Adamshylyq ólshemi osyndaı, óıtkeni «bárimiz de adamnan jaralǵanbyz, al adam topyraqtan jaralǵan». Muny din de, dástúr de aıtady. Ár pendege topyraq buıyryp jatsa, ol – jaratylys zańy. Adamnyń búkil ǵumyryn eki aýyz sózben – «tańerteń shyqtym bazarǵa, bir kebin alyp qaıttym mazarǵa» dep dál sýrettegen atalarymyz dúnıeden ozǵandarǵa qatysty da jón-josyqty dástúr deńgeıine jetkizip ketkeni aqıqat.
Sol mazardy, mazaratty, zıratty, qorymdy qasterleý, árýaqty syılap, belgi (kók tas) ornatý, áýlıeniń basyna shyraqshy qoıý sııaqty saýaby mol isterdi júıesimen, qısynymen atqarǵan. Sondyqtan da shyǵar, el aýmaǵynda halqymyzdyń ótkenin umytpaı, jadyn jańǵyrtýǵa, birligine syzat túsirmeı, toptasýyna tuǵyr bolyp kele jatqan tarıhı keseneler men keshender az emes. Olardy rýhanı dástúrlerimizdiń basty negizi dep baǵalaǵan Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda kıeli, qasıetti oryndarǵa qatysty mańyzdy jobalardy iske qosýdy usynǵan bolatyn. Al Prezıdent Q.Toqaev Jańǵyrtý jónindegi Ulttyq komıssııanyń jumysyn jandandyrý qajettigin atap kórsetti. Bul jaıdan-jaı emes. О́zderińizge aıan, mundaı qasıetti oryndarǵa qaı zamanda da basqynshy-otarshyldar, kisápir pıǵyldy ozbyrlar qyryn qarady. Ádeıi buzyp, talqandady, qasaqana búldirip otyrdy. Pıǵyly túsinikti – eldiń saǵyn syndyrý, rýhyn álsiretý, parasatty urpaq sabaqtastyǵyn úzý.
Táýelsizdikke qolymyz jetkennen keıin ǵana óshkenimiz janyp, búlingenimiz bútindele bastady. Rýhanııatymyzdyń ustyndaryn túgendeýdi qolǵa aldyq. Shyntýaıtynda, egemen el ǵana óz salt-dástúrin, ǵurpyn damyta alady. Qaısybir aǵaıyn jeti ata, úsh jurt, túp-tuqııanyn túgendeýde ǵylymdy mise tutpaı, júıeleýdi artyq sanasa, kóp nárse ertegi-ańyz deńgeıinen aspaýy múmkin. Olqy tustar ortaq tarıhymyzben úılespese de, shejireler túzý úrdisinde birshama ıgi is-sharalar atqarylyp keledi. Taǵylymy da, jańalyǵy da jeterlik, qundylyǵy da quptarlyq, shapaǵaty da shúkirlik.
Al bizdiń aıtpaǵymyz – keleli istiń qazir qolǵa almasa kesh bolatyn, elimizde etek jaıa bastaǵan áttegen-aıy. Solardyń biri – alys-jaqyn jerlerde, saıyn dalada, jol boıynda qalqaıǵan eskertkish belgiler, monýmentter men keseneler ahýaly. Mańaıynyń qaraýsyz qalýy, shóp-shalam, tikenek basýy nemese tozańy shyǵyp, qurylys, turmys qaldyqtaryna tolyp jatýy áli de bolsa eski sananyń sarqynshaǵy men kir-qolańy tazarmaǵandaı áser qaldyrady.
Árıne áýlıe iri tulǵalar basyna belgi qoıý, olardy retimen ulyqtaý – eldik dástúr. «Tiriniń qadirin bil, О́liniń qabirin bil!» dep atalarymyz beker aıtpaǵan bolar. Tipti jekelegen ımanı-mádenıetti, tarıhı keshenderdi kórgende, kóńil marqaıyp, ult úshin maqtanasyz, kózińiz súısinedi, keýdeńizdi rızashylyq sezimi kerneıdi. Al basym kópshiliginde jaǵdaı joǵaryda aıtqandaı, ıaǵnı abattandyrýǵa, kógaldandyrýǵa kóńil bólinbeıdi, ólige ıman tilep, áýlıeli jerlerdi tiriler zııaratyna laıyq orynǵa aınaldyrmaıdy. Ondaı sıyqtyń kóńilge qaıaý túsiretini jasyryn emes.
Máselen, kez kelgen belgi-eskertkishti, monýmentti, muńtas-munaqypty ornatpastan buryn ýaqyt, tabıǵat synyn eskergen abzal shyǵar. Ásirese jer-jerde, el-elde, jurt-jurtta, aýyl-aýylda, ata-atada bilekti sybana ketetin belsendileri osyndaı isti qolǵa alǵanda, ony ári qaraı uzaq jyldar boıy kútip ustaýdy (estetıkasyn saqtaýdy, kógaldandyrýdy) umytpaǵany jón. Qurylysty salýyn salyp, arnaıy as berilgen soń, ondaı oryndardyń kóbi qaıta jetimsirep, egesiz jatady. Kimniń jaýapkershiliginde (balansynda) ekeni aıqyndalmaıdy, shyraqshysy turaqsyz bolady, ustaý men kútim shyǵyny eskerilmeıdi.
Sonda bul kim úshin, ne úshin? Urpaq úshin, el úshin bolsa, nege tııanaqsyz tirlikke jol beremiz? Kıeli orynǵa degen mádenıetimiz osylaı qalyptasa ma eken? Mundaı beıádep, bereketsizdik búgingi zamanǵa, eldikke laıyq pa? Ata dástúrde erteńin oılap qana is tyndyrylmaıtyn ba edi?
Alaıda uıatymyzǵa qaraı, atalǵan úrdis toqtaýsyz jalǵasyp keledi. Jalpy, mundaı belgiler qoıý isinde nege zań, ereje, norma talaby joq? Bar bolsa ony retteıtin tıisti oryndar aı qarap otyr ma? Kópshilik jınalatyn oryndardyń qaýipsiz ári estetıkalyq jaǵynan kórikti bolýyn kim baqylaýy tıis?..
Halyq oryndy aıtyp júrgen taǵy bir syn – belgi qoıý keı óńirlerde at jarystan atan jarysqa ulasa bastaǵany. Iá, bul úrdis qyzdy-qyzdymen Adam Ata men Haýa Anaǵa baryp tirelýi ǵajap emes. Qazir sanamyzda «Nege birjolata sol áýelgi paıǵambar ata men bastaý-tuma anamyzǵa alyp eskertkish ornatyp tynbaımyz?» degen oı da jańǵyryp júr. Shartty túrde alsaq, keme qalǵan desetin kıeli Qazyǵurttyń basyna qoıylatyn Adam Ata men Haýa Ana monýmentine dúnıe júzi qurlyqtarynan adamzat urpaqtary sabylyp kelip jatsa dep qııaldaısyń... Onyń ústine Prezıdentimiz Q.Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda: «Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn tól tarıhymyzǵa, mádenıetimiz ben tabıǵatymyzǵa týrıster nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótken jón» dep qalyń qaýymǵa oı salǵany da ras. Muny endigi jerde oryndalýǵa tıis tapsyrma dep qabyldaǵan durys. Memleket basshysynyń taǵy bir tyń usynysy – Joshy han kesenesin týrıster izdep keletindeı etý máselesi ǵalymdardan bastap túrli sala mamandaryn jańa izdenisterge jumyldyryp otyr deýge bolady. Shyńǵystyń ózinen bastap áýletinen shyqqandardyń qaısysynyń zıraty osylaı saqtalǵany, onyń basqa aýmaqta emes, naq qazaq jerinde búgingi zamanǵa jetkeni týraly tarıh taǵylymy álemdi dúr etkizetin, dúnıe júzin oılandyratyn taqyryptyń biri emes pe?
Áne, solaı álemdik týrızmge jol ashsaq, kim qoı dep otyr? Álde ondaı deńgeıge jetý úshin mindetti túrde Elbasy, Prezıdent, Úkimet arnaıy tapsyrma berý kerek pe? Kórshi memleketter kózin taýyp otyrǵan iske nege selsoqpyz?
Jalpy elimizdi tanytatyn rýhanı jańǵyrýdyń osyndaı jobalaryn otansúıer kásipkerler men is adamdary nege ilip áketpeı jatyr?
Álemdik eko-etnotýrızm menedjmentiniń, tehnologııalardyń qarqyndy, jyldam damyp jatqanyn eskerip, is jasamasaq, týrızm kóshi men kerýenderi elimizdi aınalyp ótetin jaǵdaıǵa tap bolatynymyz beseneden belgili. Iá, ózgege aıtýǵa jalyqpaıtyn, ózimizge kelgende qolymyz tıe bermeıtin másele týraly qam jegende, mádenıetimizdi, sanamyzdyń sapasyn kúrt kóterý kerektigi kún tártibine shyǵady. Sondaı adamzattyq qundylyqtardy meje etpese, balalarymyzdyń balalarynyń balalary da jaıbaraqat daǵdymen, sarytap ádetpen, eski súrleýmen júre berýi ábden múmkin.
Al ázirge elimizdiń aýmaǵynda kórkemdik deńgeıi ár qıly, úzilip-julynǵan shejiredeı ár jerde bir qaraıǵan eskertkishter bizge «áýeli bilimińdi tereńdet, ǵylym men ónerińdi damyt!» dep eskertip turǵandaı kórinedi. Shetten keletin týrısterdi bylaı qoıǵanda, táýelsiz elimizdiń erteńgi urpaǵy úshin atqaratyn isterdiń sapasyna kóńil bólýdiń de kókeıkestiligi artyp otyr.
Shyndyǵyn aıtar bolsaq, áýeli barsha qazaǵymyzdyń ortaq maqtanyshy sanalatyn «Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary» jobasyna engen 100 nysannan ózge 32 dinı-ǵıbadat ornyn, tarıhı tulǵalarǵa qatysty 20-dan astam iri saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty 15 mekendi (mártebesi barynan ózgesin de) saqtap qalyp, qoldan kelgenshe abattandyryp, urpaǵymyzdyń qolyna búldirmeı, bútin tabys etý – eń saýapty isterimizdiń biri dep bilemiz. О́ıtkeni halqymyzdyń basyn qosatyn, birligin arttyryp, biriktiretin hám bekemdeı túsetin kóne ári mańyzy bar mádenı muramyz tatýlyǵymyz ben turaqtylyǵymyzǵa, tutastyǵymyz ben baıandylyǵymyzǵa qyzmet etetin bolady. Bul – Elbasy aıqyndaǵan Máńgi el bolý muratynyń, Prezıdent Q.Toqaev aıtqan urpaqtar sabaqtastyǵynyń aıqyn dáleli. Bul – ata-baba amanatyna, qadir-qasıetine adaldyq.
El rýhyn kóteretin ǵylymı, mádenı-tarıhı, qoldanbaly jobalardy naýqanshylyqtan saqtap qalý, olardy uzaq merzimge shaqtalǵan úzdiksiz úderiske aınaldyrý memleketimizdiń de, halqymyzdyń da kemeldik jolyn ashatyny anyq. Sonda Uly dalamyzdyń qyry men syryn tanyp meńgerýdi – árbir pragmatık azamat óziniń perzenttik paryzy sanary sózsiz.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty