Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Eń alǵash atqa miný mádenıeti qazaq jerinde bastalǵany Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary kezinde tabylǵan jylqy súıekterin zertteý negizinde dáleldendi. Munda tabylǵan attardyń azý tisterin­de aýyzdyqtyń izi qalǵan. Ol jerden sol zamandaǵy at ábzelderi, kádimgi quryq, teriden tigilgen shalbar, tizeden asatyn teri etik, tymaq ta tabylǵan. Brıtanııalyq ǵalymdar botaılyqtar tutynǵan keramıkalyq ydystardan qymyzdyń juǵynyn anyqtaǵan. Budan botaılyqtar jylqyny minis kóligi retinde paıdalanyp qana qoımaı, bıe saýyp, qymyz ashytyp, shıpaly sýsyn óndirýdi de meńgergenin kóre alamyz. Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dəýirine tıesili «Botaı» qonysynda júrgi­zil­gen qazba jumystary jylqy­nyń tuń­ǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýma­ǵyn­da qolǵa úıretilgenin dəleldedi. Ata-babalarymyz jylqyǵa qatysty ashylǵan barlyq jańalyqtyń bastaýynda tur. Demek, atqa miný mádıenıeti Uly daladan taraǵan dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Peterbýrg akademııasynyń akademıgi, túrkolog, etnograf, shyǵystanýshy V.V. Radlov qazaq ólkesiniń zerttelýine úlken úles qosty. Atqa miný mádenıetiniń qazaq jerinde damyǵanyn ótken ǵasyrlardaǵy zertteýshilerdiń eńbekterinen kóre alamyz. Mysaly, Ortalyq Azııany, onyń ishinde Qazaqstandy zertteýde akademık V.V.Radlovtyń eńbegi mańyzdy. Ol óziniń qazaq jerindegi zertteýleri jazyl­ǵan kúndeligin «Iz Sıbırı» eńbe­ginde jarııalady. Bul eńbektiń «Tıýrk­skıe stepnye kochevnıkı» dep atalatyn besinshi taraýynda qazaq etnografııasy, onyń ishinde mádenıeti jaıly kóp aıty­lady. V.V.Radlov zertteýlerin Al­taı qyrǵyzdarymen, ıaǵnı qara-qyzǵyz­darmen salystyra otyryp zerttep, sıpat­tap jazdy. Qazaqtardyń materıal­dyq mádenıetiniń jaı-kúıi qoǵamnyń kóshpeli mal sharýashylyǵy áser etti. Materıaldyq mádenıettiń mańyzdy deregi bolyp tabylady. Qarapaıym eń­bek quraldaryn, er-turman ábzelderin qol­óner­shiler jasap otyrǵan. Qazaqtyń er-tur­man ábzeliniń ishindegi erdiń syrt­qy túri men daıyndaý tásilinde jergi­lik­ti erekshelikter baıqalady. Olardyń úlgi­leri tıisti ózindik ataýmen atalyp keldi.

Ǵalym óz zertteýlerinde qazaqtyń at ábzelderine erekshe kóńil aýdardy. Onyń pikirinshe, erdiń kóp taralǵan túri – qaıyńnan shaýyp jasalǵan aldyń­ǵy qanaty keń «qazaqy er». Mundaı erler quramdas bes bólikten – aldyńǵy qas pen artqy qastan, eki jaqtaǵy qaptaldan jáne orta aǵashtan turdy. Erdiń aǵash súıegi muqııat óńdeldi, al halyqtyń aýqatty toptaryna arnalǵan kúmis keıde altynmen qaptap túrli-tústi baǵaly tas­tan kóz salǵan túrleri boldy. Ásirese, áıelderge arnalǵan er sándi bezendirildi. Qazaqstannyń ońtústik aımaǵynda erdiń «qurandy er» deıtin túri taralǵan. Ol 22 quramdas bólikten turǵan jáne bul elementterdiń árqaısysynyń óz ataýy bolǵan, bul bólikterdiń barlyǵy jelim­men japsyrylyp, kúmispen neme­se altynmen bezendirilgen. Er-tur­man ábzelderin jasaý negizinen ershi­ler­diń isi bolǵan. Olar tek qana erdiń ózin emes, sonymen birge barlyq at ábzel­de­rin: toqym, quıysqan, ómildirik, jú­gen, aıyl, tartpa, úzeńgi, taralǵy, qam­shy, jáne t.b. jasap olardy ásemdep-kórkemdep otyrǵan.

V.V.Radlov «Tıýrkskıe stepnye kochevnıkı» atty eńbeginde qazaqtar attyń ústine otyrýdy bala kezinen úırenedi, otyratyn eri ashamaı dep atalady, ár adam tamasha shabandoz» dep jazdy. Qazaqtardyń er-turmany birneshe bólikterden turdy:

Attyń basyna taǵylatyn bólikteri:

1) Aýyzdyqtan turatyn júgen, attyń aýzynyń eki jaǵynda turatyn saqına tárizdes sýlyq, jaqtyń astynda turatyn belbeýi saǵyldyryq, aýyzdyń astyńǵy bóligindegi keńsirik, sondaı-aq tizgin, shylbyrdan turady.

2) Noqta.

3) Er: a) qazaqy, ıaǵnı jarty aı for­masyndaǵy er adamdarǵa arnalǵan er; b) qoqandyq er nemese syrly er, sart er dep atalatyn áıelderge arnalǵan er. Qoqan­dyq er qaıyńnyń qabyqtarynan jabystyrylyp, jyltyratyp jasalynady.

Jergilikti qazaqtarda erdiń eń kóp taralǵan túri «qazaq eri» bolǵandyqtan, ony er adamdar da, áıel adamdar da qol­dandy. Al V.V.Radlov er adamdardikin qazaq eri ataýymen, al áıel adamdardikin basqasha ataýmen, ıaǵnı qoqandyq er dep ataǵan. Jasalýy men bezendirilýi jaǵynan qoqandyq er Qazaqstannyń ońtústik óńirindegi qurandy ermen sáıkes keledi. Ekeýiniń de bólikteri jelimmen japsyrylyp, syrtynan qaıyńnyń qabyǵymen tartylyp, kúmispen nemese altynmen bezendirilgen. Iаǵnı, ǵalymnyń mundaǵy qoqandyq er dep otyrǵany qurandy er dep sanaýǵa bolady. Qazaq eri V.V.Radlov jazbalarynda «qyrǵyz eri (qazaq eri)» dep atalady. Bulaı ataýynyń sebebi sol kezde qazaq jerine jer aýdarylyp kelgender jergilikti qazaqtardy qyrǵyzdar dep ataǵan. Endi erdiń bul túrine toqtalatyn bol­saq, jergilikti qazaqtar ony bes bólik­ten turatyndaı etip jasaǵan, dáli­rek aıtsaq, aldyńǵy qas, artqy qas, eki jaq­taǵy qaptaldan jáne orta aǵashtan turǵan. Al V.V.Radlov jazbasyndaǵy onyń aıyrmashylyǵy – tórt bólikten turǵan: aldyńǵy qas, artqy qas jáne eki qanatty qaptal. 

V.V.Radlov zertteýleri arqyly, er-tur­mandardan halyqtyń áleýmet­tik jaǵdaıyna baılanysty aıyrmashy­lyqtardy da kórýge bolady. Dáýletti emes qazaqtardyń attary qarapaıym bezen­dirilgen. Al baı-qýatty adamdar­dyń at ábzelderi kúmispen, qymbat áshekeılermen sándelgen. Sondyqtan da at ıesiniń ál-aýqat jaǵdaıyn osyǵan qarap-aq ajyratýǵa bolatyn. Osy jóninde ǵalym eń qymbat qazaq er-turmandar kúmispen áshekeılenip jasalatynyn jáne ony tek baı qazaqtar ǵana satyp alatynyn aıtady. Áıelder eriniń áshekeılenýi ál-aýqatyna baılanysty emes, ıaǵnı kúmispen áshekeılenedi.

At ústinde júrgen kóshpendiler neǵurlym erkin minip júrýi úshin bıik er-turman men úzeńgini oılap tapty. Bul salt atty adamnyń at ústinde qaqqan qazyqtaı myǵym otyrýyna, sonymen birge shaýyp bara jatyp, qolyndaǵy qarýyn esh qıyndyqsyz jəne neǵurlym tıimdi qoldanýyna múmkindik berdi. Er qanaty – at demekshi, attyń ústinde erkin otyrýdy úırengen sarbaz shapqan attyń ústinen sadaq tartýdy barynsha jetildirdi. Soǵan baılanysty qarýdyń qurylymy da ózgerip, kúrdeli, yńǵaıly əri qýatty bola tústi. Masaǵyna qaýyrsyn taǵylyp, metalmen ushtalǵan jebe beren saýytty tesip ótetin kóbebuzarǵa aınaldy. Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen túrki taıpalary oılap tapqan taǵy bir tehnologııalyq jańalyq – qylysh. Onyń oqtaı túzý nemese ıilgen júzi – erekshe belgisi bolyp tabylady. Jaýmen shaıqasarda qylysh eń mańyzdy əri keń taralǵan soǵys quralyna aınaldy.

V.V.Radlov sonymen qatar qazaq halqy­nyń ulttyq oıyndaryna, onyń ishinde jylqymen baılanysty oıyn­darǵa toqtaldy. Erteden kele jatqan oıyndardyń biri – teńge alý. Teńge alý oıyny tegis jerde ótkiziledi. Jerge kúmis teńge qoıylady. Oıynshylar atqa minip, shaýyp bara jatyp, jerdiń ústinde jatqan tıyndy eńkeıe berip, ilip alyp ketýleri kerek. Aqshany syılyq retinde at ústinen alǵan adam ıelenip ketedi, sóıtip jeńimpaz atanady.

Sonymen qosa jarysqa qatysý­shy­lar ózderiniń kúshterin de kórsete bilgen. Mysaly, salt atty adam at ústinde otyryp, jerde turǵan qoıdyń artqy aıaǵynan ustap alyp, joǵary kótergen jáne arly-berli teńseltip, birden laqtyryp jibergen ıaǵnı, onyń qolynda maldyń aıaǵy men terisiniń bir bóligi qalýy kerek. Sonda qoı jerge ólgen kúıde túsken. Mundaı jabaıylyq óner kórermenderine unaǵan.

Táýelsiz el bolyp ómir súrý úshin ult­tyq sanamyzdy, bolmysymyzdy saq­tap, jastarymyzdy jarqyn bola­shaqqa tárbıeleýde Elbasy N.Á.Nazar­baevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqa­lasyndaǵy Atqa miný mádenıetiniń tarıhyn zertteýde HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn, tarıhyn, etnografııasyn zerttep jazǵan V.V.Radlovtyń eńbekteriniń mańyzy zor. Qazaq mádenıetin HIH ǵasyrda kelgen kóptegen sheteldikter zerttedi. Degenmen, solardyń ishinde V.V.Radlovtyń zertteýlerin qazaq etnografııasy, onyń ishinde atqa miný máde­nıeti týraly tolyǵyraq jazylǵan eńbek dep baǵalaýǵa bolady.

Jylqy – qazaq halqynyń senimdi serigi, eltańbamyzda qanatty tulpar beı­nelenýiniń syry osynda. Táýelsizdik alǵannan keıin elimizde atakásibimiz – jylqy sharýashylyǵyn damytý qaıta­dan qolǵa alynyp otyr. Qazirgi tańda jyl­qyny ondap, júzdep, myńdap ósire­tin sharýalar, kásipkerler qatary ósip keledi. Ulttyq at oıyndary: at báıgesi, kókpar, teńge ilý, qyz qýý, aýdaryspaq, jamby atý, asaýdy úıretý, t.b. qolǵa alynyp, qaıta jańǵyrýda.

Akpar AIJAN,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy

Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri