Qazaq – qalaı aıtqanda da baǵy bar halyq. Urpaqtan-urpaqqa ulylarymyzdyń uly murasymen ótip kelemiz. Búgin de keleshektiń kádesine jaraıtyn hat qaldyrýdy muratyna aınaldyratyn abyzsyz qalmasymyz haq. Baǵzy men baqıdy jalǵastyryp jatqan sara joldy bir adamdaı bajaılap úlgergen; ózi ómir súrip otyrǵan ortanyń da barlyq qubylystary men aıtýly oqıǵalarynyń qara qazanynda qaınap júrip, sonyń bárin saf altyndaı zerdeleı de, baǵalaı da bilgen; sol arqyly qaı kezeńde de zamannan góri adamdy zertteýdi alǵa shyǵarýdyń qanshalyqty qasıetti is ekenin bar bolmys-bitimimen túısingen abyzdar estafetasynyń taıaqshasy jerge túspeı keledi. Kúni búginge deıin.
Qazaqtyń qazirgi premer-pýblısısi, memlekettik qaıratker Saýytbek Abdrahmanovtyń «Abyz Ábish» kitabyn oqýdy bastaǵanda kelgen oı osy boldy. Adamdy nemese halyqty jadynan jańyldyrý sııaqty gıpertragedııanyń tabıǵatyn túsindirýimen álemdik deńgeıge kóterilgen gýmanıst-jazýshylyǵy óz aldyna, táýelsiz Qazaq eliniń kósemsóz plankasyn da Prometeıdeı ólermendikpen tú-ý-ý joǵaryǵa kóterip ketken Ábish aǵa baqılyq bolǵan tórt jylǵa jetpeıtin ýaqytta Saýytbek Abdrahmanov tutas bir ǵylymı ınstıtýttyń sharýasyn tyndyrǵanyna ornymyzdan turyp qol soqtyq. Orasan zor ensıklopedııalyq bilim men planetalyq aqyl-oı ıesiniń ár sózine zertteýshilik, zerdelilik talantymen qaıta jan bitirgen Sáýkeńniń atalmysh eńbegi kemeńgerdi keleshek urpaqtyń da mol qazynasyna aınaldyrǵany ras. Ábjil de ádemi jazylǵan «Abyz Ábish» zertteý kitaby sondyqtan da tylsym áserge bóledi, sondyqtan da sanany ońaı jaýlap aldy.
Sýretker fenomeniniń eń mańyzdy ushy onyń ýnıversaldylyǵynda jatqanyna kóp adam kóziniń tirisinde mán berdi me? Sóz joq, zańǵar jazýshylyǵyn moıyndady. Ádebı synshylar men áriptesteri onyń kórkem shyǵarmalaryn aıanbaı nasıhattaǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Degenmen, pýblısıstıkasy men tarıh týraly tolǵaýlarynda ómirdi búge-shigesine deıin zerttep ketken abyzdyń barlyq dúnıesi Uly Jaratylyspen tolyq úndesip jatqanyn jetemizge jetkizip kim zerttedi?! Kúmiljimeske amal joq. Atalmysh kitap Ábishtiń abyzdyǵy men oıshyldyǵyn ǵylymı jáne pýblısıstıkalyq turǵyda alǵash ret jan-jaqty, ıin qandyryp tolyqqandy zertteı bilýimen jalpaq qazaqqa paıdasy zor qundy eńbek ekenin astyn syzyp aıtý – paryz. Osy oraıda kitaptyń alǵysózin jazǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń baıypty baǵasyna bas ızeýden basqa amal joq: «Saýytbek Abdrahmanovtyń kitaby – Ábish Kekilbaıulynyń ulan-ǵaıyr oıshyldyǵyn keshendi túrde taldaǵan kúrdeli eńbek. Belgili qalamgerdiń jańa kitaby ábishtanýdy joǵary deńgeıge kóteretin, Kekilbaıuly kemeńgerliginiń kókjıegin kórsetetin eńbek dep baǵalaýǵa laıyqty». Ádil sóz!
Keshe ǵana áýlıedeı bolyp aramyzda júrgen Ábishtiń mol murasyn qalaı máńgilik ete alamyz, urpaqtan-urpaqqa qalaı ulylyǵyn dáleldeı alamyz? Saýytbek Abdrahmanovty eń aldymen osyndaı suraqtar oılandyrǵany kelisti kitaptyń ár jolynan anyq seziledi. Bul kitapty jazbaı turǵan kezdiń ózinde de avtordyń Ábish týraly kóp biletinine shek keltirgen emespiz. Sonaý 1974 jyldan beri jalyqpaıtyn jylnamashydaı Ábish Kekilbaıulynyń qas-qabaǵynan bastap attaǵan ár qadamyna deıin qalt jibermeı júrgeni de qazir jumbaq qubylystaı kórinedi.
«Abyz Ábish» kitaby qolymyzǵa tıgende parasattylyqtyń hosh ıisi ańqyp turǵandaı áserge tap boldyq. Muqabasynyń ózinen muryndy jaryp áketti. Sebep? Ádette kitap avtorynyń aty-jóni onyń ataýynan bıik turatyny túsindirip jatýdy kerek etpeıdi. Munda bulaı emes. «Saýytbek Abdrahmanov» «Abyz Ábishten» tómen tur. Talaı nársede túpnusqalyqqa umtylatyn qalamger taǵy da orıgınaldyq qasıet tanytyp ketti. Joq jerden. Parasattylyq pa? Iá!
Sóz joq, erekshe daryn ıesi týraly jazýdan asqan azap joq. Onyń ústine óz ustazyń bolsa. Degenmen, týyndysynyń konsepsııasyn kúnilgeri ádemi jasap alǵan zertteýshiniń formýlasy kóńil kókjıegine birden qonaqtaı ketti. Abyzdyń mysy basatyny aqıqat. Abyzǵa degen sımpatııasynyń syr beretini de oqyrmannyń oń jambasyna kele qoıýy ekitalaı. Jón-josyqsyz syrnaılatqannan kim utady? Eshkim de! Ábish Kekilbaıulynyń talantyna baıaǵyda basyn ıip úlgergen oqyrmandy qaıta selk etkizbeıtin kitaptyń paıdasy bola ma? Sondyqtan da Ábish tabıǵatyn ashý úshin onyń ıeginiń astynan qarap turyp jazbaý kerek, onymen qatar turyp jazý kerek.
Jer jyrtqan saıyn jyltyraı túsetin soqa sııaqty pýblısıst qalamynyń dál osy kitaptaǵy izderi súısindirmeı qoımaıdy. Jasandylyq joq. Eshqashan asyra siltemeıdi. Til kórkemdigi men tazalyǵy – óz aldyna bólek áńgime. Sara stıl bul joly da tańǵaldyrmaı qalǵan joq. Al endi kitaptyń taraýlaryna taqyryp qoıý sheberligi, kitap qurylymyna tyń pishin taba bilý tapqyrlyǵy da onyń saqa zertteýshiliginen taǵy da habar berip tur. Ár sóılemi at qulaǵyn teńestirgendeı ádemi shyqqan. Bul kitapqa resenzııa jazýdyń qajeti bar ma? Joq. Odan da múmkindigiń bolsa, bul kitapty jastanyp jatyp oqý kerek. Múmkindigiń bolsa dep turǵanymyz, kitap bar-joǵy myń danamen shyqqan. О́kinishti, árıne! Aldaǵy ýaqytta beıindi mınıstrlik memlekettik tapsyrys arqyly qomaqty tırajben shyǵarady degen úmitimiz joq emes.
Avtordyń shynaıylyq sheńberinen shyqpaıtyn shyǵarmashylyq sheberligi kitaptyń qurylymy men mazmunyn ózara úılesimdiktiń apogeıine asyryp úlgergen. Atalmysh týyndynyń taǵy bir aıtpaı ketýge bolmaıtyn artyqshylyǵy sol, oqyrman kitaptyń ón boıynan dramatızm men ishki dınamıkaǵa toly tolyq bir dáýirdiń shynaıy kartınasyn kóz aldyna ákeledi jáne sodan keremet lázzat alady. Ábish jolynyń qanshalyqty oqıǵalar men qubylystarǵa toly bolǵanyn júregińizben sezesiz. Osy dáýirdegi Ábish aınalasyndaǵy aıtýly tulǵalardy burynǵydan da beter tanı túsesiz, tamsana túsesiz. Eń aıaǵynda, jazýshynyń, aqynnyń, dramatýrgtyń, fılosoftyń, aýdarmashynyń, memlekettik qaıratkerdiń, saıasattanýshynyń, tarıhshynyń, mádenıettanýshynyń, ónertanýshynyń, áleýmettanýshynyń, pýblısıstiń, jýrnalıstiń, sheshenniń talanty bir boıynda toǵysqan ámbebap abyzdyń palıtrasyz portretimen qaıta qaýyshasyz. Orasan zor eńbektiń taktıkalyq basty qundylyǵy osy bolar. Al strategııalyq qundylyǵy budan da alysty meńzeıdi. Atalmysh dúnıe – Ábish Kekilbaıulynyń ekinshi máńgilik ómiriniń qaınar bastaýy.
Ábishteı abyz týraly kitapty Saýytbek aǵanyń jazǵanyna qýandyq. Ábish týraly irgeli eńbekti aldymen Abdrahmanov jazýy tıis degen oı ishimizde burynnan buǵyp jatatyn. Ábishti jazý quqyǵynyń bas patenti dál osy avtorǵa buıyratyny abyzdyń kózi tirisinde-aq boı kórsetip turatyn. Onyń Ábish aǵany erekshe jaqsy kóretinin talaı baıqaǵanbyz. Abyz týraly maqalalary men suhbattaryn da oqyǵanbyz. Ol jaıynda bıik minberde turyp tebirene sóılegenin de uıyp otyryp tyńdaǵanbyz. Osy jaıttardyń bárinde de ózine tán parasattylyǵynan bir aınymaǵan. Kitaptyń sońǵy núktesine deıin faktilerdiń páktigi úshin janyn berip jazyp shyqqan Sáýkeńniń bul kitaby – ustamdy jazyp otyryp ta óz sýbektińniń bıiktigin baǵalaı bilýdiń klassıkalyq úlgisi.
Kitapta Ábish Kekilbaıulynyń qoltańbasyn kózimiz shalyp qaldy: «Sonaý jas kezinen bastap qazirgi kemel shaǵyna deıin kózime ottaı basylyp, kóńilime shyraq jaqqandaı ystyq kórinetin jaqsy inim Saýytbekke el súısiner azamattyń eń bıik mereıli baqytyn tileımin. Ábish Kekilbaıuly. 21.11.89». Avtor otyz jyldan beri kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan osy qymbat qoltańba bizge abyzdyń izbasar inisine bergen basalqy batasyndaı kórindi. Bata qabyl bolǵany shyǵar, el súısiner azamattyń eń bıik mereıli baqyt tuǵyryna kóterilgen Saýytbek Abdrahmanovtyń jurt aldynda búgin abyroıy asqaqtap barady. Jas kezinen Ábishtiń kóńiline shyraq jaqqandaı ystyq kóringen asyl aǵamyz osy súbeli de irgeli týyndysy arqyly abyzdyń shyraqshysyna aınalǵanyn ańǵarmaý múmkin emes.
Kesek týrap, keńinen qulashtaıtyn kitapty oqyp shyqqannan keıingi kelgen qorytyndy oı: abyz týraly dál mundaılyq tolymdy eńbekti tek abyzǵa tán qarymy men qaýqary bar avtor ǵana jaza alsa kerek.
Sharhan QAZYǴUL