Búgin qazaq ádebıetiniń klassıgi, kórnekti qalamger, sýretker-jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov 95 jasqa toldy. Ult ádebıetiniń patrıarhy – abyz Ábeni mereıtoıymen quttyqtaı otyryp, oqyrman nazaryna aıqarma bettegi materıaldardy usynamyz.
Álem ádebıeti ókilderiniń sanatyndaǵy qazaq ádebıetiniń klassıgi Ábdijámil Nurpeıistiń «Qan men ter» atty epıkalyq dástúrdiń úzdik úlgilerine júgingen dáýirnamalyq trılogııasynda HH ǵasyr ishindegi tarıhı-áleýmettik, saıası-qoǵamdyq túbirli ózgerister, psıhologııalyq qaıshylyqtar men ǵalamat oǵash oqıǵalar, apalań-topalań, alaǵaı da bulaǵaı soıqan zamannyń janshoshyrlyq kórinisteri, el, halyq, jer, teńiz taǵdyry barsha shyndyǵymen shynaıy, kelisti jyrlanǵan. Otarshyldyqtyń qamytyn myqtap kıgen, noqtaly kúıge túsken ustaranyń júzinde, ıneniń ushynda tirshilik keshken tutastaı qazaq jurtynyń ólsheýsiz kúıinish-qasiretin, taqsiret-tozaǵyn aıtqanda P.Iа.Chaadaevtyń fılosofııalyq hattaryndaǵy: «Rossııa búkil adamzat moıyndaıtyn zańdardy, sharttardy, jarǵylardy jula tartyp, bura tartyp, óziniń murat-maqsattaryna jumsaıdy» deıtin jany bar pikirine bas shulǵısyń. Azýly derjavanyń qazaqtyń kórgendi qaýymyn, zerdeli, sáýletti qoǵamyn, Uly dalanyń asyl ıgilikterin álem-tapyryq, jón-josyqsyz halge túsirip, ult taǵdyryn qýyrshaqqa aınaldyrǵany, aı múıizdi serkelerin «qulaq-shekeden soqqy jegen jylqydaı qaltaqbas» etkeni «Qan men ter» shyǵarmasynda zııaly oqyrmannyń saı-súıegin, jan-júıesin solqyldata jazady. Bul oraıda Reseıdiń oıshyl qaıratkeri Lev Annınskııdiń «Nurpeıisov romany – dala psıhologııasynyń ensıklopedııasy. «Qan men ter» – ulttyq ǵaryshqa tán minezder galereıasy» deýi qısyndy, dup-durys.
Ǵasyr kitabynda altyn balyq úıirindeı shoqtyǵy bıik dara keıipkerler shoǵyry bar: ósý, órkendeý jolynda ónegeli, óreli tulǵa dárejesine jetken er minezdi, jany aq shúberekteı Elaman, kózqarasy, tanymy, ustanymy ortaq, taǵdyrlas, murattas, tileýqor Dos, Móńke, Raı, Kálender; aqyldy da aılaker, seri, jer túbinen oılaıtyn Táńirbergen; onyń aǵasy «Qarataz», «Qoıly taz» atanǵan myńdy aıdaǵan dáýletti baı, bolys Qudaımende men Aldabergen sofy, mańdaıynyń sory bes eli, ómiri shytyrman-shyrǵalańǵa toly, qara daýylǵa qarsy ushqan qyrandaı qaısar, basyna bult úıirilgish, súringish, beınetqor, aq manardaı Aqbala; sýǵa batpaıtyn, otqa janbaıtyn Sýdyr Ahmet, jaqyndy úıirip, alysty qaıyryp, úzigińdi jalǵap bútindeıtin el jaqsylary «halyq atasy» Esbol qarııa, qara emendeı Súıeý qart, «aýzy dýaly» Álibı, beıpil aýyz Qaraqatyn, abzaldyq pen adamgershilik qasıetteri joǵary Dostyń anasy aqylman Aq kempir, Alla minsiz jaratqan laǵyl-gaýhar Aıǵansha, orys saýdageri Tentek Shodyr (Fedorov), Kýrnos Ivan men tatar saýdageri Temirke, qazaq saýdageri Ebeısin, jalshy Jalmurat Shalqar shaharyndaǵy jumysshy qozǵalysy jetekshileriniń biri – adýyn ózimshil, óktem, órkókirek Mıýlgaýzen men qart jumysshy Oznobın jáne t.s.s.
Iá, alýan-alýan keıipkerler, taǵdyrlar, harakterler, minezder. Árbir keıipkerdiń bolmysynda, is-áreketinde, minez-qylyǵynda, daǵdy-mashyǵynda, kózqarasynda, dúnıetanymynda halyqtyń áleýmettik taǵdyry bar. Tarıhı-áleýmettik, saıası-qoǵamdyq ortanyń áseri, sýreti bar. Ult sýretkeri Ábdijámil Nurpeıis árbir qubylystyń, árbir oqıǵanyń, jaǵdaıattyń búge-shigesin, sebebin, negizin yjdaǵattaıdy, has tamyrshydaı dóp túsedi.
Mysaly, Elamanda tektilik bar. Ákesi Naýan Súıeý qyzy Aqbalany atastyrady. Ol Qudaımendeniń jylqysyn baqty. Birde Qudaımendeniń Uly qum boıyndaǵy qudasynan qalap alǵan jel jetpes júıriginiń qarnyn kókjal qasqyr jaryp ketkende Qudaımende:
– Áı, ıt! Sen úıirge salatyn aıǵyrym ba ediń?
Sen meniń jylqyshym bola-syń, – dep aqyryp, Elamandy qamshymen qaq bastan tartyp jiberipti».
Elaman da býradaı býyrqanyp, shamyrqanyp atyna qarǵyp minip, Qudaımendege barystaı atylǵan eken.
– Áı, Qudaımende!.. Jylqyń áne! Dúnıe kezek. Kúnim týsa, kórermin, – dedi de, Elaman at basyn buryp, quıyndatyp, ala jóneldi».
Endi Elamannyń ómir joly basqa bir arnaǵa oıysty. Promsal ashqan oraldyq baı orys Tentek Shodyrǵa jaldandy. Orys-german soǵysy tutanyp, balyqtyń baǵasy da sharyqtap ketken edi.
Balyqshylar Elaman, Móńke, Raı, Dos, Qultýma teńiz ústinde. Balyq tapsyratyn saraı – muzqala bar. Teńiz – qazaq jerinde, ıgilikteri – jat qolynda. Balyqshylar bir asymdyq balyq alsa, Fedorovtiki dep.
– Bul jaqqa men ıman izdep kelgem joq, – Endigi jerde menen ulyqsatsyz bir shabaq almaısyńdar – deıtin.
Tentek Shodyrdyń balyqshylardy qorlaýy, masqaralaýy tótenshe edi. Mysaly, Móńke men Álıza shıetteı toǵyz búldirshinin jer qoınyna berip, endi sút kenjesiniń shyraǵy sóngende jerleýge de mursat bermeı, Tentek Shodyr ospadarlyq jasap, balyqshylardy muz ústine shyǵarmaqshy bolyp, súzegen buqadaı Elamannyń ar-namysyna tıip: «Az-ı-at! Dıkar!» dep jaǵynan osyp jibergeni bar.
Jel qýǵan qańbaqtaı Tentek Shodyrdyń jaıyn jas ofıser Fedorov bylaısha paıymdaıdy: «Endi baqsa... ákesi baıǵus, kerek dese kózi tiride adamǵa uqsap durys ómir súrmepti. Qatyn, bala anda, ózi bunda. At aıaǵy jetpeıtin qý dalada tili, dini bólek jabaıy halyq arasynda esil-derti mal tabam, baı bolam dep janyn jaldap júrgende, aqyrynda kisi qolynan qaza tapty. Súıegi dalada qaldy. Kúl shyqqandaı, óligin de aýyl syrtyndaǵy tóbeniń basyna aparyp, tizeden qazǵan shuqyrǵa kóme salypty. Qabir basyna shanyshqan aǵash kresti de osy aýyldyń túıeleri súıkenip qulatyp ketipti».
Sóz zergeri Á.Nurpeıis jas ofıserdiń túrin, keskinin, kekesinin, ózimshildigin jáne Qudaımende, Temirke, Aqsaq Jagorlardyń «jel soqqan qamystaı japyrylyp, ıilip-búgilip» jatqanyn qyzǵylyqty sýretteıdi.
Elaman men inisi Raıdyń qol-aıaǵyn kisendep Shalqarǵa aıdap bara jatqanda túıe qoraǵa qamaıdy.
Aıǵanshanyń anasy:
– Bul úıge qonǵylaryń kelse, bar, baryńdar, analardy alyp kelińder! – dedi aqyryp.
– Qarııa-aý, olar kisi óltirgen, qylmys...
– О́ı, qarabet! Imansyz. Qansha kisi óltirse de, olardyń qylmysy senderdiń qara júrek, tas baýyrlyqtaryńnan artyq bolmas.
Asyly, keıýananyń sózinde izgiliktiń jupary eskendeı.
Jazýshy Á.Nurpeıis Elaman men oıy ozyq kempirdiń arasyndaǵy dıalogty bylaısha órbitip óristetedi:
– Qadirli ana, biz teńiz jaǵasynda turatyn balyqshylar aýylynanbyz.
– E-e! «Adamnyń basy – Allanyń doby». Ne bolaryna kimniń kózi jetken, – dedi kempir. Sál otyrǵasyn júzin Elamanǵa qaıta tiktep – jónińdi bilmesek te júzińdi birinshi ret kórip otyrmyn. Qaıdan bileıin, adam alasy ishinde ǵoı. Túrińe qarasam, ımanmen qaptap qoıǵandaı eken, – dep edi kempir, Elamannyń úsik shalǵan beti surlanyp, biraz otyryp baryp:
– Kisi óltirý kásibim emes edi, qadirli ana. Qudireti júrip turǵandar oǵan qoıdy ma dep, demi dirildep toqtady da, – qysqa kúnde qyryq óle bergesin, qaıteıin, tym qurysa, birin óltirip jastyǵymdy alyp jatqym keldi. Qadirli ana, bizdiń jaıymyz osy, – dedi.
Kempir úlken uly Tóleýge qoı soıǵyzyp, qonaqasy bergizedi.
Kempir Elamanmen emen-jarqyn sóılesip otyryp: – Bir isti istep salǵan ekensiń, shyraǵym. Oń-terisin biz qaıdan bileıik. Tek, áıteýir, ózińnen tómen áldekimderden qorlyq kórip, kúnde-kúnde óle bergenshe, bir tirlikte bir ólgen de durys shyǵar, – dedi.
Ol tájirıbe, túısik, aqyl, qazaqy minezdiń sózin jetkizgen.
«Qan men ter» ulttyq epopeıasynyń birinshi kitaby «Ymyrtta» Qudaımendeniń bolys saılanýy, Táńirbergenniń ákesi Abyraly naızager men Elamannyń ákesi Naýannyń aıqasy, Móńke qasireti, Kálenniń Qudaımendeni jýan doıyrmen qaq bastan qaqyrata sileıtýi, Táńirbergenniń bolys aǵasy Qaratazǵa Kálenniń kózin joı dep keńes berýi, olardyń ýrıadnık aldynda jalpaqtaýy jáne Kálen men Elamandy ońdyrmaı sógýi, Kálen, Móńke, Táńirbergenniń ushyrasýy, Peshir men oqyǵan jigit Jasaǵanbergenniń jalǵan aıtýy, keı rette Peshir bala Kálendi qol-aıaǵyn matap ustaýǵa oqtalǵanda Jasaǵanbergenniń «Seni de halqyń oqyǵan, kózi ashyq azamatym deıdi-aý! Orys tilin sen óz álsizińdi talaý úshin úırengen ekensiń ǵoı» deýi qandaı áserli, Kálenniń tulǵasy men isteri týraly málimetter, serpini segiz Qudaımendeniń Ebeısin úıinde Kálendi soqqyǵa jyǵýy, Elamannyń Sibirge aıdalýy, Táńirbergenniń Aqbalany úıine kirgizip alýy, Álibıdiń qyzy Bóbektiń uzatylý toıy, Aq patshanyń qazaq jigitterin soldatqa alýy, Elamannyń elge oralýy, Kýrnos Ivannyń qanypezerligi ıaǵnı bir bóshke qaramaıdy teńiz jaǵasyndaǵy el ryzdyǵy qamysqa ot qoıýy, Aq patshanyń jazalaýshy otrıadynyń kúlparshasy shyǵyp oısyraýy, Kálenniń áskerı óneri men ónegesi, Sýdyr Ahmettiń Kálendi «Abylaısha aq kıizge kóterip han saılamaq» nıetiniń bolýy úzdik sýretkerlikpen órnekteledi.
«Sergeldeń» romanynyń taqyryptyq, sıýjettik oqıǵalaryna den qoısaq, munda qońtorǵaı halyqtyń ataqonysynan aýa kóshýi, joqshylyq, qaıyrshylyq, tasbaýyrlyq, neshe túrli alym-salyqtyń kóbeıýi (mysaly, aq qoı salyǵy), jumysshylar ereýili, on altynshy jyly qara jumysqa jegilgen jigitterdiń elge oralýy, Táńirbergenniń Elaman men Kálenniń kózin qurtýy, Aqbalanyń ústi-ústine taǵdyrdyń talqysyna ushyraı berýi, bezbúırek Ebeısinniń Súıeý qartty tabalaýy, «kisi kóńilin áriden topshylaıtyn», «jer túbinen oılaıtyn» Esbol qarııanyń Shalqarǵa Elamandy izdep kelýi, balyqshylar aýylynyń qysqa kúnde qyryq qyrqysyp, bereke-birlikten aıyrylýy, Mıýlgaýzen men Elamannyń jaǵa jyrtysýy, Selıvanov Elamandy revolıýsııalyq kúreske tartpaqshy edi, biraq oǵan Elamannyń kónbeýi, «eski qystaý – eldiń quty» degendeı Elamannyń «Neler zamannan ata-babalar jaılap, urpaq ósirgen, ósken, óngen jerine» oralýy, ǵazız jandarmen dıdarlasýy, Súıeý qartpen amandasýy, túrikpender qahary, shapqynshylyǵy, dástúri sýretker Á.Nurpeıis tilimen aıtqanda, «beti bir qatty zamannyń keıpi» keńinen kemel sıpattalady.
Zobalań zaman, qan keshý, qazaqtyń qasıetti jerine ot pen sýdaı sharpysqan aqtar men qyzyldardyń óńmeńdep, basa-kóktep halyqty qanjosa qyrǵynǵa, asharshylyqqa, úrkinshilikke, daǵdarysqa ushyratý jaıy «Kúıreý» romanynda kórkemdik qýatpen, ónerpazdyq qulshynyspen jyrlanady. Dáýir daýsyndaı romannyń basty keıipkerleri – Mıýlgaýzen, orys-túrik soǵysynda polk basqarǵan Han – Daýrov, Oznobın, Selıvanov, Dıakov, general Chernov, rotmıstr Roshal jáne de admıral Kolchak (jazýshy Kolchak obrazyn somdaý maqsatynda Joǵarǵy stavkada qyzmet istegen general-leıtenant, baron Alekseı Býdbergtiń kúndeligindegi málimetterdi paıdalanǵan) pen Ataman Dýtovtyń áskerı qımyldary týrasynda. Sonymen qatar sol bir zamannyń aıǵaǵyndaı, aınasyndaı, kýágerindeı «Kúıreýdiń» kórkemdik-estetıkalyq mazmuny men arhıtektonıkalyq-qurylymyna joıqyn qyzmet jasaıtyn belomyrtqaǵa laıyq qaharmandar: Elaman, Aqbala, Táńirbergen, Jasaǵanbergen bar. Oqıǵa osynaý keıipkerlerdiń qatysýymen óristeıdi.
«Qan men ter» trılogııasynyń kórkemdik-stıldik bitiminde, sýretkerdiń fılosofııalyq oılaý júıesinde, sóz saptaý mádenıetinde qymbat áser týdyrarlyq, tereń oılandyrarlyq, dúnıe-jalǵannyń, keıipker janynyń yrǵaǵyn túsindirerlik, zamannyń, qoǵamnyń, tarıhtyń, ulttyq dúnıetanymnyń, dástúrdiń mán-maǵynasyn uqtyrarlyq meılinshe ishki syrǵa, astarǵa, ısharatqa, ıirimge, áýezge, sýretke, pikirge baı barynsha oralymdy, kórkemdik qýatqa kemel kesek-kesek, túıdek-túıdek poezııalyq sıpattaýlar, meńzeýler, shendestirýler, salystyrýlar, teńeýler, metaforalar, fılosofııalyq aforızmder jetkilikti. Ábdijámil Nurpeıis árbir oı oramy, sóılemi, sóz qoldaný tásili ushqyr túısikke ıe sýretkerlik kózqarastan, fılosofııalyq jiti paıymnan, artyqsha zerdelilik pen zerektikten týyndaıdy.
Akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolovtyń kórsetkenindeı, Nurpeıisov trılogııasy «otanymyzdyń ǵasyrlyq tarıhynyń aınasy» deýinde kól-kósir syr bar. Jazýshynyń árbir sóziniń kórkemdik qyzmeti men maqsaty da ózgeshe. Osy oraıda «Ymyrt» romanynyń qulaq kúıi ispetti «...Betim-aı!.. Masqara-aı!..» deıtin Qaraqatynnyń jan daýysyndaı aıbarly aıǵaıy shylbyryn ustatpaıdy. Eger de shyǵarmanyń tutastaı áleýmettik-ıdeıalyq mazmunyna, zamannyń kesir-kesapattaryna, myńdaǵan mashaqattaryna, halyqtyń tragedııasyna oı kózimen barlasaq, shyntýaıttap kelgende, zarly zamannyń sulbasyn elestetetin nalys, sógis tolǵaý.
Ár keıipkerdiń ózindik bolmysy, ózindik kózqarasy, ózindik baılam-túsinigi, ózindik áreketi, ózindik daǵdy-mashyǵy bar, ózindik oılaý men sóıleý máneri bar. Bu da Ábeńniń roman janrynyń kórkemdik sharttaryn, kıeli ulyq qasıetterin júırik meńgergendiginiń dáleli.
Aıtalyq, Qudaımendeniń turmys-tirshilik, ómir jolyndaǵy ustanǵan maqsat-muratyn: «Qarataz dúnıe boǵyn domalatqan qara qońyz emes pe?!» dep bir sóılemmen qaıyrady.
Sýdyr Ahmettiń adamı qalpy Bıjamalǵa aıtqanynan-aq kórinedi:
«Oý! Oı! Bıjamal-aý, teńiz... bul teńiz she... úı irgesinde shalqyp jatqan kók teńiz bar-aý, túbi joq yrzyq qoı. Kókten salbyrap túsip turǵan nesibeń ǵoı... Pisýli asyń ǵoı».
Ábeń óz keıipkerleriniń syrtqy túr kelbetin, kórinis-keıpin, minez-qulqyn, moraldyq-psıhologııalyq erekshelikterin, júris-turysyn, sonymen qatar keıipkerdiń harakterin túrlishe jaǵdaılar barysynda, kúrdeli, qat-qabat tartystarda syn talqysyna aralastyryp, atan túıe kóteretindeı zil batpan beınet pen azapty úıip-tógip sheberlikpen áserli beıneleıdi.
Serilik pen kókjaldyqty bolmysyna darytqan jas jaınaq Kálendi «Ár taly aıǵyr jalyndaı suıyq murt tikireıip, qara sur bujyr bettiń túsi qatty buzylyp ketken eken» dep sýretteıdi.
Ataly jurttyń basy, altyn erdiń qasy Súıeý qart haqynda: «Appaq qýdaı shaldyń saqal-shashy tý syrtyndaǵy terezeden túsken qysqy kúnniń sáýlesine shaǵylysyp, qaq tórde qazyqtaı shanshylyp apty? Úıine kelgen Ebeısindi kózge ilmedi. Júrek túkpirinde Elaman men Raıdyń ustalǵany mazasyn ábden alǵan-dy. Ishteı yza býyp, Ebeısinge kóz qıyǵyn qadaıdy. Osy bir mezetti: «Kóz qıyǵynda: «Jurt seni tóre dep tóbesine kótere bersin. О́ziń de tóre bolýǵa tyrysyp, óńirińe jez túımelerińdi jaltyratyp taǵa ber... Beshpet, shalbardy da syptaı ǵyp taryltyp, qansha tyrashtansań da, sen áli ship-shıki balasyń» degen kekesin turǵandaı» dep, qarttyń ishki oıyn pash etedi.
Bir urty maı, bir urty qan, bir qolymen ot kóseıtin, bir qolymen shoq kóseıtin Qudaımendeni «irkit quıǵan mesteı, lyqyldap maıǵa bókken denesin ári-beri shaıqap, yrq-yrq kúldi» dep kelistirip jazady.
Sýdyr Ahmettiń obrazyn tamashalaıyq: «О́n boıynda oıdaǵydaı ǵyp jaratqan bir múshe joq eken. Ne artyq jasap arbıyp, ne kem jasap oısyrap min bop tur; bir bas pen bir bet aldynyń ózinde talaı oǵashtyq bar; ustaramen tyqyrlap alǵyzǵan basy shaqshaqaıdyń jumyrtqasyndaı kógis; tóbesi sopań; qulaǵy tym rabaısyz úlken; aq jarǵaq, alaman qulaq alysta áldebir dybysty sezgendeı eleń etip, ilgeri umtylyp tyń tyńdap qalǵandaı». Bul – portret psıhologııasynyń klassıkalyq úlgisi.
Aral teńizi qazaqtyń yryzdyǵy edi. Ata-babalarymyzdyń ósip-órkendegen ólkesi edi. Osy bir keleli oıdy Kálen bylaısha kesteleıdi: «Aý, Aral, qarashekpenniń baıy qazyp shyǵarǵan teńiz emes, qudaı bergen bárimizge ortaq teńiz emes pe?».
Nemese: «Qarakózder men aınakózder de qyz óńirine qadaǵan kúmis teńgedeı jyltyldaıdy»...
Ebeısinniń «tońy oıylmaǵandaı tobarsyǵan beti búlk etpedi» dep jazady. Taǵy da «bókken balshyqtaı» dep ústemeleı túsedi. Naǵyz qaıyrymsyz, júregi eljiremeıtin jannyń bet-álpetin, ıaǵnı kón betin aınytpaı kelisti keltirgen. «Jalǵyz túıeli sholaq kóshtiń ishinde Qara kempir men shıetteı balalardy úıine jolatpaǵan-dy».
Dostyń tatar saýdageri Temirke týrasynda: «Iá, Temirke degen qurdym shyqty ǵoı. Qudaıdyń kók teńizin de buıyrtpaı, ózine enshilep aldy» degeninde, qazaqtyń óz qoly óz aýzyna jetpegeniniń dáleli.
Sofy Allaıardyń «Maǵyna keniniń kilti – til, oǵan bir núkte artyq tússe zııan bolady» degeni bar. Ábeńniń tutastaı kórkem shyǵarmashylyǵyna tán bir sıpaty – sózdi dál qoldaný ıaǵnı oı men sózdiń úılesimin muqııat qadaǵalaý, zerdeleý, paıymdaý.
Sóz – oıdyń sáýlesi, danalyqtyń, kósemdiktiń, kóregendiktiń, estiliktiń kórsetkishi. Kórkemsóz sheberi Ábeń oıdyń asylyn; sózdiń sholpanyn suryptap, iriktep, irisin, tirisin qoldanady. Esbol qarııa, Móńke men Álızanyń onynshy balasy o dúnıelik bolǵanda: «Sen ólgen balańa jylap jatyrsyń, meniń, tym qurysa, molada da tilekshim joq ekenin nege oılamaısyń» degen sózindegi atan ǵana arqalarlyq zil salmaq bar deseıshi!
Táńirbergenniń aǵasy Qudaımendege keńesi: «Baqyt – basqa qonǵan qus, qolyna shybyq ustaǵan jas baladan da qorqady».
Elamannyń tektiligi jóninde aıtsaq, onyń jetinshi atasy Toıǵoja batyr qyzyl qyrǵyn soǵysta «jaý marqaıyp ketedi» dep, sadaq oǵy tıgen aıaǵyn qanjyǵaǵa qaıyryp baılap tastap soǵysa beripti. Keıin ushyna tıip, ólýge qaraǵanda bı aǵasy Qydyrbaı synyqshy alǵyzyp, tizeden tómengi jaǵyn keskizip tastatqan edi. Sonan el arasyna «aqsaq bóri» atanyp edi. Toıǵoja batyr ne úshin soǵysty? О́miri joryqta ótkende kókeıindegi arman ne? Biz she? Bizdiń neni utyp, neden utylǵanymyzdy kim biledi?»
Táńirbergenniń aldamshy jalǵan jaıyndaǵy ishki monologyn tyńdaıyq:
«It ómirde men qımaıtyn ne qaldy?» dedi. Ústindegi aspan ba? Shaqyraıǵan kún be? Bedeý qatyndaı bezerip alǵan myna adyra qalǵyr qara jer me? Álde, ury tonaǵan úıdeı ózegi talǵan kisige beretin bir jutym sýy joq shól me? «Opasyz dúnıe». Abzaly – kóńil toryqpasyn. Kóńil toryqsa – osynsha dúnıeden tyrnaq iliner túk tabylmaıtynyn qaıtersiń. Qyzyǵy taýsylǵanda, bu da kóńiliń sýyǵan qoınyńdaǵy qatynyńdaı qadir de, qasıet te qalmaı ma, qalaı?
Adamnyń sirá da aqylyna syımaıtyn túpsiz tuńǵıyqtyń tereńi sanańa jetpeıtini belgili. Al... onyń bergi jaǵy she? Álginde aýzy túkti kápir alqymyńnan alǵanda esińde me, aspan nebári ultaraqtaı bop, dúnıe kúıgen terideı búrisip qalyp edi».
«Átteń, ne paıda, sen... ıá, sen, tym qurysa, sol álgi ultaraqtaı búrise qalǵan aspannyń ar jaǵynda jatqan jumbaqqa ne sanań, ne zerdeńniń jetpegenin qaıtersiń...
Adamdy adamǵa aıdap salǵan biz emes, zaman edi ǵoı. Oý, zamanym qasqyr bolsa, men qalaı kógendeýli qozy bolam?
«Pissimillá rahman rahım». Jańa ǵana shaıyp jýǵandaı kógildir aspan ımany betinde móldirep tur eken.
Jaratýshy Ie-aý, endigi aqıqat ta, adaldyq ta aspanda qalǵan ba? Myrza Táńirbergen «Aspan ádil! Ádil!» dep, osynaý opasyz sum jalǵannan kesh baıqaǵan bir shyndyqty jahannamǵa jar salǵysy kelip edi. Át-teń dúnıe, úni shyqpady...»
Ábeńniń «Ádebıet – ádep» dep jazǵany bar, ádep bar jerde ádildik saltanat qurady. Adamzattyń abzaldyq qasıetteriniń ulysy – ádildik. Zamannyń, qoǵamnyń, adam balasynyń kórkeıýi de, júgineri de – ádildik. Tirshiliktiń buralań joldary men soqpaǵynda temirqazyq juldyzyndaı adastyrmaıtyn da – ádildik. Qalaı bolǵanda da Táńirbergenniń ádildikti, tazalyqty moıyndaýy da tamasha bir sheshim, esti tirilerge erekshe eskertý. Sýretker qaǵıdaty osy.
Ushan-teńiz kórkemdik tájirıbelerge tolyqqan, jalpyhalyqtyq tildik qoryna baı, oı-órisi, qııal óresi, bilimi baıtaq, tarıhı derekterge júgingen, sýretkerlik kózqarasy kemel Ábdi-jámil Nurpeıistiń «Sońǵy paryz» dılogııasynda teńizdiń tartylýy, ózen-kóldiń sarqylýy, jerdiń azǵyn-tozǵyn kúıge dýshar bolýy, topyraqtyń quramynda tuzdyń kóbeıip, tushy sýdyń kózi qurdymǵa joǵalýy, kıikterdiń teńizdiń ashy sýyn iship qyrylýy, yrǵalǵan qalyń eldiń aýa kóshýi áleýmettik-psıhologııalyq turǵydan kelisti óriledi. Shyǵarma syr darııasy ispetti. Mundaǵy basty keıipkerler Jádiger, Ázim, Bákızat, Sary Shaıa, Qojban, Kótkenshek Kóshen sonshalyqty nanymdy, ózindik minez-qulyq erekshelikteri men sıpattarǵa baı. Negizinde, «Sońǵy paryz» dılogııasy dúrkiregen dúleı jahandaný zamanynyń zarly joqtaýyndaı.
Taıbýryldyń shabysyndaı shamyrqanǵan qýatqa ıe Ábeńniń «Kýrlıandııa» romanynan bastap, «Qan men ter» trılogııasyna deıingi, odan bergide jalǵasqan «Sońǵy paryz» dılogııasynda bir ǵasyrdyń, bir halyqtyń tutas taǵdyry men tarıhy barynsha sýretkerlikpen kórsetilgen.
Asyly, halyqtyń kórkem oıy men ulttyq sanasy tarıhynda abyz Ábeńniń shyǵarmalary aıryqsha bir kórkemdik múlik.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor