Bılik qyzmetine kelýge ár adamnyń quqy bolǵanymen belgili bir bılik laýazymyna onyń daıyndyǵy, bilimi, biliktiligi, qabileti, minez-qulqy, adaldyǵy, ádildigi, tazalyǵy sııaqty tolyp jatqan talaptarǵa jaýap bere alatyn múmkindikteri esepke alynary da belgili. О́kinishke qaraı, bılik laýazymyna umtylatyn keıbir adam bıliktiń joǵary adamgershilik jaýapkershiliginen buryn onyń ústemdigi men artyqshylyqtaryn kóbirek oılaıdy. Bıliktiń bedelin túsiretinder negizinen oǵan kezdeısoq, nemese óziniń áýel bastan mansapqorlyq maqsattarymen keletin laýazymdylar qyzmetten ketkennen soń olardy qoǵam, halyq túgili óziniń tóńiregine jınaǵandary da umytyp ketedi. Kerisinshe, bıliktiń bıiginde júrgende meılinshe elge adaldyqpen qyzmet etýge tyrysatyn tulǵalar da barshylyq. Ondaı azamattar eńsesi kóterińki, beti ashyq, júzi jarqyn, sózi oryndy, qurmetke ıe.
Sondaı memlekettik qyzmetkerlerdiń biri – kezinde aýdan, oblys jastar uıymdarynyń jumysyn uıymdastyryp, aýdan, oblys ákimi, respýblıka aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetterin abyroımen atqaryp, búginderi súıenish bolar iniden elge aǵa bolarlyq qurmet tórine kóterilgen zamandasymyz Serik Shaıahmetuly Aqymbekov. Ol bala kezinen úzdik oqyp, eńbekpen shynyǵyp ósken urpaqtyń ókili. Osy jol ony jastar arasyndaǵy bedel bıigine kóterdi. Jastar ortasy árqashan tazalyqqa, ashyqtyqqa, adaldyqqa beıim, qatarlaryndaǵy bilimi ozyq, sanasy ashyq, qabileti qarymdy adamdardy tez tanıdy, oǵan qoldaý kórsetedi. Serik osyndaı baqytqa ıe bolyp, onyń qadirin bilip, saqtaı aldy. Qaı kezde de qandaı laýazymda da eline adal qyzmet etýden aıanbady. Elbasy, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń senimimen kezinde, memlekettik táýelsizdigimizdiń eń qıyn jyldary Taldyqorǵan oblysynyń Ákimi, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetterin qaıratkerlikpen, abyroımen atqardy. Serik Shaıahmetulynyń el basqaryp, eldiń qamyna eńbegin salyp, jumylyp, jumsalǵan qaıraty onyń zeınet jasyna kelip, kúndelikti tynymsyz, ushy-qıyry joq mazasyz kúnderden arylyp, boıyna sabyr jınap, ótken-ketken ómirin saraptap, kóńilin sergiter kezeńge jalǵasty.
Qyzmetten qoly bosamaı armandap júrgen ańshylyq, saıatshylyq mergendigi bir tóbe. Dostarymen ázildesip, dıdarlasyp júrip, pil súıeginen jasalǵan tastary birin biri qaǵytyp, qýalap, bıllıard stolyna órnek syzǵandaı kombınasııalary kórgen adamnyń kózin qyzyqtyrarlyq dáldik pen sheberlik ushtasqan kóriniske kenelteri taǵy bar. Serilik kóńili shalqyp, aqyn jany sharyqtap, jary Ǵazıza ekeýiniń jan jadyratar ánderi qandaı!
Serikti biletin adamdar ol laýazymdy qyzmetterin mezgilinde atqaryp, zeınetker bolǵanda da oǵan burynǵy qurmetterin asyra túspese bir mysqal da tómendetken joq. Ondaı jaǵdaı, dáreje aldymen Serik Shaıahmetulynyń ózine baılanysty. О́ıtkeni ol mansap bıiginde júrgende áldekimderdeı shyqqan ortasynan qol úzgen joq, olarǵa «kisimsinip», joǵarydan mańǵazdanyp, qabaǵyn kergen joq, tabıǵı, adamı qarym-qatynasyn, syılasymdylyǵyn saqtap qaldy. Qolynda tikeleı másele shesher bıligi, ókileti bolmasa da aqyl, keńes surap aldyna kelgen úlken, kishiden yqylasyn aıaǵan emes. О́mirde kórgeni, bilimde izdengeni, oqyǵan, túıgeni kóp sarabdal. Bilgenin aǵyl-tegil aıtyp, shashyla bermeıtin kirpııazdyǵy da jetkilikti, al jóni kelgen áńgimesin áserlep, ádemilep, ásirese kúldirgi, qysqa ázil áńgimeler (anekdottar Q.S.) aıtýdyń sheberi. Jady, zerdesi myqty. Júrekke jeter sezimtaldyǵy men óleń, ázil shýmaqtaryn erkin tógiltetin talanty da basqa qyrlarynan kem emes.
Osy aıtqandarymnyń dáleli retinde Serik Aqymbekovtyń «Elorda» baspasynan shyqqan «Jaısań jandarmen jarasym» atty kitabyn paraqtasaq ta jetkilikti. Kitaptyń aty aıtyp turǵandaı – avtordyń júrek qalaýymen tańdap, iriktep alynǵan, kópshiligi elge áıgili tulǵalar týraly ózindik oıy, pikiri, paıymdary, olarmen aralasyp, áńgimelesýi, este qalǵan qımas sátteri, tosyn oqıǵalary óte qyzyqty, áserli sýretpen, tartymdy tilmen baıandalǵan. Ásirese qazaqtyń sezimtal aqyny, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqov pen Serik baýyrymyzdyń syılastyǵy, rýhanı túsinistigi – estigen, oqyǵan adamnyń shynaıy rızashylyǵyn týǵyzǵan edi. Aqyn aǵa men ákim ini ózara úndestigin ornyn tapqan oı men júıeli sózben órnektepti. Aqynnyń bir úlken jıynda «Qulager maǵan Kókshe men Jetisý arasynda shaýyp júrgendeı bolady degen oıymdy ákim Serik ilip alyp, mynaýyńyz daıyn turǵan óleń ǵoı, tipti án ǵoı degeni bar edi. Mine, búgin sol ıdeıańdy iske asyryp, men óleńin, al óz jerlesterińiz sazger Murathan Eginbaev ánin jazyp, jańa týyndyny ózderińizge alyp keldik», dep túıindegeni el arasyna keńinen taralyp, súıikti ánge aınaldy. Biraz jyl ótkennen soń Kákimbek aǵasy Serik inisine aqjarylqap kóńilimen tómendegi joldardy arnapty:
Syılastyqtyń bilgen qymbat baǵasyn,
Azamatsyń, Serik inim, jany asyl.
Úlgi boldyń jalǵastyrǵan dostasyp,
Kókshetaý men Jetisýdyń arasyn...
... Ákim bolyp, kóp júk arttyń moınyńa,
El birligi júrdi elgezek oıyńda.
«Úsh arysty» búkil dala shyrqady-aý,
Aqyn Ilııas júz jyldyǵy toıynda.
(S.Ahymbekov. Jaısań jandarmen jarasym. 8-10 better)
Sondaı-aq Serik Shaıahmetulynyń elimizge belgili ǵalym, akademık, ulttyq tilimizdiń qaıratkeri, asqan mamany, janashyry – О́mirzaq Aıtbaıuly týraly novellasy da onyń til týraly zertteýleri men tolǵamdaryna qosalqy, ónerdiń basqa qyrynan tanylýyna tereń maǵyna berip, oqýshysyn beıjaı qaldyrmaıtyn portret bolyp shyqqan. Áńgime, ótken ǵasyrdyń sonaý 70-80- jyldary bizdiń urpaq kýá bolǵan qazaq-qyrǵyz shyǵarmashylyq prosesteriniń halyqtyń erekshe yqylasyna bólengen, tipti serpilisteriniń kórinisteri jaıly edi. Ataǵy búkil álemge jaıylyp turǵan Shyńǵys Aıtmatov bastaǵan qyrǵyz eliniń, ádebıet, kıno, óner salalarynyń qazaq áriptesterimen shyǵarmashylyq qarym-qatynastary dáýirlep turǵan shaǵynda «Kókserek», «Qarash-Qarash oqıǵasy» sııaqty klassıkalyq fılmder eki eldiń ortaq tabystary bolyp, eldi qýantqan. Sol birliktiń taǵy bir este qalar jetistigi – qyrǵyz rejısseri Bolot Shámshıev túsirgen «Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi» fılmindegi Birjannyń «Temirtas» ánin qaıta týǵan jańa ándeı ásermen qarsy alǵanymyz da ras. Án, dombyraǵa áýes kóp adamdar fılmdegi ándi aıtýǵa mashyqtanǵany da ras. Al sol ándi fılmde oryndaǵan kim degen suraqtyń jaýabyn bireý bilse, bireý bilmes edi.
Osy kitapta Serik ózine ánniń emosııalyq áseri týraly jazyp, onyń oryndaýshysymen kezdesýdi kóńiliniń tereń túbinde saqtap, izdenýmen júredi. Aqyry sol armanyna da jetedi. Fılmde oryndalǵan ulttyq án óneriniń asyl tulǵasy Birjan saldyń júrek tebirenter ánin ǵajaıyp daýysymen kórýshilerge jetkizgen bizdiń halqymyzdyń akademıgi О́mirzaq Aıtbaev edi. Aǵasyna qolqa salady. «Oı, ol – daýys shyrqap turǵan stýdenttik shaq qoı» dep qashqalaqtaǵanyna qoımaı, aqyry ánshi meıirimi men shabytynyń kýási bolyp, ony taspaǵa jazyp alyp kóńili tynady. Mine kórmeısiz be, bir óńir ákiminiń mursha bermes qarbalas ómirinde óner qudiretine degen qurmet. Bireý úshin emes. О́zi úshin. О́ziniń jan azyǵy úshin. Jaı el qaıdan bilsin – bılik basynda júrgen keıbir azamattardyń júrek tebirenisin, «sý túbinde jatqan asyl tastaı» qazyna syryn?
Osylaı, Sekeń óziniń talǵampaz shyǵarmasynda Jetisý óńirine ǵana emes, esimderi búkil respýblıkaǵa belgili bolǵan Bátıma Saqaýova, Zylıha Tamshybaeva, Marfýǵa Aıthojına, Bolat Zákıev, Násen Sembaev, Qýat Esimhanov, Serik Baıbatyrov, Edil Erǵojın, Omarhan Kónekbaev, Saǵatbek Kertaev, Ǵalym Turǵanbaev, Naýryz Qylyshbaev, Ádilshaıyq Ybyraımoldaev, О́miráli Qopabaev, Qorabaı Shákirov, Serik Qalenov, Aıtaqyn Bulǵaqov taǵy basqa azamattar týraly jyly lebiz, tolymdy pikir bildiredi. Olardyń árqaısysynyń ózine tán ereksheligin baıandaý arqyly kórkem sýretteý jasaǵany kóńilge qonyp, adam janyn tanýdyń ǵıbrattaryn sezingendeı áserde bolasyń. Kitaptyń avtor qurmet tutatyn ár adamy týraly jazylǵan baıandary óte qyzǵylyqty oqylyp, syr shejiresine eriksiz jetelep otyrady.
Atalmysh kitaptyń erekshe tartymdy oqylatyn taraýlary – Sekeńniń ańshylyq, saıatkerlik áýestigimen baılanysty. Ne istese de soǵan baryn salyp, sapaly isteýge daǵdylanǵan ádetinshe, qoly bosap, sáti kelgende shyǵatyn ańshylyqqa da bar zeıinimen aýady. Ańshylyqqa jaı serýen dep qaramaıdy. Oǵan da daıyndyǵy mol. Ańshylyq týraly, jan-janýarlar týraly qazaq, álem ádebıetindegi áıgili shyǵarmalardy kóp oqyp, zerdesine túıgen, ári osy salany zertteýden jalyqqan emes. Bileri de, aıtary da barshylyq. Ańshylyqtyń, saıatkerliktiń jaıdan jaı ań atý emes, óner ekenin dáleldeıtin sýretteri, kóz tartarlyq shabyttan týǵan óleń shýmaqtary oqýshysyn baýrap alarlyq. Ańshylyq saparynda joldas bolǵan ańnyń izin jazbaı, jańylmaı kesetin Janat degen izkeser jigit pen Serik dosyna:
Shıyrlap qasqyr izin salyp keldi,
Jete almaı oǵan «Nıva» qalyp keldi.
Sonda da Janat erlik kórsetti ǵoı,
Qasqyrdy dál aldyńa alyp keldi, (bul da sonda) – degen ázil aralas jyr joldary tyńdaýshysynyń, oqýshysynyń kóńilin kótereri de shúbásiz.
Kitaptyń qundylyǵy sol – joǵarydaǵydaı kóńil shýaǵyn kóterer sátterimen qatar kóptegen adamdy oılantatyn sýretter de jetkilikti. Sonyń biri Arqadaǵy tabıǵat kórinisteri týraly avtor bylaısha baıandapty:
«... Ǵajaıyp kólderdiń biri – áıgili Áýpildek. Áýpildek ánge qosylǵan:
«Qamysy Áýpildektiń múshe-múshe,
Sarǵaıdym osynaý kóldiń sýyn ishe!
Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse,
Barar em súıgen jarǵa áldeneshe!»
Teginde, Áýpildekteı árli de nárli án sırek der edik. Kózdiń jaýyn alatyn kezindegi tamsandyrar kóldiń keskin kelbetin kóz aldyńa móldirete ákeletin án talaı urpaqtyń janyn nurlandyryp, týǵan jer, turlaýly tabıǵatqa degen sheksiz mahabbatyn arttyrady. 1990 jyldardyń aıaǵynda, kúzdiń bir kúninde Áýpildek kóliniń mańyna baryp, saıat qurǵan edik. Sodan eki jyl ótkennen keıin qaıta baryp edik – jergilikti jigitterdiń aıtýynsha kól tartylyp qalypty. ...Áýpildekteı belgili kóldiń tartylýy adamnyń kóńiline muń uıalatady eken. Sondaı sezimde bolǵanda týǵan shýmaqtar tómendegideı boldy:
Qus bitken muńly áýenge salypty ǵoı,
Taba almaı aıdyn kólin qamyqty ǵoı.
Áýpildek Arqadaǵy qus mekeni,
Kól keýip, qamys qýrap qalypty ǵoı.
Kól kórmeı qaz eńsesi serpilmedi,
Kóńildiń shattyq kúıi shertilmedi.
Áıgili ásem kólge atyn bergen
Áýpildek áýdem jerde estilmedi, – dep jazady Serik.
(bul da sonda, 32-33 better. Elorda)
Joǵarydaǵydaı adam sezimi men sanasyn shymyrlatyp quıylatyn oılar men sózder kitaptyń ajaryn ashyp, sánin keltirip tur. Iаǵnı, kitap avtoryn taný múmkindigi de sondaı.
Serik Shaıahmetuly kitabynyń taǵy bir tamasha taraýlary óziniń jastyq shaqtaǵy stýdenttik dostaryna arnalǵan. Aralas-quralasy úzilmegen dostarynyń eń irisi, ári belsendisi, bilimdary, el ishinde kóp eńbek etip, el basqarǵan qaıratker – Qorabaı Shákirov. Ǵajaby – Qorabaı da dosy sııaqty – mádenıeti joǵary, rýhanı bilimi tereń jigit. Sharýashylyq mamany, el basqaryp júrip, ádebıet, mádenıet áleminiń kósh basynda júredi. Onyń til týraly, tarıh, ádebıet qubylystary týraly jazǵan eńbekteri respýblıkalyq basylymdarda jarııalanyp, qoǵamnyń qoldaýyna ıe bolǵany belgili. Sol Qorabaı Serik dosyna, onyń jary Ǵazızaǵa keremet arnaýlaryn monshaqtaı tizilgen óleń joldarymen jetkizgen. Sáti kelgende, Qorabaıdyń óleń joldarymen baýyrymyzǵa arnalǵan maqalamdy aıaqtasam deımin. Qorabaıdyń kóp óleńderinen birer shýmaq;
Árıne músheltoıdy esime alyp,
Jer alys bolǵanmen de ebin taýyp,
Isteýge bolýshy edi ata – qazaq joralǵysyn
Astyńa at mingizip, shapan jaýyp...
... At aryr, shapan tozar, ómir óter,
Baılyq ta, jarlylyq ta óter, keter.
Baqytyn bar álemniń úıip-tógip,
Dosyma nıet ettim, sol da jeter... (Bul da sonda, 60 bet).
Jalpy kitapty oqyǵan adam tabıǵat, ańshylyq salalarynan alar maǵlumattarymen qatar avtordyń ómirbaıany men qyzmetinen de jetkilikti aqparat alary sózsiz.
Serik Shaıahmetuly el ishinde tek laýazymdy qyzmetimen emes, bilimi, biligi, ulaǵatty minezi, taýyp aıtar sózimen bedeldi, abyroıy arymaǵan azamat.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty