Imperatordyń resmı taqqa otyrý rásimine qatysty

Is-shara kezinde Imperatordy ulyqtaý rásiminiń barlyq dás­túr-joralǵylary oryndaldy. Imperator men zaıyby Im­pe­rator saraıyna kirmes buryn ǵıbadathanada «syıyný ǵur­pyn» ótkizdi. Ejelgi Heıan dáýi­rindegi kımono kıgen Impera­tor sal­maǵy 8 tonna, bıiktigi 6,5 metr bo­la­tyn tuǵyrdaǵy taq­qa otyrdy. Zaıybynyń ús­tin­de djıý­nıhı­toe dep atalatyn qalyń, órnek­ti kımono. Rá­simge áý­lettiń 11 múshesi túgel qa­tysty. Im­peratordy ulyqtaý dás­túri­­niń ejelgi qaǵıdattary tolyq saq­talǵan rásimde Narý­hıto el kons­tıtýsııasyna sáıkes japon hal­qy­nyń órkendeý jolynda qyz­­met etetinin málimdedi. Sal­tanat­ty jıynda Premer-mınıstr Sındzo Abe halyq atynan qut­tyq­taý aıtyp, sózin «Imperator máń­gi jasasyn!» degen uranmen túıin­dedi. Bas-aıaǵy jarty saǵattyq rásimnen soń qonaqtar saltanatty das­tarqan basyna jınaldy.

Is-shara kezinde Imperatordy ulyqtaý rásiminiń barlyq dás­túr-joralǵylary oryndaldy. Imperator men zaıyby Im­pe­rator saraıyna kirmes buryn ǵıbadathanada «syıyný ǵur­pyn» ótkizdi. Ejelgi Heıan dáýi­rindegi kımono kıgen Impera­tor sal­maǵy 8 tonna, bıiktigi 6,5 metr bo­la­tyn tuǵyrdaǵy taq­qa otyrdy. Zaıybynyń ús­tin­de djıý­nıhı­toe dep atalatyn qalyń, órnek­ti kımono. Rá­simge áý­lettiń 11 múshesi túgel qa­tysty. Im­peratordy ulyqtaý dás­túri­­niń ejelgi qaǵıdattary tolyq saq­talǵan rásimde Narý­hıto el kons­tıtýsııasyna sáıkes japon hal­qy­nyń órkendeý jolynda qyz­­met etetinin málimdedi. Sal­tanat­ty jıynda Premer-mınıstr Sındzo Abe halyq atynan qut­tyq­taý aıtyp, sózin «Imperator máń­gi jasasyn!» degen uranmen túıin­dedi. Bas-aıaǵy jarty saǵattyq rásimnen soń qonaqtar saltanatty das­tarqan basyna jınaldy.

Bul – ımperator Narýhı­to­nyń Imperator bolýyna baı­la­­nysty ekinshi rásim. Ulyq­taý rá­si­minen keıin ótedi dep jos­par­lanǵan sherý «Hagıbıs» taıfýny ákelgen qaıǵyly oqıǵa­larǵa baılanysty kelesi aıǵa qal­­­dy­ryldy. 10 qarashadaǵy jal­py­­ha­lyqtyq merekeden soń Na­rý­hıto tolyqqandy Imperator bolady.

1947 jyly 3 mamyrda kúshine engen eldiń konstıtýsııasy boıyn­sha egemendi memlekettiń ıesi halyq, al Imperator memle­ket pen ult birliginiń sımvoly dep bekitilgen. Japon halqy da, Im­perator áýleti de osy zań­ǵa baǵynady. Imperator asa ma­ńyz­dy qujattarǵa qol qoıý, shetel basshylaryn qabyldaý sııaqty belgili bir rásimdermen ǵana aınalysady. Japonııanyń konstıtýsııasyna ózgeris engizý qajettiligi týyndaıtyn bolsa, ol aldymen Parlamentte talqylanyp, ult­tyq referendýmǵa usynylady. Re­feren­dýmda daýys berýge quqy­ly aza­mat­tardyń jartysynan as­tamy quptasa ǵana qujat qabyl­danady. О́zgeris engizil­gen qujat­ty japon halqynyń atynan Im­pe­rator jarııalaıdy.

Imperatordyń saıasattaǵy ár isi Mı­nıstrler kabınetimen aqyl­dasý arqyly júzege asady. Mı­nıstrler kabınetiniń keli­si­mimen Imperator konstıtýsııa men Úkimet jarlyqtaryna engi­zil­gen túzetýlerdi jarııalaý; Parla­mentti shaqyrý; О́kilder pala­ta­syn taratý; zańǵa sáıkes mınıs­tr­lerdiń taǵaıyndalýy men qyz­metten ketýin rastaý; shetel el­shil­erinen senim gramota­laryn qabyldaý; marapattaý rásimderine qatysý, t.b. fýnksııa­­lar­dy atqarady. Dúnıe-múlik tur­ǵysynan Imperator áýleti­niń quqyqtary shekteýli. Konstı­tý­sııanyń 8-babynda «Parla­ment qararynan tys Imperator áýle­tiniń eshqandaı múlikti ıelenýine nemese basqaǵa syıǵa tartýyna bolmaıdy» dep jazylǵan.

Konstıtýsııaǵa sáıkes Impe­ra­tor óz mindetin ómir boıy atqa­ra­dy. Bılik aýysarda ımperatordyń óz tuqymynan er adam murager re­tinde tańdalady. Imperator áý­le­tiniń barlyq isterimen Japo­nııanyń Mınıstrler kabıne­tin­degi «Imperator saraıy bas­qar­masy» aınalysady. Japonııada ejelgi zamannan ár ımperatordyń basqarý kezeńi belgili bir dáýir sanalyp, ataý beriledi. 2019 jyl­dyń 1 mamyrynan Reıva dáýi­ri bas­talyp, Imperator Akıhı­to­nyń úlken uly Narýhıto jańa kezeńdegi taq ıesi dep tanyldy.

Shara kezinde Imperatordy ulyqtaý rásiminiń barlyq dás­túr-joralǵylary oryndaldy. Imperatordyń taqqa otyrý rásimin japondar tarıhı mańyzy zor oqıǵa sanap, muqııat daıyndalady. Sımvoldyq máni erekshe osy rásim týraly ejelgi ja­pon­nyń «Ioýroýrısýrıoý» (VIII ǵa­syr) kodeksi, ımperatorlar sheji­resi «Nıhonshıokı» (720 jyl) sııaq­ty kóne kitaptarda jazylǵan. Mysaly, «Nı­honshıokı» kita­byn­da 690 jyly Dzıto han­shaıymnyń taqqa otyrý rásiminde Mo­nonobe, Nakatomı, Inbe sııaqty rý ókil­deri qatysqany aıtylǵan.

Imperator saraıynda qasıetti zat sanalatyn Iаtanokagamı aınasy, Iаchakanıno magatama áshekeıi men Kýsa­nagıno sýrýgı semseriniń mańyzy zor. Japon ańyzynda bul qasıetti zattar­dy Kún ıesi Amaterasý nemeresi Nını­gıno Mıkotoǵa bergeni aıtylady. Keıin bul muraǵa tuńǵysh ımperator Dzım­mý ıe bolǵan. Imperator áýletinde atadan balaǵa mura bop kóne zamannan saqtalyp kele jatqan zattar taq murager­liginiń aıryqsha nyshany ispetti. Japon ta­nymynda danalyq, órkendeý men er­likti beıneleıtin úsh qasıetti zat jaıynda kóptegen ańyz­dar taraǵan. Impera­tordyń taq­qa otyrý rásimi ejelgi dinı jo­ral­ǵylarǵa negizdelgen. Iаǵnı, murager ımperatorlardyń arǵy anasy – Kún ıesi Amaterasýǵa taǵ­zym etip, ata-babalar rýhynan «ruqsat suraý» rásimderin ót­ki­zedi.

Taq muragerligin ákesi Akı­hı­todan qabyldap alǵan Narýhıto 1960 jyly 23 aqpanda dúnıege kelgen otbasyndaǵy úlken ul. 1982 jyly Gakýshıýın ýnıversıtetin bitirgen soń Oksfordtyń Merton kolledjinde bilim alǵan. 1989 jyly tarıh ǵylymdarynyń magıstri atanǵan ol ǵylym jolyn tańdaǵan, sý qorlaryn zertteıdi. Sondaı-aq HH ǵasyrdaǵy Dúnıe­júzilik sý komıssııasynyń qur­metti múshesi, qoǵamdyq, qaıy­rymdylyq sharalarymen de aına­lysady. Bos ýaqytyn mýzyka, shyǵarmashylyqqa arnap, sportpen shuǵyldanady. Hanzada Narýhıto 1993 jyly 9 maýsymda Japonııanyń BUU-daǵy burynǵy elshisi Hısashı Ovadanyń qyzy Masakoǵa úılengen. 2001 jyly 1 jeltoqsanda hanzadanyń otbasynda Aıko esimdi qyz bala dúnıege keldi.

Narýhıto taq muragerligin qabyldaý aldynda sóılegen sózin­de halyqqa jaqyn bolatynyn bil­dirip, «minsiz Imperator dege­ni­miz – adamdardyń qýanyshy men qaıǵysyn bólise alatyn basshy» degen bolatyn. Impe­rator saraıynda uzaq jyldar baspasóz hatshysy qyzmetin at­qar­ǵan jýrnalıst Iаmashıta Shınd­jı maqalalarynda hanzada Narýhıto týraly kóp jazǵan. Ja­pon jýrnalısiniń aıtýynsha, Narýhıto ákesi sııaqty otbasyna qamqor, syrtqy sharýalarmen qatar bala tárbıesine de úlken kóńil bóletin adam. Imperator áýletine jaqyn adamdardyń aıtýynsha, Narýhıto – jas kezinen eńbeksúıgishtigimen qosa jalpy aınalasyna qamqor azamat, adamdardy ataq-dárejesine qaramaı, jurtpen teń sóılesetin, meıirban, parasatty jan. Japon halqy osyndaı boıyna izgi qasıetterdi sińirgen el basshysymen Japo­nııa­nyń álem aldyndaǵy abyroıy asqaqtaı beredi dep senedi.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy