Áýel bastan Qazaqstannyń syrtqy saýdadaǵy áleýeti zor áriptesteriniń biri Reseı ekeni málim. Resmı málimetterge súıensek, bıylǵy 8 aıda ekeýara taýar aınalymynyń kólemi 12,2 mıllıard dollardy qurapty. Bul burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda tómendeý kórsetkish. Iаǵnı, kórshi elmen aradaǵy saýda qarym-qatynastarynyń kúngeıimen qatar, kóleńke tustary da bar.
Taıaýda Ombyda ótken XVI óńiraralyq yntymaqtastyq forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev reseılik áriptesi Vladımır Pýtınmen kezdeskeni málim. Osy alqaly jıynda Q.Toqaev Qazaqstanda 6800-den astam reseılik kásiporyn men 3200 birlesken kompanııa tabysty jumys istep jatqanyn aıtty. Bul sheteldik kapıtaly bar kásiporyndardyń jalpy sanynyń 38%-yn quraıdy. Ásirese, munaı, energetıka, qarjy, mashına jasaý, taý-ken ónerkásibi, hımııa óndirisi jáne ekonomıkanyń basqa da salalarynda birlesken jobalar belsendi damyp keledi.
Alaıda, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qazaqstannyń bıylǵy eksporty mardymsyz mejeden kóteriler emes. Bıylǵy qańtar-tamyz aılarynda kórshi elge jiberilgen taýar kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,3 paıyzǵa tómendep, 3,5 mlrd AQSh dollaryn quraǵany osynyń bir kórsetkishi. Kerisinshe Reseıden Qazaqstanǵa ımporttalǵan taýar kólemi osy kezeńde 1,7 paıyzǵa ósip, 8,7 mlrd dollarǵa jetti. Qazaqstannan Reseıge negizinen temir keni men konsentraty, mys pen onyń konsentraty, ýran, taskómir, tabıǵı gaz, qara metall synyǵy sııaqty shıkizat ónimderi tasymaldanady. Al Reseı tarapynan Qazaqstanǵa jeńil avtomobıl, qara metaldan jasalǵan dánekerlengen qubyr men tútik, shına, temir jol nemese tramvaı júk vagondary keledi. Buǵan qosa Reseıdiń hımııalyq taýarlary men azyq-túlik ónimderi de úzdiksiz tasymaldanyp jatqanyn aıta ketý kerek.
Jalpy, eki el arasyndaǵy saýda kóleminiń ulǵaıýyna, kásipkerlerdiń emin-erkin jumys isteýine, sóıtip ekeýara taýar aınalymyn qazirgiden áldeqaıda asyrýyna kedergi keltiretin faktorlar jetkilikti. Bul máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti buǵan deıin de birneshe márte kótergen bolatyn. Osy oraıda, agroónerkásip keshenine qatysty bir mysaldy tilge tıek eteıik. Qazaqstan sıyr etin eksporttaýshylardyń aldyńǵy bestigine kirýge maqsat qoıyp otyrǵan el. Bul mejeni baǵyndyrý úshin 2018-2026 jyldarǵa arnalǵan etti mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi salalyq baǵdarlamany iske asyrý tujyrymdamasy da bar.
Ony júzege asyrý tetikteriniń biri – «Sybaǵa» jeńildikpen nesıe berý baǵdarlamasy. Baǵdarlama operatorlary arqyly «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ iri qara mal satyp alýdy qarjylandyrady.
– Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytqan fermerler ımporttaýshy memleketti jáne jetkizýshini óz betinshe tańdaıdy. Zań júzinde jáne is júzinde korporasııa iri qara mal satyp alý operatoryn tańdaý barysynda qaryz alýshylardyń sheshimine áser ete almaıdy. Osy jyly 21,9 mlrd teńgege 31 myńnan artyq iri qara mal basyn satyp alý qarjylandyryldy, – deıdi atalǵan korporasııanyń basqarma tóraǵasy Murat Dáribaev.
О́kinishke qaraı, jetkizý naryǵynda klıentter aldynda óz mindettemelerin tolyq oryndaı almaıtyn kompanııalar kezdesedi. Bul týraly osy korporasııanyń baspasóz qyzmeti habarlady. Osyndaı jaǵdaıǵa «Torgovyı dom KamAgro» JShQ reseılik kompanııasymen mal jetkizý shartyn jasaǵan 15 qazaqstandyq fermer tap boldy. 15 fermerdiń 8-i Agrarlyq nesıe korporasııasynan qarjy alǵan. Fermerler taýardyń aqshasyn ýaqtyly bergenimen, tıisti maldy búginge deıin ala almaı otyr.
Klıent pen operatordyń arasyndaǵy shartty oryndaýǵa baılanysty qalyptasqan jaǵdaı ártúrli. «TD KamAgro»-ǵa gereford tuqymdy iri qara maldyń 80 basymen qamtamasyz etý tıesili bolsa, is júzinde kompanııa 32 bas qana jetkizgen. Onyń ózinde asyl tuqymdy mal mártebesin rastaıtyn jalǵan qujat paıdalanǵan. Sondaı-aq jetkizýshiler maldy asyl tuqymdyǵa aıyrbastaýdan nemese tólengen 34 mln teńgeni qaıtarýdan bas tartqan.
Atalǵan reseılik kompanııamen osyndaı jaǵymsyz jaǵdaıdy Qaraǵandy oblysynyń fermeri basynan ótkerip otyr. Ol gereford asyl tuqymdy 297 qasharyn kútýmen kún ótkizýde. «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha berilgen taýarlyq maldyń 252,5 mln teńge mólsherindegi barlyq somasy jetkizýshi kompanııa «TD KamAgro»-ǵa tólengen, biraq mal joq.
Bir aıta keterligi, Qazaqstanǵa iri qara mal jetkizetin barlyq operatorlardyń monıtorıngi júrgiziletinine qaramastan, qaryz alýshylar alaqol jetkizýshilerdiń áreketterinen saqtandyrylmaǵan. Táýekelderdi barynsha azaıtý úshin áleýetti jetkizýshilerdiń tizilimi turaqty túrde jetildiriledi. Elimizde sapaly mal sharýashylyǵyn damytý maqsatynda minsiz bedeli bar salanyń álemdik kóshbasshylaryn tartý jumysy iske asyrylýda. Fermerler tap bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ basqarma tóraǵasy:
– Jýyq arada tizilimdegi operatorlardyń jańartylǵan tizilimi kútilýde. Biz qaryz alýshylarymyzdyń múddesin qorǵaımyz. О́ıtkeni olar otandyq agroónerkásiptik keshen sýbektileriniń damýyna eleýli úles qosady. Reseılik «TD KamAgro»-men qalyptasqan jaǵdaı boıynsha Agrarlyq nesıe korporasııasy ár qaryz alýshymen jeke jumys ótkizedi, – deıdi.
Jalpy, elimizde etti mal sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasynyń negizi AQSh pen Aýstralııa elderiniń úlgisine negizdelgen iri qara mal ósirý fermerlik qojalyqtarynan, ónerkásiptik bordaqylaý alańdarynan jáne zamanaýı et óńdeý keshenderinen quralǵan zákirlik kooperasııalar úlgisindegi otbasylyq fermalar syndy shaǵyn sharýashylyqtar qurýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan basshysy Ombydaǵy forýmda eki eldiń agroónerkásip keshenderi úlken múmkindikke ıe ekenin, ony tek utymdy paıdalaný kerektigin tilge tıek etken-di. Qazaqstanda agrosektordy damytýǵa erekshe nazar aýdarylatyny oǵan oń yqpalyn tıgizetini túsinikti. Agrarlyq nesıe korporasııasy kásipkerlerdi jeńildikti mólsherleme boıynsha jáne barynsha ıkemdi sharttarmen qarjylandyrady. О́kinishke qaraı, korporasııa qarjyny ýaqtyly bólip, sharýalar ony ornymen jumsaǵanyna qaramastan, kórshi eldiń kompanııalarynyń keleńsiz áreketi qolbaılaý bolyp otyrǵan jaıy bar.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi de eki memlekettiń shekaraǵa jaqyn oblystarynda ózara saýda jasandy shekteýlerdiń áserinen tómendep bara jatqanyn aıtty. Reseılik bıznesmender Máskeýden tıisti jaýap ala almaı, Qazaqstan tarapynan kómek suraýda.
– XVI Qazaqstan-Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵy forýmy sheńberinde qazaqstandyq-reseılik «Ekonomıkalyq shoǵyrlandyrýdyń zamanaýı aspektileri» iskerlik keńesi otyrysynda saýdadaǵy kedergilerdiń bar bolýy talqylaýdyń basty taqyryby bolǵan-dy. Osy jıynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Ekonomıkalyq ıntegrasııa departamenti basshysy Temirlan Jantasov:
– Kedergilerdiń áli de joıylmaǵan sebebi, jekelegen memleketterdiń ıntegrasııalyq prosesterden óz paıdasyn kórý men óz naryǵyn ashýǵa nıet bildirmeýinen bolyp otyr. Bul jaǵdaıdy óńirlik deńgeıde ártúrli kedergilerdiń qoldanylýy qıyndatýda. EAEO ishki naryǵyndaǵy kedergiler ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendeý faktorlarynyń biri bolyp sanalady, – dedi.
Qazaqstan men Reseıdiń shekara janyndaǵy óńirleriniń taýar aınalymy sońǵy jyly tómendep ketkenin joǵaryda aıttyq. 2018 jylǵy qańtar-tamyz aılarynda shekara mańyndaǵy óńirlerdiń ózara saýdasy 1,3 mlrd dollar bolsa, bıyl bul bar bolǵany 1,2 mlrd dollar. Munyń sebebi Reseıdiń shekara mańyndaǵy oblystarynda qazaqstandyq ónimderge qatysty qoldanatyn saýda keńistikterin shekteý túrindegi jasyryn sharalarymen baılanysty.
Bizdiń el tarapynan da, Reseı tarapynan da sóz sóılegen ókilder qazaqstandyq-reseılik memlekettik shekaranyń boıynda ornalasqan, qazaqstandyq ónimge qatysty veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq baqylaý júzege asyrylatynyn aldyn ala habarlaý pýnktteriniń qyzmet etýiniń zańsyz ekenin atap ótti.
Buǵan deıin transshekaralyq saýdadaǵy problemalardy tilge tıek etken kórshi eldiń Saýda ónerkásip palatasynyń vıse-prezıdenti Vladımır Padalko: «Biz nege ózimiz zardap shegetin osy sharalardy qoldanamyz?» dep, Reseıdiń bılik ókilderine ótinish bildirgen bolatyn.
– Reseı men Qazaqstan prezıdentterine reseılik bıznestiń ótinishin, bizdiń kedergilerdi joıý nıetimizdi jetkizýdi suraımyz, – dedi ol.
Qazaqstannyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń departament dırektory jumystyń basty kórsetkishi – taýarlardyń ortaq naryqqa tosqaýylsyz shyǵýy ekenin, reseılik bıznes tarapynan kedergilerdi joıý máselesindegi Qazaqstannyń ustanymyna qoldaý kórsetkeni mańyzdy faktor dep sanaıtynyn jetkizdi.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, teriskeıdegi kórshimizden keletin ımportpen salystyrǵanda eksport aıtarlyqtaı tómen. Reseıdiń ónimin tutynyp, biraq otandyq taýarlardy kórshi elge ótkize almaı otyrǵanymyzdy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov ta jasyrmaıdy. Onyń aıtýynsha, qazaqstandyq ónimderdi bul el aýmaǵyna ótkizý boıynsha zań aıasynda eshqandaı kedergi joq. Tek qoldan jasalǵan kedergilerdi jergilikti basqarýshy organdar týyndatyp otyr. Reseıdiń shekaralas oblystarynyń gýbernatorlaryna eldiń bıligi tarapynan birqatar mindettemeler qoıylǵan. Bul eldiń syrtqy saıasattaǵy jaǵdaıy qıyndap, sanksııalardyń astynda qalǵany ekonomıkasyn tyǵyryqqa tirep jatyr. Qurdymǵa ketpeýdiń bar amaly – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine taýaryn usynyp, negizgi tutynýshylardan aıyrylyp qalmaý. Dál qazir kórshi elderden kelgen, óziniń kásipkerlerine básekeles bolatyn bıznesmenderge qysym jasaýdaǵy basty sebebi osy. Osy rette bir eskeretini, qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes ónimderi sapaly ári reseılikterdiń ónimderimen salystyrǵanda anaǵurlym arzanǵa túsedi. Sondyqtan reseılik tutynýshylar tarapynan suranys ta joǵary. Tek bizdiń kásipkerlerdiń ónimin ótkizýge negizinen kórshi eldegi ákimshilik kedergiler tosqaýyl bolyp tur.