«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń Abaı nusqasy

Epostyń kóne nusqalaryn alǵashqyda G.Sablýkov (1830), Ǵ.Derbisálın (1834), A.Fro­­lov (1841), Sh.Ýálıhanov (1856), P.Pý­­­tınsev (1856), V.Radlov (1869) ha­lyq arasynan jınap, hatqa túsir­gendigi málim.

Sonymen birge N.Kostyleskıı, G.Tverıtın, N.Potanın, N.Pan­týsov, E.Baranov, R.Ábdrahmanov, t.b. oqy­ǵan azamattar jyr mátinin orys tiline aýdaryp jarııalaǵan. «Qozy Kór­pesh – Baıan sulý» jyrynyń jekelegen nusqalary Qazan tóńkerisine deıin san márte jeke kitapsha túrinde jaryq kórdi.

Ataqty Janaqtyń nusqasynyń izimen semeılik Beısenbaı aqyn jyrlaǵan delinetin taǵy bir nusqa 1936 jyly M.Áýe­zovtiń qurastyrýymen Almatyda ja­ryqqa shyǵaryldy. «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» eposy 150 jyl ýaqyt boıy ártúrli folklorlyq jınaqtar men oqý quraldarynda úzilmeı jarııalanyp keledi.

 Ǵashyqtyq jyrdyń birqatar kórkem úlgisi men epos jaıyndaǵy zertteýler toptamasy 2002 jyly Astana qalasynda kólemdi kitap túrinde basylyp shyqty. Al 2003 jyly Máskeýde «Qozy Kórpesh – Baıan sulý. Qyz Jibek: Kazahskıı romanıcheskıı epos» degen ataýmen qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórse, 2005 jyly Almatyda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý jyrynyń nusqalary» atty baǵaly basylym oqyrman qolyna tıdi.

Keńestik dáýirde «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry jaıynda kópte­gen zert­teý eńbegi jazyldy. M.Áýe­zov, M.Ǵab­dýllın, Q.Jumalıev, Y.Dúı­sen­baev, Á.Qońyratbaev, R.Berdibaev, S.Qas­qabasov, N.Smırnova syndy ǵalym­dar jyr sıýjetin ár qyrynan qarastyryp, túrlishe oı-pikir bildirdi. Degenmen, biz sóz etkeli otyrǵan «Qozy Kórpesh – Baıan qyz» atty jyr nusqasy áli kúnge jet­kilikti zerttele qoıǵan joq.

Qazaq folklory ǵylymynda «Pota­nın nusqasy» nemese «Janaq – Beısenbaı nusqasy» dep atalyp júrgen bul eki jyr qoljazbasynyń mátindik jaǵynan eleýli aıyrmasy joq. Potanın nusqasynyń qoljazbasy Reseı Federasııasyna qaras­­ty Tomsk Memlekettik ýnıversıteti ult­­tyq kitaphanasynyń qoljazbalar qo­rynda saqtalǵan (№151-is, 7369-7388 b.b.). Qoljazbany 1966 jyly ÁО́I-diń aǵa ǵy­lymı qyzmetkeri Edige Tursynov tap­qan. Akademık Á.H.Marǵulannyń aıtýyna qaraǵanda, osy qoljazbanyń dýblıkaty Omsk qalalyq muraǵatyndaǵy N.Iа.Konshın materıalynyń arasynda saqtalǵan kórinedi.

Bul nusqa jaıynda Y. Dúı­senbaevtyń «Qazaqtyń lıro-eposy» atty zertteý eńbeginde, M. Áýezov atyn­daǵy ÁО́I qyzmetkerleri shyǵarǵan G.N.Po­tanın jınaǵynda jan-jaqty sóz bolǵan. 

Bizdiń qolymyzda Á.Marǵulan es­kert­ken, keıin arnaıy maqala jazǵan ekinshi qoljazbanyń fotokóshirmesi de bar. Eki qoljazbanyń bir adamnyń qo­­lynan shyqqany jáne bir mezgilde kóshirme jasalǵany bilinip tur. Bizdińshe, Ombydaǵy qoljazba túpnusqa bolýy da múmkin. О́ıtkeni G.N.Potanınniń Tomsk ýnıversıtetiniń kitaphanasynda saqtalǵan №151 istiń syrtyna «D» belgisi soǵylǵan, ıaǵnı bul onyń dýblıkat ekenin bildiredi. Sondaı-aq bizdiń qolymyzǵa tıgen Omby qoljazbasynyń 1-betinde «1884 goda, marta 2-go dnıa» degen merzim kórsetilse, Tomsk kóshirmesinde «21-III, 1884» dep kórsetken. Osyǵan qarap, akademık Á.Marǵulan tapqan epos qoljazbasyn túpnusqa retin­de tanýǵa negiz bar. Qol­jazbanyń sońǵy betindegi dóńgelek jú­zik mór de osy sózi­miz­di qýattaı túsedi. О́ki­nishtisi, foto­­kóshirmeden mórdegi jazýdy oqý múmkin bol­ma­ǵandyqtan júziktiń ıesin de anyqtaý qıyn.

«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» eposynyń bul nusqasy alǵash ret 1972 jylǵy Pota­nın jınaǵynda úzindi túrinde jarııalansa, keıin tolyǵyraq mátini 2002 jyly epostyń 1500 jyldyq mereıtoıyna oraı shyǵarylǵan ǵylymı basylymǵa engeni málim.

Potanın nusqasyn 1936 jyly M.Áýe­zov jarııalaǵan nusqamen salystyr­ǵanda bul ekeýiniń túpki negizi – bir aqynnyń óńdeýinen, dálirek aıtqanda qalamynan qaıta týǵan názıralyq epos ekendigi aıqyn baıqalady. Áıtse de, klassık-jazýshynyń G.Potanın arhıvinde, ne bolmasa, A.Konshın materıaldarynyń arasynda saq­talǵan osy nusqanyń tolyq má­tinimen tanys bolmaýy onyń shynaıy qorytyndylar jasaýyna bógesin bolǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Rasynda, epostyń Potanın – Konshın kóshirmeleri (Abaı nusqasy) 1884 jyly qaǵazǵa tús­­ken bolsa, arada 40 jyl ótkende M.Áýe­­­zov ózi «Janaq – Beısenbaı» va­rıan­­ty ataǵan dál osy jyr nusqasyn 1924-1925 jyldary Semeı oblysynyń tur­ǵyny Ýáıis Shondybaıuly degen ánshi-aqynnyń oryndaýynan jazyp alǵan. Bir aıta keterligi, M.Áýe­zov jarııalaǵan «Beı­senbaı nus­qasynyń» kólemi mura­ǵattan tabylǵan «Abaı nusqasynan» edáýir az. Atap aıtqanda, Qarabaı men Sarybaıdyń kezdesýi, olardyń óz jerinen ketý sebepteri, Sa­rybaıdyń asy, oǵan kúmbez qoıylýy, eń aqyrynda Qozynyń Qarabaı eline basshylyqqa saılanýy, halyqqa degen qaıyrymdylyǵy, Qozynyń Qojan degen dana saýdagermen kezdesýi, balasy Kúlepti sol arqyly Baltalydaǵy sheshesine jiberýi, Kúleptiń úılenýi, onyń Baltaly eline han saılanýy sekildi oqıǵalar Beısenbaı-Ýáıis nusqasynda joq. Sondaı-aq Qojan men Aıbastyń Aıagózge kelip, Aı men Tańsyqqa úılenýi, sol elge Aıbastyń bı, Qojannyń molda bolýy, Qozynyń 35 jasynda óz ajalynan qaıtýy, Qozy Kórpeshtiń mazary salynýy, Baıannyń joqtaýy, sosyn zıratqa kirip, tas bolyp qalýy sııaqty epızodtar da Áýezov jarııalaǵan nusqada ushyraspaıdy.

Jyr mátinderinde aqyn Abaıdyń qoltańbasy barynsha aıqyn seziledi. Bir ǵajaby, Abaıdyń epostaǵy aqyndyq izderin zertteýshilerdiń ózderi de baı­qaǵan, biraq nege ekeni belgisiz, «Janaq nusqasyn óńdegen Bekbaý, Sybanbaı, Beısenbaılar, keıinirek Abaıdyń balalary Aqylbaı men Maǵaýııa» degen boljamǵa den qoıady. Professor Y.Dúısenbaev jyrdaǵy Baıan­nyń sulý­lyǵyn:

... Appaq kerik mańdaıly, qylyǵy naz,

Malyń túgil, basyńdy berseń de az.

Syrtynan kúlimsirep sóılese de,

Kóńili qosh bolmaıdy baımen araz,

– dep sıpattaıtyn birneshe shýmaqty keltire otyryp, bylaısha túıindeıdi: «Osy joldardyń ózinen-aq jazba áde­bıet úlgilerine óte jaqyndyǵy birden-aq kózge túspeı me? Abaıdyń «Qaq­taǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», ıakı «Aıt­tym sálem, qalamqas» ispettes bel­gili lırıkalyq óleńderimen salystyryp baıqasań, kórkemdik teńeýler men tásilderiniń tórkini bir ekendigi de aıqyn sezilmeı me? О́leń qurylysyndaǵy oryndaýshy aqynnyń asqan sheberligimen qatar ol psıhologııalyq tyń beıneler jasap, keıipkerlerdiń ishki dúnıesin tereń ashyp otyrǵan joq pa? Qysqasy, bul nusqa kóp jaǵdaıda jazba ádebıet úlgisine jaqyndap, únemi derlik onymen barabar túsip otyrady». Shynynda da, joǵarydaǵy shýmaqtyń mazmuny men stıline qarap, ony sol tusta jıyrmadan jańa asqan Aqylbaı, Beısenbaılar emes, qyryqtyń qyrqasyna qadam basqan «Abaı shyǵarǵan-aý» degen oıǵa eriksiz den qoıar edińiz. Al Maǵaýııa ol kezde kámelet jasyna da jetpegen oıyn balasy edi. Osy tektes sulý jar obrazyn Abaıdyń ataqty «Kózimniń qarasy...» óleńinen de jolyqtyramyz:

Kisimsip dúrdaraz,

Burańdap qylma naz.

Mal túgil, basymdy

Jolyńa bersem de az.

Abaıdyń «Kózimniń qarasy» óleńi arada segiz jyl ýaqyt ótkende – 1891 jyly jazylypty. Eger Beısenbaı, Bekbaý, Aqylbaı, Maǵaýııa, Ýáıis aqyndar Abaıdan buryn, ıaǵnı 1884 jyldary osyndaı ǵajap poezııa úlgilerin, osyndaı iri epıkalyq poema, kelisti keıipkerler álemin týǵyzsa, olar qalaı ǵana klassık bolyp ketpegen?!

Tómendegi jyr tarmaqtarynan da Abaı poezııasyna tán sóz qoldanystary, kór­kemdik stıl, uly aqyn somdaǵan kesek obraz­dardyń ózine has belgileri aıryqsha tanylady.

Qas asyl boı jetipti, altyn kirpik,

Shaqyryp Qodar kelse úıtip-búıtip.

Qara kózin qan basyp qaraǵanda,

Mańyna jolamaıdy Qodar úrkip.

 

... Aq kúmisteı jarqyldap

onyń moıny,

Bul dúnıeniń beıisi hár oıyny.

Tal shybyqtaı buralǵan sulý Baıan,

Izdeýsiz ıen qaıtip jatar qoıny.

«Potanın nusqasy» týraly alǵash pikir aıtýshy – Á.Marǵulan bul qol­jazbanyń Abaıdiki ekendigine shúbá keltirmeıdi. Ǵalymnyń derekti pikirine súıensek, «Abaı bul jyrdy 1884 jyly jazyp alyp, ony ózinshe «Qozy Kórpesh – Baıan qyz» dep atap, qadirli ǵalym G.N. Potanınge tartýǵa jiberedi. Onymen birge erte kezde jazǵan qysqa poema «Jańa zakon» degen jyryn qosa jiberedi. Mekenjaıyn oryssha jazyp, «Semıpalatınskogo ýezda, Chıngızskoı volostı, A.K.» degen. Jyrdyń kólemi eki myń alty júz jol, sózi sondaı ashyq, kórkem, halyqtyń jan kúıin júı­rik bilgen Abaıdyń jarqyn, sańlaq oıy­nan shyqqany aıqyn kórinip tur». Á.Marǵulan Abaıǵa tán aqyndyq, sýret­kerlikti baıqatatyn birneshe mysal keltiredi. Máselen, zertteýshi keltirgen myna bir shýmaq osynyń jarqyn dáleli:

Oılashy, solar shyny dos emes pe?

О́zge dospyn degender bos emes pe?

Biri úshin jaratypty birin Qudaı,

Aq ashyq, Alla qosqyr osy emes pe?

... Jaryn kórip jan berip

sap-saý Baıan,

Úlgi bolǵan keıingi bilgenderge.

Bul shýmaqta Abaıǵa tán lırızm, aqynǵa has qaıtalaý, oqyrmanmen etene, ashyq syrlasý minezi kórinis tapqan. Mahabbat lırıkasyna tereń mán berý, dos­tyq qasıetterin taldaı sıpattaý, oı­laý­dyń mańyzyna toqtalý sııaqty stıl­dik erekshelikter Abaıǵa deıingi hám onyń zamanyndaǵy aqyndarda bolǵan emes.

Y.Dúısenbaev buǵan qarsy ýáj aıtady: «Bizdińshe bulaısha kesip aıtýǵa ázirge erterek sııaqty. Kúni búginge deıin Abaıdyń óz qolymen jazylǵan birde-bir qaǵazdy (qoljazbany) bilmeımiz. «Ana bir nusqany, ne myna bir teksti Abaı jazǵan» dep joramaldap júrgenimiz, shynynda dál emes, tek kóńilmen jorý, oımen dolbarlaý. Al mundaı jaǵdaıda Abaıdyń óz qolymen jazylǵan teksti sóz etý múmkin emes, bos áýreshilik. Alaıda, bul týraly aqyrǵy tujyrymdy shyǵarmanyń ózimen tikeleı tanysqannan keıin usynarmyz». Zertteýshi epostyń bul qoljazba nusqasyn «N.Iа.Konshın varıanty» dep ataýdy usynady.

«Qozy Kórpeshtiń...» jańasha jańǵy­rýyna Abaıdyń qatysy barlyǵyn sol tus­taǵy bedeldi folklortanýshy N.S.Smır­nova da moıyndaıdy. Onyń «Beısembaı ı Ýaıs – semıpalatınskıe akyny ız okrýjenııa Abaıa, ot kotoryh G.N. Potanın ı M.O. Aýezov polýchılı ne sovpadaıýshıe po sostavý zapısı teksta, – prıchastny k formırovanııý etogo prıznaka romanıcheskogo eposa. Naıtı ego ım pomoglı Abaı (a cherez Abaıa Pýshkın), kazahskaıa ýstnaıa pesennaıa lırıka ı dastany» degen pikirleri nazar aýdararlyq.

Omby muraǵatynan tabylǵan epos qoljazbasynyń mazmunymen túgel tanysyp, ony Abaı óleńderimen salys­tyra oqyǵan adam bizdiń pikirimizben de sanasýy bek múmkin. Álbette, XIX ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda ataqty Janaq­tan keıin «Qozy Kórpeshti...» Shó­je, Sybanbaı, Beısenbaı, Túbek ıakı Maıly­qojanyń jyrlaǵanyn eshkim joqqa shy­ǵarmaıdy. Boljaýymyzsha, atalǵan eposty Abaıdyń orys mıssıonerleriniń suraýy boıynsha naq ózi óńdep, sulýlap ári óz qolymen qaǵazǵa túsirýi múmkin. Buǵan birneshe dálelimiz bar. Eń aldymen, qoljazbanyń birinshi betindegi «Djanga zakon» óleńiniń taqyryby men «1884 goda, marta 2-go dnıa» degen ýaqyt merzimi erekshe nazar aýdarady. О́ıtkeni óleńniń taqyryby, merzimi jáne shyǵarmanyń mátini bir adamnyń qolymen kóshirilgeni anyq. Al óleń mátini arab árpimen (qadim) jazylǵanyn eskersek, qoljazbany qaǵazǵa túsirgen orys jáne qazaq tilderin erkin meńgergen qazaq azamaty bolǵandyǵyn kóremiz. Endeshe, XIX ǵasyrdyń 80-jyldary osy óńirde orys, qazaq tilderinde saýatty ári halyq aýyz ádebıetin tereń biletin, sondaı-aq qazaq qoǵamyna zor náýbet ákelgen «Jańa nızam» zańy týraly óte oıly óleń jazatyndaı Abaıdan basqa aqyn boldy ma eken?

Ekinshi bir dálelimizdi Ombydan tabylǵan «Qozy Kórpesh – Baıan qyz» jy­rynyń mazmunymen tanysqanda tabamyz. Ásirese Sarybaı ólgende taz­shanyń hanymǵa aıtqan jubatýy men Baıannyń Qozyny joqtaǵan óleńi Abaı­dyń Ábdirahman ólgende jazylǵan belgili joqtaý jyrlarymen stıldik jaǵynan meılinshe úndesip, kóp jerde sózbe-sóz qaıtalanyp kelýi, aqynǵa has teńeý, metaforalardyń jıi ushyrasýy – zertteýshilerge oı salarǵa kerek.

Mysaly, Omby nusqasyndaǵy:

Jer júzine jetkizgen

Myrzalyq, erlik, dańqyn da.

Bilýshi edi ózgeshe

Ár aqyldyń sharqyn da ...

Nemese:

Bassyz qalǵan baıǵus el

Kir juqty kóńil-kórkińe.

Kórgennen soń bosarsyń,

Namysyń qoımas erkińe.

Qaırattanyp osy jerden

Aqyl toqtap berkine.

Súıegińe min bolar,

Jetpeı ketseń sertińe,

– deıtin joldardy Abaıdyń Ábdirahmanǵa arnalǵan:

Ádil, myrza, er bolyp,

Álemge jaıǵan órnekti.

Táýbesin eske túsirip,

Tentekti tıyp, jerlepti ...

Nemese:

О́shirmek Alla bolǵan soń,

Bendeniń qoımas erkine.

О́lmekten basqa daýa joq,

Allanyń salǵan dertine.

Qutylmas qul jol tappas

Ieniń salǵan órtine..,

– tárizdi jyr jol­darymen salystyrǵanda ishki maǵy­nalyq jáne syrtqy sıpaty jaǵynan da óte úndes, saryndastyǵy anyǵyraq bilinedi. Tek bul ǵana emes, Abaıdyń «Ábdirahman ólgende ózine aıt­qan jubatýy» atty óle­ńinde Ábishti, Ospandy, Qunanbaıdy sıpattaıtyn sózderi men Qozy Kórpeshti ulyqtaıtyn Baıan­nyń monologynda kúshti jaqyndyq bar.

Abaıdaǵy:

Kárkıden, pildeı qýatty,

Taǵy arystan júrekti,

Aplaton, Sokrat aqyldy,

Qaharman Ǵalı bilekti,

– dep keletin beıneleýler Baıan sulýdyń aýzymen:

«Arystan júrek, pil qýat,

Ár dushpannan kek alǵan.

Denesi – bolat, mıy altyn,

Talappenen el alǵan.

Kóńili – saraı, kórki artyq

Násili nurdan jaralǵan.

Júrekke – súıeý, kózge – nur,

Jurt saıańda dem alǵan», –

túrinde áserli aıtylǵan. Sońǵy sıpat­tar Abaı óleńinde Ábishke ǵana emes, Eskendir, Temir, Shyńǵys handaı qa­sıetke ıe Qunanbaı qajyǵa qaratylyp jazylatyny málim. Al Qozynyń «násili nurdan jaralǵan» dep somdalýy men Abaıdyń «Shyńǵystaı» degen teńeýi arasynda ortaq emeýrin baryn eskersek, eposty damytýshy, jańǵyrtýshy aqynnyń kóne tarıhtan, túrki-mońǵol halyqtarynyń mıfologııasynan habardar, kóp biletin jan ekendigine kózimiz jete túsedi.

Qasıetti han – anaý, hanym – anaý,

Aıbas, Qoja bir túrli bitken

jan-aý!

Aq kóńil, er júrekti óńkeı asyl,

Solardy biriktirgen Alla taǵala-aý!

 

Assa da biri alpystan, biri elýden,

Keshikpeı eki ul týdy ekeýinen.

Qaıraty da, nury da qaıtpaǵan jan,

Kórmeısiń be qurmettep

qyz berýden?

Bul sııaqty jyr joldarynan da Abaıdyń talǵamshyl, oıly, qaıratty, nurly poezııasynyń bıik deńgeıi erekshe kóz tartatyndaı.

Abaıdyń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń qoljazbasyn Semeı, Omby qala­la­ryna óz qolymen ji­berýine aıǵaq bo­larlyqtaı derekti qujattar da kezdesedi. Máselen, Semeı statıstıkalyq komıteti hatshysynyń 1882 jyly jazylǵan myna bir deregi osynyń aıqyn dáleli. Onda qazaqtyń ańyz, ertegilerin jınastyrý úshin oryssha, musylmansha saýatty, aımaqtyń ótken tarıhy men halyq ádebıetin táýir biletin birden-bir kisi retinde Abaıdyń esimin ataı kele bylaı deıdi: «K kraınemý moemý sojalenııý, ıa ne mogý okazat sodeıstvıe otdelý v sbore mestnyh kırgızskıh skazok po neznanııý kırgızskogo ıazyka, tak ı po nedostatký vremenı. Polagaıý, chto v etom otnoshenıı dlıa otdela mog by polezen Ibragım Kýnanbaevıch Ýskenbaev (ýpravıtel Mýkýrskoı volostı Semıpalatınskogo ýezda), vesma razvıtyı kırgız, ýmeıýshıı prıtom pısat po rýsskı dostatochno svıazono». Budan shyǵatyn qorytyndy – 1882 jyldyń bederinde atalǵan qoǵam Abaıǵa aýyz ádebıetin jınastyrý jóninde usynys jasaǵan bolsa, onda aqynnyń sol birer jyl kóleminde «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń táýir nusqasyn taýyp, mátindi jańǵyrtyp, epos sıýjetin ózge ultqa kórkemdik turǵydan joǵary deńgeıde tanystyrý maqsatyna bar yntasyn salyp kiriskeni kúmánsiz. Iаǵnı, 1884 jyly Semeı arqyly Omby qalasyna jetken «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń nusqasyn tyń teńeýlermen, tosyn kórinistermen tolyqtyra túrlendirip, epostyń stılin jazba ádebıet úlgilerine bir taban jaqyndatqan Abaı Qunanbaıuly desek, esh qatelespeımiz.

Taǵy bir ornyqty dálel, Tomskiden tabylǵan «Qozy Kór­pesh – Baıan qyz» nusqasynyń qol­jaz­basy men Abaıdyń óz qoly­men jazylǵan «Qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly biraz sóz» atty jalǵyz zertteý maqalasynyń jazý órnegi, kallıgrafııalyq syn-sıpat­tary, qoltańbalardyń birtek­tiligi jaǵynan tolyqtaı sáıkes kelýi.

 

Serikbaı QOSAN,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, túrkitanýshy