Qazirgi tańda bul másele – halyq arasynda keńinen talqylanatyn taqyryptardyń biri. Biz aldyn alý ekpeleriniń arqasynda juqpaly aýrýlar týraly umyta bastadyq. Alaıda «Belgili bir aýrý joq, biraq balany nege vaksınasııalaý kerek?», degen suraq týyndaıdy. Sonymen qatar ınternet-resýrstarda vaksınasııany jaqtamaıtyn pikirtalas kóp.
Men ózimniń dárigerlik qyzmetimdi balalar ınfeksıonısi bolyp bastadym. Instıtýtta oqyǵan kezde professorlar bizge dıfterııa, qyzylsha jáne kókjótel indetteri týraly aıtty. Bul aýrýlar analar arasynda qorqynysh týdyrdy. Keshkisin dıfterııasy bar balalarǵa qoldaryn bulǵap, tańerteń olardy máıithanadan tapty. Ásirese balalar qyzylsha pnevmonııasynan jáne kókjótelden tez qaıtys boldy. Asqynýlardyń tez damyǵany sonshalyqty, tipti dárigerler olardy jasandy jeldetý apparatyna aýystyrýǵa da úlgermedi.
90-jyldary stýdent, sodan keıin jas dáriger bola otyryp, men bul aýrýlardy eshqashan kórmeımin, qandaı baqytty boldym dep oıladym, sebebi álemde vaksınalar paıda boldy jáne bizde respýblıkada tıisti kontıngentti qamtý kórsetkishi 95%-ǵa jetti.
О́kinishtisi sol, men qatelesken ekenmin. Meniń tájirıbemdegi birinshi dıfterııa jaǵdaıy 90-jyldardyń basynda tirkeldi, ol ólimmen aıaqtaldy. Aýyldan shyqqan 13 jastaǵy bala osy ınfeksııamen aýyrǵany esimde. Ol jutqynshaq dıfterııasynyń toksıkalyq túrimen aýrýhanaǵa túsip, mıokardıt asqynýynan qaıtys boldy. Osydan keıin aýrýshańdyq kóterilip, 25 jastan asqan eresekter kelip túse bastady. Biz aýrýdyń barlyq klınıkalyq túrlerin kórdik, dıfterııaǵa qarsy sarysýdyń arqasynda emdelýshilerdi qutqardyq, sonymen qatar 30%-ǵa jýyǵy ólimge ushyrap, aýrý eshkimdi de aıaýsyz qaldyrmady. Ár 10 jyl saıyn júrgiziletin 16 jastan bastap qosymsha vaksınasııa engizilgennen keıin ınfeksııa tolyǵymen joıyldy. 20 jyldan astam ýaqyt boıy Qazaqstanda dıfterııa tirkelmegen.
Balalar juqpaly aýrýy qyzamyqtyń da qaýiptiligi az emes. Eger barlyq adamdar onymen balalyq shaǵynda aýyrsa, ımmýnıtet eresek jasta qalyptasatyn edi. Ásirese, ana bolýǵa daıyn qyzdar úshin qyzamyq qaýipti. Eger júktilik kezinde áıel qyzamyqpen aýyryp qalsa, onda náreste júrek, kórý (soqyrlyq), estý (kereńdik) músheleri tarapynan damý aqaýlarymen týady. Vırýs uryqtyń damý anomalııasyn týdyrýǵa qabiletti. Osy sebepti, 90-jyldary qyzamyqty alǵashqy 12 aptada bastan keshken júkti áıelderge júktilikti úzýge usynys jasaldy. Mundaı jaǵdaılar kóp boldy. Sońǵy 10 jyl kóleminde meniń tájirıbemde júkti áıeldiń qyzamyqpen aýyrǵany jóninde tek bir ǵana oqıǵa boldy. Qazirgi ýaqytta aýrýdyń taramaýy vaksınasııanyń tıimdiligine ǵana baılanysty.
Biraq qazir meni qyzylsha, qyzamyq jáne parotıtten qorǵaıtyn vaksına bar bolsa da, qyzylsha aýrýymen syrqattaný deńgeıiniń órshýi alańdatady.
Qazaqstandaǵy meniń zamandastarym negizinen bala jasynda qyzylsha aýrýyn bastan keshirdi. Qazir indet Eýropa jáne TMD-nyń jekelegen elderinde taralýda. Bizdiń respýblıkamyzda kóbinese bir jasqa deıingi balalar aýyrady. Nege? Qyzylshaǵa qarsy egý 12-15 aıda taǵaıyndalady. Ana sútimen qorektenetin bir jasqa deıingi balalar qorǵanys ımmýnoglobýlınderin anasynan alýy tıis. Alaıda bala aýyryp qalady. Munyń negizgi eki sebebi bar. Birinshisi – anasy vaksınasııalanbaǵan, sondyqtan qorǵanys ımmýnoglobýlınderin alý múmkindigi joq, ekinshiden – bala ana sútimen emes, jasandy tamaqpen qorektenedi.
Jalpy, adam tikeleı qyzylshadan ólmeıdi, ólimniń sebebi qyzylshanyń kesirinen asqynatyn pnevmonııa, ensefalıt sııaqty dertter. Eń aýyr asqyný – balada alǵan daǵdylaryn joǵaltý arqyly kórinetin ótkir sklerozdy panensefalıt. Bala 5 jasqa deıin múgedek bolady. Bul óte qorqynyshty.
Taǵy bir ózine qaýip tóndiretin ınfeksııa – parotıt ınfeksııasy, ol halyq arasynda «qulaq beziniń aýrýy» dep atalady. Kóbisi onymen balalyq shaǵynda aýyrǵan. Eki jaqty orhıtpen aýyrǵan uldarda keleshekte belsizdik paıda bolýy múmkin ekendigin kóp adam bilmeıdi. Meniń tájirıbemde áskerı bólimde parotıtti ınfeksııanyń órshýi kezdesti. Sol kezde áskerı qyzmetshiler parotıtpen, pankreatıtpen, menıngıtpen, orhıtpen, orhoepıdımıtpen stasıonarǵa tústi. Olardyń arasynda eki jaqty orhoepıdemıtpen aýyratyn balalar boldy jáne olar kóbinese otbasyndaǵy jalǵyz balalar edi. Maǵan belsizdikke ushyraǵandary jaıly jaman habardy aıtýyma týra keldi. Mundaıdy estigende azamattardyń alǵashqy saýaly «nege bizge buryn vaksınasııalaý qajettigi týraly eskertilmedi?» degen mazmunda boldy. Bul jaǵdaıda ne dep jaýap berýge bolady? Bir ókinishtisi, keıbir ata-ana óz balalarynyń vaksınalyq mártebesi týraly bilmeıdi.
Pasıentterdiń eresek kontıngentin emdeıtin ınfeksıonıst retinde konsýltatıvtik qabyldaýda otbasylar maǵan bedeýlik problemasymen jıi júginedi. Muqııat jınalǵan anamnez kezinde erli-zaıyptylardyń bireýi bala kezinde parotıtti ınfeksııany – eki jaqty orhoepıdımıtpen aýyrǵany anyqtalady. Budan soń bári túsinikti bolady.
Vaksınasııanyń kómegimen aldyn alýǵa bolatyn juqpaly aýrýlardyń qaıǵyly saldary týraly jas ata-analarǵa jıi aıtý kerek. Halyqty ózderin jáne balalaryn vaksınasııalaý kerektigi týraly habardar etý qajet.
Bahyt KО́ShEROVA,
Qaraǵandy medısına ýnıversıtetiniń prorektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor