Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Japondar shekaraǵa kelip tirelgen Keńes-Mońǵol áskerin saryltyp kúttirip qoımaı, 1939 jyldyń 11 mamyry kúni so­ǵysty bastap jiberdi. Maıdannyń alǵy shebi 80 shaqyrymǵa, alǵy shepten­ tylǵa deıin 25 shaqyrymǵa sozylyp jatty. Osylaı mamyrdyń 11-inde bastalǵan soǵys osy aıdyń 31-ine deıin jalǵasty. Jıyrma kúnniń ishinde samýraılardyń beti qaıtty. Biraq olar entigin sál basyp alyp, shildeniń 2-si kúni qaıtadan sheshýshi shaıqasqa kiristi. Soǵys qyrkúıek aıy­nyń ortasyna deıin jalǵasty. Eki ja­rym aıǵa sozylǵan urysta japondar 50 myń adam, 660 ushaq, 175 zeńbirek, 340 shaqty pýlemetinen aıyrylyp, qyrkúıektiń 16-sy kúni jeńilgeni týraly aktige qol qoıdy. Mine bıyl osy oqıǵaǵa, ıaǵnı Halhyn-gol shaıqasynyń jeńisine 80 jyl tolyp otyr.

KSRO Joǵary Keńesiniń Jarlyǵymen Halhyn-gol shaıqasyna qatysyp, erlik kór­setken Qyzyl Armııanyń 17068 ofı­seri men jaýyngerine orden, medal be­rildi. 73 adam Keńes Odaǵy Baty­ry­ ataǵyna ıe boldy. Ushqyshtar – Iа.V.Smýshkevıch, G.P.Kravchenko, S.I.Grı­se­ves eki márte batyr atandy. Moń­ǵol úki­meti de Memlekettik Kishi Qu­ryltaı she­shimimen Halyq Armııasy­nyń 726 ofı­ser-jaýyngerine, Qyzyl Armııa­nyń 326 jaýyngerine áskerı Qyzyl Tý or­denin tabystap, onyń syrtynda 14 adam­ǵa Mońǵolııa Batyry ataǵyn berdi. Osy on tórt adamnyń ekeýi – orys, bireýi – qazaq. Qos orystyń biri – ataqty qolbasshy G.K.Jýkov bolsa, ekinshisi – I.I.Fedıýnınskıı. Al batyr qazaqtyń aty-jóni – Ikeı Mızamuly.

Taǵy bir este bolarlyq dúnıe, Hal­hyn-gol soǵysyna qatysqan ekinshi ush­qysh qazaq Jaısanyp Múdárisuly áske­rı­ joǵary shen general-maıor ataǵyna ıe boldy.

Batyr jaıly málimet

Ikeı Mızamuly týraly mońǵol arhıv­terin­degi resmı qujatta ol 1911 jyly Baı-ólke aımaǵynyń Delún sýmyn jerin­de týdy delinipti. Biraq el arasynda saq­tal­ǵan keıbir aýyzeki málimetterge jáne batyrdy biletin adamdardyń aıtýyna qaraǵanda Ikeı 1913 jyly dúnıege keldi deýge negiz bar.

Aıtalyq, Baı-ólke aımaǵynyń resmı únparaǵy «Jańa ómir» gazetiniń 1993 jylǵy №18 sanynda jaryq kórgen jazýshy Soldathan Oraıhanulynyń «Er­lik máńgi óshpeıdi» atty joljazba bel­gileýinde, bul kisige Ikeı Mızamuly jaıly estelik aıtqan bulǵyndyq Aqtanqoja atty qarııanyń sózin keltiredi. Osyndaǵy derekte, Ikeı batyr Orazbek basqarǵan mol­qy qoshýynyna (ákimshilik birlik) qa­rasty qankeldi Qosha záńginiń aýylynda 1913 jyly týǵan delinse, sonymen qatar 1930-shy jyldary Baı-ólke óńirinde jańa­ nızam mektepteri ashylyp, jańa zaman oqýy­na bala berýdi el basshylaryna ókimet min­dettegen kórinedi. Joǵarydaǵy Qosha záń­gi mindetinen qutylý úshin kedeı Mızam­ǵa bir qoı berip, tentek balasy Ikeıdi jańa nızam oqýyna jibertkeni jaıly aıtylypty.

Sóıtip 1931 jyly 17-18 jastaǵy Ikeı Tulbada ashylǵan saýat ashý oqýyna kele­di. Bul mektepti ashqan hám ustazdyq et­ken – О́skemen-Semeı óńiriniń týmasy, osy jyldary komsomol joldamasymen­ Qobda qazaqtaryn aǵartýǵa arnaıy jibe­rilgen Berdiqoja Joltaev edi. Osy Berdi­qoja aǵamyzdyń esteliginde: «Ikeı istı­gen qara bala boldy. О́te sotqar, biraq sa­baqqa jaqsy, aılaly tentek bolatyn» depti.

Jańa oqýǵa kelgenge deıin Ikeı 1926-1930 jyldary orys saýdagerleri or­­natqan qoıdyń júnin jýatyn kásip­oryn­da 2-3 jyl jumys istegen kórinedi. Osylaısha, eptep oryssha til syndyryp, jańasha hat tanyǵan jigit bolashaq ómirin Ulan-Batyr qalasyndaǵy Qujyrbulyń áskerı garnızonynda qatardaǵy soldattan bastap, keshikpeı Ulan-qýaryndaǵy Áskerı joǵary mektepke qabyldanady. Osynda oqyp júrip 1932-1933 jyldary ba­tys aımaqtardy qamtyǵan lamalar kóte­rilisin janshýǵa qatysyp, erlik kór­setkeni úshin Bas qolbasshy marshal Demıt­tiń (Demıd) jarlyǵymen almas qylysh­pen syılanady.

Áskerı joǵary mektepti 1934 jyly bitirgen Ikeı áýelgi qyzmetin Ulan-Ba­tyr qalasyndaǵy I atty dıvızııanyń II polkinde bastaıdy. 1936 jyly ózinen úsh jas úlken Doljyn Sonymqyzy (So­nomyn Doljın) degen mońǵolǵa úılenedi.

Bul tusta joǵaryda aıtqanymyzdaı, Mońǵol eliniń shyǵys shebi Halhyn-gol óńiri shınelisti jaǵdaıda edi:● 29 qarasha, 1935 jyl. Japon jáne Manjýrııa áskeri Bulan-shı qaraýyl beketine shabýyl jasap, 20 shaqty soldatty óltirdi.● 19 jeltoqsan, 1935 jyl. Jaýdyń 300 áskeri Bulan-shı qaraýyl beketine sha­býyl jasap, 16 soldatty tutqyndap alyp ketti.● 12 aqpan, 1936 jyl. Japondardyń 25 mashınamen jabdyqtalǵan 500 ja­ýyn­geri Bulan-shı qaraýyl beketine soq­tyqty.● 9 naýryz, 1936 jyl. Jaýdyń 100 shaq­ty atty áskeri Baıan-qolaı qaraýyl beketine shabýyldady.● 12 sáýir, 1939 jyl. Boıtyqty qu­myn­da 12 jaraqty tehnıkamen jabdyq­tal­ǵan jaýdyń 400 atty áskeri shekara buzdy. ● 1939 jyldyń mamyr aıynda soǵys bastaldy. Qazaq ofıseri Ikeı Mızamuly dereý maıdanǵa suranyp ótinish jaza­dy. О́tinishti qabyl etken basshylar ony 6-shy Tamsyq dıvızııasynyń 17-shi atty polkynyń 4-shi sumyn (rota) komandıri etip taǵaıyndaıdy. Bul dıvızııa áne-mine soǵysqa kiremiz dep entelep daıyn turǵan.

Qysqasy, Ikeı mamyr aıynda atoılap urysqa kirip, jaýdyń betin qaıtarǵan. Kelesi shilde aıynda bastalǵan ekinshi zor maıdanǵa taǵy da qol bastap shyqqan. Shildeniń 3-i kúni Baıan-saǵan shaıqasynda asqan erlik kórsetken. Ile-shala shildeniń 24-i kúni bolǵan kezekti shabýylda rotasyn bastap, samýraılardyń shebin buzyp, qorǵanysyn tas-talqan etedi. Aqyry qa­synda birge júrgen orys kómekshisi Ivanov jáne birneshe jaýynger joldas­tarymen birge zeńbirektiń dóp tıgen oǵynan qaza tabady.

1981 jyly mońǵol tilinde jaryq kór­gen «Halhyn-gol shaıqasyna qatysqan jaýyngerler esteligi» atty kitapta qa­tar­­daǵy bir jaýynger: «Komandır Ikeı on­shaqty samýraıdyń ortasynda jalǵyz ózi ebelekteı shyraınalyp, barlyǵyn qylyshpen demde jýsatyp saldy» dese, taǵy bir maıdanger: «Sumyn bastyǵy Ikeı jaýlardy qylyshymen jas shybyqtaı qy­ryqty, qarýynyń júzi qaıtqanda onyń muqalmas ushymen jaýdy shanshyp alyp, laqtyrǵanyn kórdim» depti.

Batyr ólgen soń onyń jansyz denesin maıdandas dosy, sol kezde atty polk ko­mandıri, Mońǵolııa Halyq Batyry ataǵyn alǵan, ańyz adam Lodonuly Dan­dar Kólikti Manqynnan (Gólógt Man­han) at arbaǵa tıep alyp, Halhyn-gol óze­ninen ótkizip, Baıansaǵan (Baıansagaan) jota­sy­nyń ońtústigindegi Eke burqan (Ih býr­han) jazyǵyna aparyp óz qolymen jerlepti.

Bertinde Dandar batyr eptep qyzyp alyp «Meni batyr deısińder, Ikeıdiń qasynda men kimmin. Ol sııaqty er ekin­shi qaıta týmaıdy-aý» dep eńiregeni jaı­ly ataqty jazýshy, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty S.Dashdoorovtyń este­liginde aıtylsa, zapastaǵy maıor, tany­mal aqyn S.Bold: «Sonaý jyldary Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty jazýshy E.Oıýýn jáne ataqty batyr Dandar bas­tap Halhyn-golǵa bardyq. Dandar batyr Ikeı dosynyń zıratynyń basynda turyp «Qaıran Ikeıim-aı, aqtarylǵan ishek-qarnyn qolyna ustap alyp, jaýǵa shapqan erim-aı», dep toqtamaı jylady» depti.

Qazirgilerdi bilmedim, mońǵoldyń kóne kózderi Ikeı dese ishken asyn jerge qoıatyn. Bertinde batyrdyń basyna qoıylǵan qulpytasqa mońǵoldyń úlken aqyny D.Nıamaa: Uly Otannyń batysynda,Alǵashqy demin qyrnady,Uly Otannyń shyǵysynda,Sońǵy demin jınady, – dep bádizdepti.

Estelikter ne deıdi?

Sonomqyzy Doljyn, batyrdyń súıgen jary

Halhyn-gol shaıqasynyń 30 jyldyq datasyna oraı 1969 jyly qyrkúıek aıynda «Únen» gazetinde jaryq kórgen «Joǵalǵan jarym» atty esteliginde: «Osydan 30 shaqty jyl buryn jap-jas qazaq ofıseri Ikeımen kó­ńil jarastyrdym. Ol kezde Ikeı jańadan oqý bitirgen, Ulan-qýaryndaǵy áskerı bólimde-tin. Men jaqyn qurbyma baryp júrip onymen tanystym. Eńseli, uzyn­ boıly, qasy qap-qara, ázilqoı, aıt­qan sózi mirdeı, sóıte tura kópshil, qara­paıym jigit birden unap qaldy. Ekeýmiz bir shańyraq astynda 4-5 jyl birge turǵanda júz shaıysyp kórmedik. Ikeı óte-móte adal, óz isine berilgen jan edi. О́ziniń qaraýyndaǵy soldattarǵa týǵan ákesindeı qamqorlyq jasaıtyn. Keıbir kezderi áskerlermen birge kazarmada qonyp qalatyn. «Nege olaı jasaısyń?» degenimde, jaryqtyq:

– Aldaǵyny boljaý qıyn, árqashan eldi qorǵaýǵa daıyn turýymyz kerek, deı­­tin. Rasynda keshikpeı soǵys bastal­dy.­ Ikeı úı betin kórmeıtin boldy. Birde ol:

– Keshikpeı maıdan shebine attanýym múmkin. Doljyn sen meni túsin, búgin so­ǵysqa barýǵa suranyp ótinish jazdym, – dedi. Bul sóz maǵan tulaboıymdy toq­ soqqandaı áser etti. Esimdi jıyp: «Maıdanǵa qashan attanasyń?» dep sura­dym. Ikeı: «Men barǵansha soǵys bitip qala ma dep alańdap otyrmyn» dep kúldi. Sóı­tip júrip kóktemdi qarsy aldyq. Kún jek­senbi edi. Tumaý tıip úıde jatqam, Ikeı­di bireýler áskerı bólimge shaqyryp áketti. Keshikpeı úıge kelip:

– Áskerlerdi jattyqtyrý úshin biraz ýaqyt syrtta júretin boldym, – dep qorjyn-qospaǵyn jınastyrdy. Aýyryp jatsam da basymdy kóterip, kómektesýge um­tylyp edim, ol «qajeti joq, durystap emdel» dep buıyrdy. Ekeýmiz qatar oty­ryp, shaı ishtik. Ol býynyp-túıi­nip shy­ǵyp ketti de, «bas qolbasshy syılaǵan almas qy­lyshymdy umytyp ketippin» dep apyl-qupyl kirip kelip, qylyshyn alyp shyǵyp ketti. Sol ketkennen qaıta oral­­mady. Ikeı maǵan soǵysqa attanyp bara jatqany jaıly aıt­qan joq. Tegi, meni ýaıymdamasyn dedi me, álde áske­rı qupııa solaı ma, bilmedim. Onyń so­ǵysqa ketkenin keıin jol­dastary es­tirtti. Sodan bas­tap, shyǵys jaqqa kózim talǵansha telmiretin boldym. Biraq ti­leýim qabyl bolmady.

Bir kúni «Ikeı maıdanda qaza tapty» degen sýyq habardy estip, alǵashynda sen­bedim. О́ıtkeni qylyshpen qyldy qıyp túsiretin, amal-aılaǵa jetik, ásire­se at ústinde sheber saıysker, ony jaý óltiredi degen oı mende múlde bolmady.

Aqyry jarymnyń ólgeni shyn eken. Maıdanda birge bolǵan dostary onyń asqan erlikpen qaza tapqany jaıly aıtyp keldi. Úlken qalada Ikeısiz ómir súrgim kelmedi. Úı-múlkim, jıǵan dúnıemdi tárk etip, ıne-jip te almaı tastadym da týǵan aýy­lyma tartyp kettim. О́ıtkeni, bir jyl buryn Ikeı meniń tórkin jurtyma qaıyn­shylap ke­lip, olarmen tanysqan edi. Ony bári biletin. Týǵan-týys, aýyl-aımaq meni jylap-eńirep qarsy aldy. Qart anam:

– Bul ǵumyrymda tamasha kúıeý balam bolǵany úshin táńirge rıza edim. Ol da baıandy bolmady, – dep eńiregende etegi jasqa toldy. Osy bir qaraly kúnnen keıin kóp jyl óksýmen ómir ótkizdim. Mendegi taǵy bir ókinish: Ikeı fotoǵa túsý­di qalamaǵandyqtan onyń jansyz beı­nesi saqtalmady. Biraq jarymnyń qap-qara qasy, shıraq qımyly, ázil-qal­jyń­ǵa toly sózderi men ushqyn shashyp qaraıtyn qońyr kózderi máńgi jadymda saqtaldy» depti.

Osy mońǵol jeńgemiz týǵan jerine baryp mal baǵypty. Jalǵyz anasy dúnıeden ótken soń aınalyp Ulan-batyrǵa kelip, temirjolshylar mádenıet úıinde tiginshi, keıin osynda tazalaýshy bolyp júrip dúnıeden ótipti.

H.Dabaseren (H.Davaaseren), batyrdyń qol astyndaǵy jaýynger

Ikeı Mızamulynyń qol astynda áskerı boryshyn ótegen jáne maıdan she­binde birge bolǵan jaýynger H.Da­baserenniń 1969 jyly «Únen» gaze­tine jarııalanǵan «Leıtenant Ikeı máńgi esimizde» atty esteliginde: «1937 jyly Qobda aımaǵynan ásker qataryna shaqy­ryl­dym. Vzvod komandıri Ikeı degen qazaq eken. Bastyǵymyzdyń qatań tárbıesiniń arqasynda vzvodymyz dızızııanyń úzdikter qatarynda boldy. 1939 jyly maýsym aıynda maıdanǵa attandyq. Men Samdyn degen pýlemetshiniń kómekshisi edim. Bul da batys aımaq adamy-tyn. So­ǵys bas­talar aldynda Ikeıdi maıdan qol­basshylary 6-shy atty dıvızııanyń 15-shi polky 4-shi sumynǵa komandır etip ta­ǵaıyndady. Ikeı batys aımaqtyq, ıaǵnı jer­lesi Samdyn ekeýimizdi ózimen birge ala ketti... Shildeniń sońyna taman bizdiń sumyn Gólikti Manqyn (Gólógti Manhan) shaıqasyna qatysty. Jaýdyń bekinisin buzyp, shabýylǵa ótý óte qıyn boldy. Ikeı ózi bastap, jaýdyń shebin buzyp kirip, samýraılardy shetinen jamsatyp bara jatty. Bir kezde komandırimizge oq ıgen­deı boldy. Júgirip barsam, oń qoly­na oq tıipti. Jarasyn tańyp berdim. Maǵan «qolmyltyǵymdy oqta» dep buıyr­dy. Men buıryǵyn oryndap, óz ornyma kettim... Soǵys saıabyrsyǵan tusta júgirip kelsem, komandırim pıstoletin qysyp ustap otyrǵan boıy jan tapsyrypty. Dál qasynda jeti japonnyń óligi jaırap jatty. Dereý Ikeıdiń óli denesin ıyǵyma salyp, shtab ornalasqan aýmaqqa jetkizdim...».

A.Shartolǵaı,

tanymal jazýshy

Bul estelikti Shartolǵaı bertinde 4-shi sumyn jaýyngeri, ıaǵnı Ikeıdiń sar­bazyna jolyǵyp jazyp alǵan eken. Es­telikte: «Jaýdyń zeńbirek atakasy bizdiń polkty attap bastyrmady. Bul jaǵdaı ári qaraı jalǵasar bolsa, eshkim tiri qalmas edi. Osyndaı qıyn sátte polk bastyǵy Dandar bizdiń 4-shi su­myndy jańbyrsha jaýǵan zeńbirek snarıadtarynyń astynda shabýylǵa ótip, jaýdyń shebin buzýdy buıyrdy. Bir sózben aıtqanda, Ikeı basqarǵan su­myn «jandy bombaǵa» aınaldy. Ikeń urandap atqa qondy. Jaý shebine andyzdaı atyldyq. Atpen shaýyp bara jatqan Ikeıdiń dál qasyna snarıad jaryldy. Jarystyń kúshtiligi sonshalyq komandır mingen attyń basy denesinen bólinip ushyp ketti. Muny kórgen jaýyngerler sasqalaqtap, tizgin tartqanda Ikeı «Toqtamaı shabyńdar!» dep aıǵaı salyp, ózi búk túsip otyryp qaldy. Ol kisiniń ishek-qaryny aqtarylyp syrtqa shyǵyp qalǵan eken».

M.Sedendash (M.Sedendash),

Halhyn-gol shaıqasynyń ardageri, polkovnık

Bul jazba 1969 jyly «Únen» gaze­ti­niń 151-shi sanynda «Taý qyrany Ikeı» degen atpen jarııalanypty. Bul este­lik­te: «Bizdiń jaýyngerler jaýdyń shetki qor­ǵanysyn bu­zyp, ekinshi shebine tum­syq tirep qyrǵyn soǵys saldy. Bir áredikte Ikeı­diń «Jaýyngerler alǵa,­ jaýǵa ólim! Um­ty­lyńdar!» degen qahar­ly daýysy es­til­di. Arystandaı atyl­ǵan ko­mandırdiń izine ergen soldattardy­ toqtatý qaıda, olar­dyń jolynda jaýdyń úıilgen óligi qal­dy. Osy kezde ja­pondardyń zeńbiregi zir­kildep oqty jańbyrsha tókti. Olar óz ás­kerin de, bizdi de aıamady. Eki jaq qatar qy­ryldy. Bul 1939 jyldyń 24 shildesi edi. Osy shaıqastyń ná­tıjesinde Keńes-Moń­ǵol áskerine shabýylǵa ótetin jol ashyldy».