Gazet jasaýdyń, gazet shyǵarýdyń qyzyq-shyjyǵy árdaıym qat-qabat júrse kerek. Qalam men qaǵazdy serik etken jýrnalıst aǵaıyndardyń arasynda «Gazettiń ózi – bir kúndik, al sózi – myń kúndik» degen tamasha támsil bar. О́te oryndy. Júz jyldyq shejirege aınalǵan «Egemen Qazaqstannyń» sarǵaıǵan betterin paraqtaǵan saıyn buǵan kóziń qanyǵa túsedi-aý. Talaı taǵdyrlardyń, talaı qalamgerlerdiń qoltańbalary sherter syr da kóp-aq. Jankeshti jýrnalısterdiń tirshilik-tynysynan habar berer redaksııanyń syrt oqyrmanǵa beımálim ishki «kýhnıasy» ózinshe bir álem. Ár jyldary, árqıly jaǵdaılarda gazet qyzmetkerleriniń tabanda sýyryp aıtqan oı ushqyndaryn, astarly ázilderi men qýaqy qaljyńdaryn ózek etip órgen alaqandaı áńgimeler shoǵyryn basylymnyń ǵasyrlyq toıyna arnalǵan nómirinde jarııalaýdy jón kórdik.
Semser shýmaq
Qolyna qalam ustaǵandar jaqsy bilse kerek. Gazettiń ádebıet bólimine adamdar kóp keledi. О́ıtkeni qalyptasqan qalamgerlerden góri shatyp-putyp, tipti ózderi shımaılaǵan jazýlaryn ózderi ajyrata almaı qınaıtyndar jıi esik ashady.
– О́leń jazyp edim, – deıdi biri.
– Esteligimdi gazetińe jarııalasań, – dese ekinshisi, úshinshisi buıyra, mindetsı sóıleıdi.
Onyń da jóni bar. Shetinen «jazǵyshtar». Bárimen til tabysýǵa tyrysasyń. Áıtpese, raıkomnan bastap, úlken úıge – SK-ǵa deıin ústińnen qulashtaı-qulashtaı aryz jazyp jiberedi. Árıne, «arpa ishinde bir bıdaıy» ushyrasqan táýir óleńder aragidik gazet betin kóredi. Onda da óńdelip. Osyndaı «aqynsymaq» – ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, synshy Zeınolla Serikqalıevtiń basyn ábden qatyrady. Keńesine qulaq aspaı, eskertpelerin eleń qylmaı óz aıtqanynan qaıtpaı syńarezýlenip myjı beredi, myjı beredi.
– Jaraıdy, shyraǵym. О́leńińdi basqa bir gazetke bastyryńyz, – deıdi Zeınollo shydamy taýsylyp.
– Bastyrsam, bastyram. Siz óleńdi túsinbeısiz, synshysyz ǵoı, – deıdi daýkes qıqar jigit «kúdigin» kómeıinen aǵytyp.
Osy kezde shytynap jarylarǵa shaq turǵan Zekeń Mahambet babasynsha semser jyryn tógip-tógip jiberipti:
Bas súıegińdi saýdyratyp,
kaska etsem dep edim,
Bet terińdi sypyryp ap,
maska etsem dep edim,
Keńirdegińdi sýyryp ap,
shlangi etsem dep edim,
Qulaǵyńdy julyp ap,
láńgi etsem dep edim!
Kózi sharasynan shyqqan kókezý aqyn daýdy odan ári órshitpeı únsiz qalypty. Oıy – álem-tapyryq.
«Aýrýhanaǵa jata almadym-aý...»
Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrdyń kómbesi bulańdaǵanyn ár júrek túrlishe sezedi-aı. Bireýge uzaq, bireýge sholaq qas-qaǵymdyq sát. Birazymyzǵa jastyq shaq ótpeıtindeı, qarttyq kezeń qýyp jetpeıtindeı kórineri de aıan. Sóıtse de ýaqyt, shirkin, óziniń ústemdigin erte me, kesh pe baıqatady.
Úlken mekeme bolǵandyqtan «Sosıalıstik Qazaqstannyń» shańyraǵynda da toı-tomalaq kóp. Qyzmetke qabyldaýdan bastap, qyzmetten shyǵaryp salýǵa deıin... Shildehanadan bastap, qurmetti eńbek demalysyna deıingi úlkendi-kishili sharalar eleýsiz qalmaıdy. Sapar Baıjanov tizginin ustap otyrǵan kezde irkes-tirkes birinen soń biri zeınet jasyna tolǵan gazet ardagerlerin zeınetkerlik demalysqa áspettep uzatyp salý saltanaty jyldan-jylǵa ulasqany bar. Ánsheıinde «Alpysqa aman-esen jetsem, bir kún de otyrmaımyn. Aryzymdy berem de – ketemin» deıtin aǵalarymyz mezgil saǵaty soqqanda basqasha saıraıtyn boldy.
«Jarty jyl júre turaıyq ta».
«Qujattarym áli daıyn emes».
«Uly Jeńis toıyn ótkizip bir-aq shyǵaıyn».
«Ázirge densaýlyǵym jaqsy, qol qýsyryp úıde qalaı otyram».
Minekı, osyndaı usaq-túıek josyqsyz syltaýlar aıdy aıǵa jalǵaıtyn. Al budan góri mańyzdyraq, budan qajettirek jaǵdaılardy eki-úsh jyl erterek tastaı ǵyp sheship qoıatyn-dy. Ardager medalin alý, qurmetti ataq alý, páterin keńeıtip alý, mashına alý... Aldy jumsaq, terisi keń, keleshegin kúnilgeriden oılaıtyn Sapekeń de bolymsyz jerge pyshaq ura bermeıtin. Kóńili tússe – kól. Obaly neshik, keıde ańqyldap, aqtarylyp kúlip alady da, «jaraıdy sál shydaı turaıyq» degendeı minez tanytatyn. Osy tárizdi keń qoltyq jaıdy zeınet jasyna jetken ardager jýrnalıst Ábdibek Nurmaǵambetov aǵaǵa da kórsetti. Alty asqarǵa alqynbaı kelgen Ábekeńniń qas-qabaǵyn baǵyp, kóńiline qaıaý túsirip almaýdy oılaıdy. Oraıly, ońtaıly lezdeme ústinde:
– Ábeke, dokýmentterińizdi tezdetip retteńiz, – deıdi jymıyp. – Rahattanyp bir demalmaısyz ba? О́stip sharshap-shaldyǵyp, túnimen baspahananyń qorǵasynyn jutyp júresiz be? Odan da Torǵaıyńyz ben Qostanaıyńyzdy emin-erkin aralamaısyz ba? Sizdiń ornyńyzdan, ıaǵnı bólim meńgerýshiliginen dámetip júrgen jigitter bar, jastar bar.
– Qujattarym obkomprofsoıýzda jatyr. Ornymdy inilerime bermegende kimge beredi deısiń. Alyp ketpeımin ǵoı...
– Durys, Ábeke. Alańdamańyz...
Ábdibek aǵa asa kirpııaz kisi. Pańdyǵy basym. Uzyn boıly, tip-tik júredi. Aqyryn, ernin jybyrlatyp, sybyrlap sóılesedi. Sálemdeskeni de bólekshe qyzyq. Jurt sekildi alaqanyn toltyryp amandaspaıdy. Selqos saýsaqtarynyń ushtaryn alaqanyńa tıgizip qana sálemdesedi. Únemi orden-medaldaryn saýdyratyp taǵyp alady. Erinbeı-jalyqpaı bir kostıýmnen ekinshisine qalaı aýystyryp taǵady eken dep oılaımyz.
Álden keıin Ábekeń kúpti oıyn bildirgen:
– Sapar, men taǵy eki-úsh aı júre turaıynshy.
– Ne bop qapty Ábeke?! Onsyz da jarty jyldan asyp ketti emes pe?
– Sovmınniń Shevchenko kóshesindegi jańa aýrýhanasy kúzge taman bitedi eken. Soǵan bir aı jatyp alaıyn. Pensııaǵa shyǵyp ketsem, múmkindik bola qoımas.
– Oı, Ábeke-aı, ózińiz qyzyq ekensiz ǵoı. Derbes zeınetker retinde, soǵysqa qatysýshy retinde Sovmınniń aýrýhanasyna birinshi kezekte tirkelesiz. Áli-aq talaı márte jatasyz densaýlyq bolsa, – deıdi rııasyz shek-silesi qatqan Sapekeń.
Kókeıdegi kúdik bultyn seıiltken kúlki Ábekeńniń eńsesin burynǵydan beter kótere túskendeı:
– Jaraıdy. Jumystan ketsem bárinen ketetindeı qınalyp júrgenim ras edi, – depti.
Senimdi ókilder
Jýrnalıster úshin eń jaýapty mindetterdiń biri – kezekshilik. Arnaýly taqtaǵa aldyn ala ilip qoıǵan sekretarıattyń tiziminen qaı kúni kezekshi bolatynyńdy bilip, tastúıin ázir júresiń. Uıqyńdy qandyryp, jaqsylap tynyǵyp alýdy oılaısyń. Kúndelikti kúıbeń tirshiliktegi qolbaılaý alańdatarlyq jaıttardyń kóldeneńdemeýine mán beresiń. Eń aqyry, bul kúni qonaqqa barmaıtynyńdy, ıa bolmasa qonaq shaqyrmaıtynyńdy búkil otbasyń sezip otyrady. Balǵabek Qydyrbekulynyń qatań qaǵıdasy: «Kezekshilik – jaýyngerlik post!». Osy kezekshilikti ótkizýdegi jigitterdiń árqaısysynyń bir-birine uqsamaıtyn óz tájirıbesi, óz stıli, óz paıymy bar.
Biri gazettiń alǵashqy betinen bastap, sońǵy betke deıin útir, núktesin qaldyrmaı qalt-qult dirildep, ózine-ózi senimsiz súzip oqıdy. Ekinshisi saıası, resmı materıaldardy ǵana asa mán bere oqyp, qatardaǵy úlkendi-kishili ózge dúnıelerdi atústi jorta sholyp shyǵady. Al endi bireýleri tek birinshi bettegi kezdesetin resmı adamdardyń laýazymdary men qyzmetterin áldeneshe márte tekserip, salystyryp oqýdy dástúrge aınaldyrǵan. Árıne, olardyń barlyǵy da negizinen korrektorlarǵa arqa súıeıdi. Bul – jasyryn emes. Máselen, Aqseleý Seıdimbekov kezekshi bolǵan kúni korrektor qyz-kelinshekter óz betterine ádettegiden de sergek, burynǵydan da jınaqy ári jaýapty qaraıdy.
– Káne, betteriń ázir bolsa ákelińder. Qol qoıyp jibereıin, asa mártebeli meniń senimdi ókilderim. Qate joǵyna kózderiń anyq jetse bopty, men nesine shuqshıyp oqımyn, – deıdi ár is-áreketi men qımyl-qozǵalysy ózine jarasatyn seri Ahań emen-jarqyn materıaldardyń taqyryptaryn sholyp.
Budan soń senimdi ókilderdiń ózderine kórsetilgen qurmet pen jaýapkershilikti barynsha abyroımen oryndaýǵa umtylatyny belgili emes pe?!
Balyq
El birligi, til taǵdyry, jer jaıyndaǵy kókeıkesti problemalardy udaıy kóterip júretin «Egemenniń» bas redaktory Sherhan Murtaza áste qajyǵan emes. Álde kimder sekildi «kópirtpe» sózdi ýaqytsha upaı túgendeýdiń esebine aınaldyrmaǵany jáne aıan. Qalamgerlik kredosy sanaıtyn ol ashy da ótkir oılaryn únemi jazyp, udaıy aıtyp keledi.
Osyndaı bir jambyldyq jerlesterimen júzdesýde shamyrqanǵan jazýshy janyn jegideı jep júrgen máselelerdiń qatpar-qatparyn qopara, tilip-tilip sóılegen. Halyqtyq qalpymyz ben adamgershilik asyl qasıetterimizge kireýke túsirer kesapattardy aldaspan sózimen otaǵan ol ımandylyq, qatygezdik, jemqorlyq jóninde aıta kelip, ana tilimizdiń taǵdyryna oıysqanda qordaly oıyn bylaısha túıgen:
– Qaısybirin aıtarsyń. Álgindegi indetterdiń bári birtindep joıylar. Janymnyń ezilip, júregimniń jylaıtyny – qazaq tiliniń keleshegi. Týǵan tilinen aıyrylǵan halyq – sýdaǵy balyq. Al maqaý, meńireý balyq-ǵumyr kimge kerek!? Oılanyńdar!
Shyndyǵynda buǵan deıin kóbimizdiń basymyzǵa kelmegen oı. Japyrlaǵan jurt ilki sát seń soqqan balyqtaı úndemeı qalǵan edi.
Taptyrmaıtyn sýret
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Taldyqorǵan oblysyndaǵy menshikti tilshisi, jýrnalıst Seıdahmet Muhametshın balýan deneli zor kisi. Sondyqtan da ony jerlesteri ázildep «poltara qazaq» atap ketken. Sol «poltara qazaq», qasynda aqsýlyq fototilshi Ahmet Teginbaev bar, bir top áriptesterimen birge Aqsý ózenine shomylyp júredi. Baıqaýsyzda aıaǵy taıyp ketken Sákeńdi aryndy ózenniń qatty aǵysy qaqpaqyldap aǵyza jóneledi. Qorqynyshtan aýyr denesin kótere almaǵan ol jantalasyp, jaǵaǵa umtylady. Úreıli daýsy da dirildep shyǵyp ketse kerek.
Muny kórgen fototilshi Ahmet júgirip baryp fotoapparatyn alady da ózendi jaǵalap, shyrtyldatyp túsire bastaıdy.
– Taptyrmaıtyn sýret. Naǵyz shynaıy kórinis, Sáke, sál shydańyz.
Áıteýir, dáý bir qoıtasqa baryp aıaǵyn tiregen Seıdahmet jan-dármen kúıde boıyn áreń tikteıdi. Jany murnynyń ushyna kelgen ol Ahmetke dúrse qoıa beredi:
– Eı, áńgúdik, seniń taptyrmaıtyn sýretiń ne? Masqara bolǵanda týra kóz aldyńda sýǵa ketip qala jazdaǵan joqpyn ba?
– Shynymen-aq qoryqtyńyz ba? Men sizdi, Aqsýdyń kez kelgen tusynan jaldap óte shyǵady desem. Qarasańyzshy turǵan jerińizdi, tizeńizden de kelmeıdi ǵoı, – deıdi Ahmet shek-silesi qatyp.
«Poltara qazaq» sonda baryp ózenniń naq ortasynda turǵanyn baıqaıdy. Kóńili jaılanǵan Sákeń balasha qarqyldap kúlip jiberedi.
Alyp ańqaý keledi degen osy da.
Men úıge jetkenshe
Jýrnalıst Tájibaı Bıtaıdyń janynan tabanda eki shýmaq óleń shyǵarý ónerine qosa, jatypatar birqaqpaılary da bar. Birde Tákeń jumystan erte ketip bara jatsa kerek.
Muny kórgen qalamdastarynyń biri:
– Oý, Táke, áli erte emes pe, – deıdi.
Sonda Tákeń saǵatyna qarap:
– Nege erte, qazir mine bes bolypty. Men úıge jetkende saǵat týra altyny shertedi, – degen eken.
Jylap oqıtyn nómir
...Ár nómirdi sátti ári oqylatyndaı dárejede shyǵarý ońaı emes. Kóziqaraqty kez kelgen jan ózine qajettisin terip alady. Sondyqtan bastan-aıaq súrinip jatatyn táýir dúnıeler bolmasa da, jyltyraǵan, jiligi tatıtyn eki-úsh maqalanyń júrýi shart. Kún saıyn ertemen Eraǵańnyń bólmesinde bas qosatyn nómirge tikeleı qatysty redaktorat músheleri qorjyndarynda daıyn turǵan úlkendi-kishili materıaldardy ortaǵa sarapqa salady. Kúndegi ádet. Birde bar, birde joq degendeı mańdaıynan shertip júrip iriktep alar, eleń etkizer maqalalar udaıy tabyla bermeıdi-aý. Amalsyzdan ózimizdi-ózimiz aldaýsyratyp, keı kúnderi segiz betti túgelimen súreńsiz, áljýaz birdeńelermen toltyramyz. Mundaıda mereıtoılyq kil madaq maqalalar men aldyn ala aqshasyn tólep qoıǵan jarnamalyq materıaldyń tyǵyny ashylyp ketetini jáne bar. Sóıtse de qarmaqqa áldene ilikkendeı.
– Jaqsy dúnıeler ájeptáýir sekildi ǵoı, – aldyndaǵy jospardyń nobaıyna úńile janar júgirtken Erjuman Smaıyldyń úni jarqyn estilgen. – Syn maqala da, jazýshy tolǵanysy da, «Áıel álemi» de bar eken.
– Iá, Ereke, meniń qolyma keshe keshkisin kelip tústi... Temir Qusaıynnyń sheneýnikterdiń qyzmet etıkasy týraly ótkir maqalasyn búgin salyp jibersek qaıtedi, – dedi Janbolat.
– Myna shaǵyn ǵana «Qanyń qalaı qaınamas?!» pen Ábdiráli Bólebaıdyń «Jemqorlyq órship tur» degen synyn da birinshi betten bastaıyq, – dedi Erkin Qydyr qolyndaǵysyn kórsetip.
– Jaraıdy. Ustap otyrmaı salyp jibereıik. – Eraǵań shyraıly júzin Jumagúl Soltıevaǵa aýdaryp: – Osy jolǵy «Áıel áleminde» oqylatyn ne bar?
– Jaman emes. Gúlzeınep te, Aınash ta, Dildar da oqylady. Avtorlardyń maqalasy da tamasha. Biraq... bári de shetinen aýyr ómirdi, qıyn taǵdyrdy, keleńsiz kórinisterdi tilge tıek etedi. Onyń ústine basqa bólimderden usynyp jatqan dúnıeler de óńkeı syn, ótkir, jylańqy maqalalar eken, – dedi Jumagúl kúdiktene.
– Jumeke, nesine qınalasyz. Qaıta erteńgi nómirdi oqyrmandarymyz jylap otyryp oqymaı ma? – dedi Erkin dereý tyq etkizip.
Bul pikirdi ózgelerimiz japa-tarmaǵaı qoldap kettik.
– Múmkindikti jibermeıik. Jylap oqıtyn nómirge ne jetsin, shirkin!..
– Meıli.
– Bizge kereginiń ózi osyndaı nómir emes pe?!
Qaptap ketken ónege
Kúndelikti keshki bet qaraý kezinde aldynda jatqan betterdi súzip sholǵan Saýytbek sońǵy betke úńilgen boıda:
– Myna «О́nege» degen aıdardy ózgertińder, – dedi sekretarıattyń jigiti Maratqa qarap.
– Sáke, orıgınalynda solaı eken.
– Durys qoı, biraq ekinshi bette de, besinshi bette de «О́nege» bop júr ǵoı. Bul rýbrıkany keleshekte kóringen materıalǵa, kóringen sýrettemege synalaı bermeý jaǵyn oılastyralyq. Jaqsy sózdiń salmaǵyn jeńildetip almaǵan jón. Jazyp jatqan adamdarymyzdyń bári birdeı, biletinimiz bar, bilmeıtinimiz bar, shetinen ónegeli me, osy? Á...
Ras-aý!
«Aıaq kesý»
Bas redaktordyń bólmesi. Erteńgilik maket bekitý kezi. Janbolat Aýpbaev, Erkin, Jumagúl, Samat ret-retimen syzylǵan betterdiń nobaılarymen tanysyp, ár materıalǵa, ár aıdarǵa jiti úńilip otyrǵan. Taqyryptarda sóz qaıtalaýlar joq pa? Kútiletin materıaldarǵa qaldyrǵan oryndar jete me? Resmı dúnıelerden ne berilmek? Shyǵyp bara jatqan nómirdiń jip-shýyn yqtııattap, túgendep degendeı redaktorat músheleri óz oılaryn ortaǵa salyp pikirlesýde.
– Menińshe bári durys sııaqty. Umyt qalǵan, kúıip turǵan eshteme joq. Birinshi bettiń maketi durystaý eken. Shamamyz kelse osyny saqtap, buzbaýǵa tyrysaıyq. «Aıtaıyn degenim...», «Bir aýyz sóz», «Masqara!» tárizdi aıdarlardyń bári qamtylǵan kórinedi. О́zge betterdiń de ajary men mazmuny táýirleý...
Maketke kóńili tolǵan Janbolat ornynan túregelip, qyzyldy-jasyldy syzylǵan betterdi qaıta bir qarap shyqty. Osy kezde kún uzaq úndemeı, tynysh otyrǵan Aıdarbek kúmándi oıyn bildirgen:
– Tek, myna bir Jumagúl apaıdyń «Sóz ben is» degen maqalasy syımaı qalýy múmkin. Sondyqtan birinshi betten bastap, aıaǵyn sońǵy betke shyǵardyq.
– Durys jasaǵansyń. О́zi ne týraly edi.
– Baspasózge jazylý jaıynda...
– E-e... jarasy jeńildeý eken. Onda Aıdosh, sen bylaı iste. Jumagúl apańnyń aıaǵy syımasa, bettiń ústinde eptep qysqartyp kór. Baıqaısyń ǵoı, áıteýir, aıaǵyn short kesip tastap júrme. Syltyp qalmasyn, – dedi bas redaktor jymyńdap.
– Meıilderiń, ózderiń bilesińder, – dedi Jumagúl de ázil astaryn túsinip.
Janat ELShIBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty