalyq jasandy zattary bar kez kelgen ónim ekologııalyq turǵydan azdy-kópti zııany bar ekeni belgili. Japondar osyny eskerip, úıde plastıkalyq emes, ulttyq qaǵaz vashıden jasalǵan esikterdi ornatqan. Shıoýdzı esiginiń negizi osyndaı tabıǵı qaǵaz bolǵandyqtan, úı ishine kún sáýlesi erkin túsedi.

Qaǵaz – ult mádenıetiniń aıshyǵy

2014 jyly IýNESKO-nyń mate­rıaldyq emes mádenı muralar tizimine sekıshıýbanshı (Shımane prefektýrasy), honmınoshı (Gıfý prefektýrasy), hosokavashı (Saıtama prefektýrasy) dep atalatyn qaǵazdyń úsh túri engizildi. Vashı qaǵazynyń bas ortalyǵy Gıfý prefektýrasy sanalady. Munda negizinen honmınoshı qaǵazy óndiriledi. Shımane prefektýrasynda sekıshıýbanshı qaǵazy jasalsa, Saıtamada qaǵazdyń hosokavashı degen túri bar. Fýkýı prefektýrasynyń qaǵazy ejelgi zamanda memlekettik resmı is-qaǵazdarǵa paıdalanylǵan. Koýchı prefektýrasynda shyǵatyn qaǵaz tosashı dep atalady.

Qaǵaz jasaýdyń japondyq tehnologııasynda eń bastysy taza sý ekeni belgili. Atalǵan óńirler erekshe tunyq sýymen erekshelenedi. Fýkýı prefektýrasynda qaǵazdyń Ana pirine tabynyp, arnaıy ǵuryptyq sharalar ótkiziledi. Osy ólkede Qaǵaz pirine arnalǵan ǵıbadathana ashylǵan. Japondar vashı qaǵazynyń qansha ǵasyr ótse de sapasy joǵalmaı saqtalýy men álemge taralǵany úshin Qaǵaz pirine arnalǵan ǵuryptyq sharalarǵa úlken mán beredi.

Qaǵazdyń ulttyq tanym turǵysynan máni erekshe. Mysaly, Honshıý aralynyń soltústigindegi Toýhoký ólkesindegi móńke balyq beınesindegi qaǵaz áshekeıdi jańa jyl qarsańynda ǵıbadathanalarǵa ilý dástúrge aınalǵan. Sondaı-aq dás­túrli batpyraýyq ushyrý meıramyna tako jasaýǵa, shildedegi tanabata mere­kesinde, karýtatorı, sýgoroký oıyndaryna paıdalanylady. Mıdzýhıkıden jasalǵan tyrna pishinin merekelik dastarqannan kórýge bolady. Sondaı-aq Edo dáýirindegi esýgoroký oıyn kartalary da vashıden jasalǵan. Esýgorokýdyń keıbir túrleri Japonııanyń qaǵaz murajaıynda saqtaýly. Al «Áýe batpyraýyqtary» mýzeıinde vashıden jasaǵan jeńil batpyraýyqtyń kóptegen túrleri bar. Japonnyń ýchıva jelpýishin jasaýǵa da vashı qaǵazy paıdalanylady.

Vashı qaǵazdary ýkııoe gravıýralarynda keńinen qoldanylýda. Sýretshiler vashıdiń sııany jaqsy sińiretin qasıetin baǵalaıdy. Vashı qol eńbegi arqyly paıda bolatyndyqtan, japon qaǵaz óndirisinde soǵan saı quraldary bola­dy. Echıdzenvashı qaǵazyn shyǵa­ratyn Fýkýı prefektýrasyndaǵy «Ioshı­daıasashımono» sheberhanasyn­da vashı quraldary júz jyldan beri jasalýda. Bul sheberhanany ataká­sipti jalǵastyrýshy Ioshıda Mınorý basqarady. Sheberhanada sýkıgeta aǵash ramasy jasalady. Japon she­beri sapaly ramalar shyǵý úshin kóp jyl eńbektený qajettigin aıtady. Sheberhana basshysynyń uly Kıýchı Masakıdiń aıtýynsha, ol óziniń kásibin tastap, atadan balaǵa mura bolyp jetken qaǵazǵa arnalǵan quraldar sheberhanasy qurdymǵa ketpes úshin osy jumysty jalǵastyrýda.

Vashı qaǵazynyń oıý-órnektermen bezendirilgen túri edokarakamı dep atalady. Qaǵazǵa oıý túsirý ádisteri de ejelgi zamannan qalyptasqan. Iаnagı Tomoko esimdi sýretshi edokarakamı qaǵazyn álemge tanytý jolynda eńbek etip júr. Ol edokarakamı kórmesin Italııada ótkizgen. Osylaısha edokarakamı qaǵazy shetelge tanyla bastady. Eýropalyqtar japon sýretshisine edokarakamıden ásem bezendirilgen sándik tóbeler jasaýǵa tapsyrys bergen. Altyn búrikken, túrli-tústi oıýmen bezendirilgen japon qaǵazy sheteldikter tarapynan osylaısha suranysqa ıe.

IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine engen honmınoshı qaǵazy Gıfý prefektýrasynyń Mıno aımaǵynda shyǵarylady. Bul óńirde qaǵaz óndirýdiń 1300 jyldyq tarıhy bar. Nagara ózeniniń móldir tunyq sýy men koýdzo butalaryn paıdalaný arqyly alynatyn qaǵaz joǵary sapasymen erekshelenedi. Mıno qaǵazy appaq ári jumsaq bolýymen qatar berik. Mınoda kóktem týa qyzǵylt qaǵazdan oıylǵan sakýra gúlin hanamıkoshı platformasynda alyp ótedi. Bul merekede barlyǵy otyzǵa jýyq hanamıkoshı platformasyn kórýge bolady.

Kúzdegi «Akarı» kórmesinde dástúrli qaǵazdan jasalǵan jarqyraǵan shamdar janady. Qaǵaz shamnan tógilgen sáýle kóshelerdi jaryqqa bóleıdi. Kórme kezinde vashıden jasalǵan alýan túrli buıymdardy tamashalaýǵa bolady. Mınoda oramal, shulyqtarǵa deıin vashı dástúrli qaǵazynan toqylady. Mıno qalasy vashı qaǵazynyń otany bolǵandyqtan bul óńirdiń turǵyndary qaǵazdy aıryqsha qasterleıdi. Vashı qaǵazynan jasalǵan qolóner buıymdary kóp. Mınoda sondaı-aq alys aımaqqa hat jibergende vashı qaǵazyna hosh ıisti aǵash untaqtaryn orap, salyp jiberedi. Mundaı jupar ıisti qaltashalar fýmıko dep atalady.

Japonııada bambýk sheńberge jap­syrylǵan vashı shamdaryn kóp kez­des­tiremiz. Chıoýchın dep atalatyn qaǵaz shamdar ońaı jınalýymen erekshe. Kóne úlgisin saqtaǵan chıoýchın shamdary ǵuryptyq merekelerde de qoldanylady. Japon dızaınerleri chıoýchın shamdarynyń túr-túrin shyǵarýda. Nogýchı Isamý esimdi japon dızaıneri «Akarı» dep atalatyn sándik shamnyń eki júzden astam túrin jasaǵan.

Japonııada qaǵaz jasaıtyn kásip­or­yn­­dar tarıhy ejelgi dáýirden bas­taý alady. Mysaly, «Sýgıhara shıoten» kompanııasyn búginde áıgili qaǵaz jasaýshy sheberdiń onynshy urpaǵy basqarýda. Sheteldikter japon qaǵazynyń qolmen, ejelgi ádisterdi saqtaı otyryp jasalý ereksheligin baǵalaıdy. Eýropa elderiniń qaǵaz jasaý tehnologııasynyń tarıhy japon qaǵazymen baılanys­ty. HII ǵasyrdaǵy eýropalyqtar maqtadan qaǵaz óndirgende tamedzýkı tehnologııasyn paıdalanǵan. Al gollandııalyq sýretshi Rembrandt vashı qaǵazyn gravıýralarynda paıdalanǵan. Sondaı-aq japon qaǵazy ıspan sýretshisi Pablo Pıkasso men HH ǵasyrdaǵy dańqty tulǵalardyń biri Mark Shagaldy tánti etken. Japon qaǵazy Vatıkan qabyrǵasyndaǵy sýretterdi qalpyna keltirýde paıdalanyldy.

Japon ǵylymı ınnovasııasyndaǵy qaǵazdyń róli

Dástúrli japon qaǵazdary aýyl sharýashylyǵy ǵylymynda qol­da­nysqa ıe. Japonııanyń baý-baq­sha­la­rynda túrli-tústi qaǵaz qal­ta­shalarmen qaptalǵan alma, almurt, t.b. jemisterdi kóremiz. Ár jemistiń qaltashasy erekshe ádispen jasalǵan, quramy da bólek-bólek. Almanyń qaltashasyn «Shıbataıakakoshı» kompanııasy shyǵarady. Japon jemis-jıdek sharýashylyqtary vashı qaǵa­zynan jasalǵan qaltashalardy paıda­lanǵanyna ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Bul qaltshalar pisý merzimi taıaǵan jemisti jelden, jańbyrdan jáne zııankes jándikterden qorǵaý úshin jasalǵan. Qaltashalardy jemisterge kıgizý merzimi de ártúrli. Mysaly, alma pisýge bir aı qalǵanda osyndaı arnaıy qaǵazǵa oralady. Al mangoǵa qaǵaz qaltasha pisken jemis jerge túsip buzylmaýy úshin kıgiziledi.

Tokıo aýylsharýashylyq ýnıver­sıtetiniń professory Isogaı Akıra sellıýlozanyń nanotalshyqtaryn jasaý jolynda álemdik deńgeıde jańalyq ashty. Isogaı oılap tapqan sellıýlozalyq nanotalshyq temirden bes ese berik jáne bes ese jeńil eken. Onyń quramynda mol mólsherde metall ıondary bar. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymyndaǵy osy jańalyqtyń ná­tıjesinde sasyq ıisti úsh ese kóp so­ratyn qaǵaz jórgekter men sııasy birkel­ki túsetin qalamdar jasaldy. Sel­lıýlozaly nanotalshyqtar arqyly «Mısýbıshı» qalamdarymen jazý jazǵanda sııa qaǵaz betine únemdi túrde birkelki túsedi. Nanotalshyqtardy ushaq, kólik qurastyrý isinde paıdalanýǵa bolady. Bul qorshaǵan ortanyń saqtalýy úshin asa mańyzdy, aǵash súregin qaıta óńdep paıdalanýdyń tıimdiligin de osydan kóremiz. Osylaısha myńdaǵan jyldar boıy paıdalanyp kelgen qaǵaz óndirý tehnologııasy jańa dáýirde de zamanaýı ınnovasııamen ushtasýda.

Japonııada qaǵazdy mashına qu­rastyrýda da paıdalanylady. Kóliktiń avtomatty ótkizgish qorabynda qozǵalt­qysh energııasy beriletin bolat dısk bar. Osy dıskter qaǵazdan jasalǵan frıksıondy materıalmen kómkerilgen. Bul materıal maıdy jaqsy sińirip, jylýdy ustamaıdy. Dıskter tozbaıtyndyqtan ony paıdalaný merzimi kóliktiń paıdalaný merziminen de uzaq bolady.

Japonııada sanıtarlyq zattar­dy jasaýda dástúrli qaǵazdyń er­ek­­­­she túri paıdalanylady. Sá­bı jór­gek­teri, gıgıenalyq maılyq­tar, t.b. quraldardan ózge eshbir elde kez­des­peıtin ozyq japon tehnolo­gııa­sy­nyń belgisi bili­nedi. Sanıtarlyq maqsatta paıdalanatyn qaǵaz sýǵa sal­ǵanda lezde erip, iz qaldyrmaıdy. «Pa­pılııa» kásip­ornynda óndiriletin qaǵaz sanıtarlyq maqsattardan bólek ózenge qaǵaz oıyn­shyqtar aǵyzý rá­siminde, baqshada daqyl egý kezinde paı­dalanylady. Baý-baqsha egý kezinde dán salynǵan qaǵaz qaltashalardy qazylǵan topyraq astyna salyp kó­medi. Ylǵal topyraq astyna túsken erigish qaǵaz joıylyp, daqyl ǵana qalady. Bul qorshaǵan ortanyń las­tanbaýy, adam energııasynyń artyq shyǵyndalmaýy úshin jáne tabıǵı qaǵazdy únemdeýde óte tıimdi ádis.

Sharafat JYLQYBAEVA,japontanýshy