Ulttyq ekonomıkany makroekonomıkalyq taldaý jáne parametrlik retteý

Barshamyzǵa málim, aǵymdaǵy álemdik qarjy daǵdarysy eshbir memleketke oń qyrymen tanylyp qoıǵan joq. Qazirgi tańda álemniń eń iri alpaýyt elderiniń ózi qomaqty qarjylyq jáne óndiristik toqyraýlardy bastan keshýde, júz myńdaǵan adam jumyssyz qalýda, kóptegen óndiris oryndary jabylýda. Daǵdarystyń qaýipti áserlerinen Qazaqstan da shet qalǵan joq.

Barshamyzǵa málim, aǵymdaǵy álemdik qarjy daǵdarysy eshbir memleketke oń qyrymen tanylyp qoıǵan joq. Qazirgi tańda álemniń eń iri alpaýyt elderiniń ózi qomaqty qarjylyq jáne óndiristik toqyraýlardy bastan keshýde, júz myńdaǵan adam jumyssyz qalýda, kóptegen óndiris oryndary jabylýda. Daǵdarystyń qaýipti áserlerinen Qazaqstan da shet qalǵan joq.

Barshamyzǵa málim, aǵymdaǵy álemdik qarjy daǵdarysy eshbir memleketke oń qyrymen tanylyp qoıǵan joq. Qazirgi tańda álemniń eń iri alpaýyt elderiniń ózi qomaqty qarjylyq jáne óndiristik toqyraýlardy bastan keshýde, júz myńdaǵan adam jumyssyz qalýda, kóptegen óndiris oryndary jabylýda. Daǵdarystyń qaýipti áserlerinen Qazaqstan da shet qalǵan joq.

Barshamyzǵa málim, aǵymdaǵy álemdik qarjy daǵdarysy eshbir memleketke oń qyrymen tanylyp qoıǵan joq. Qazirgi tańda álemniń eń iri alpaýyt elderiniń ózi qomaqty qarjylyq jáne óndiristik toqyraýlardy bastan keshýde, júz myńdaǵan adam jumyssyz qalýda, kóptegen óndiris oryndary jabylýda. Daǵdarystyń qaýipti áserlerinen Qazaqstan da shet qalǵan joq.

De­gen­men, onyń aýyrtpalyqtaryna El­basy N.Nazarbaevtyń syndarly saıa­saty aıasyndaǵy eldegi saıası tu­raq­tylyq pen jalpy iskerlikke negiz­delgen ekonomıkalyq júıe tótep berdi. Áıtse de, daǵdarys iskerlik já­ne tutynýshylyq kózderdiń bel­sen­diliginiń kúrt tómendeýine ákeldi, sonymen qatar, qarjylyq sektorǵa da áser etip, ekonomıka salalarynyń dınamıkalyq ósýiniń báseńdeýine negizgi sebep boldy.

Álemdik naryqta qoldanystaǵy ónim­derdiń baǵasynyń lezde qym­bat­taýy saldarynan ulttyq ekonomıkamyzda ınflıasııalyq qysym kúsheıdi. Ekonomıkalyq daǵdarys áserlerinen zardap shekpes úshin el ekonomıkasyn turaqtandyryp, ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etýde ǵylymǵa jáne jalpy júıelik saraptaýǵa ne­giz­delgen jańa kózqarastar qajet boldy. Ekonomıkanyń osal jerlerin kóre bilip, jańa sharalar qoldanýdy qajet etti. Mine, osy maqsatta eko­nomıkalyq daǵdarysqa tótep beretin arnaıy ǵylymı-tanymdyq jobalar, ǵylymı izdenister, ǵylymı jańa­lyqtar el ekonomıkasynyń ońdy damýyna úlken septigin tıgizeri anyq.

Elimizdiń táýelsizdik alǵannan bergi damýyna, ekonomıkalyq ór­leýi­ne ózindik úlesin qosyp kele jat­qan eljandy azamattar, ǵalym qaıratkerler barshylyq. Solardyń biri de biregeıi – asa kórnekti ǵa­lym, QR UǴA akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor Ábdiǵappar Áshimov. Ǵyly­mı daryndylyq, basqarý-uıym­dastyrýshylyq, iskerlik pen parasattylyq sekildi qabiletter men qasıetter bir boıynda toǵysqan Ábdiǵappar Áshimuly 1989-1991 jyldary Ǵylym akademııasynyń matematıka jáne mehanıka ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, 1991-1994 jyldary QR UǴA Informatıka jáne basqarý prob­lemalary ınstıtýtynyń dırektory qyzmetterin atqarý kezinde de ǵylymnyń, onyń ishinde ekonomıka salasynyń órkendeýine barynsha kúsh saldy. Ǵylym men óndiristi ushtastyrýǵa kóp kóńil bóle otyryp Joǵary attestasııalaý komıssııasynyń tóraǵasy retinde ǵylymı eńbekterdiń shynaıy bolýyna qatań talap qoıdy.

Akademık Á.Áshimovtiń ǵylymı jańashyldyq múmkindigi, joǵary parasat-paıymy jáne basqarý isi men ǵylymı uıymdastyrý jumys­tar­yn­daǵy mol tájirıbesi kıbernetıka, avtomatıka, ınformatıka, júıelik taldaý men basqarý ǵylymdary boı­ynsha jańa izdenisteri saralaý, saraptaý jumysyna zor kómegin tıgiz­di. Osy jyldary ǵylymnyń osy sa­lalary boıynsha jańa zertteýler men tyń eńbekter dúnıege kelgeni de, jańa talpynystarǵa jol ashylǵany da aqıqat edi.

Ábdiǵappar Áshimulynyń esimin ataǵanda eń qıyn jáne asa qajetti mamandyqtarǵa qatysty «kıbernetıka», «avtomatıka», «ınformatıka», «ońtaıly basqarý», «júıelik tal­daý» ataýlary men uǵym-túsi­nik­teri qatar júredi. О́ıtkeni, ol – av­to­mattyq basqarý júıesiniń teorııasy, tehnıkalyq kıbernetıka teorııasy jáne júıelerdi modeldeý teorııasynyń otandyq mektebiniń negizin qalaýshy, sonymen qatar, metal­lýr­gııalyq úderisterdi boljaý jáne tıimdendirý túıinderin matematı­ka­lyq modeldeý ádis terin qoldana otyryp sheshýdi Qazaqstanda ǵylymı jolǵa qoıǵan alǵashqy jáne biregeı maman.

Akademık Á.Áshimovtiń ǵylymı jumysynyń qundylyǵy – teorııalyq qorytyndylardyń óndiriste qol­danýy men óz nátıjesin berýinde. Teorııa men praktıkany utymdy úılestirýdiń sheberi atanǵan ǵalym ǵylymı izdenisterden týǵan oılaryn, qorytyndylaryn, aıqyndamalary men anyqtamalaryn únemi júıelep, jarııalap halyq ıgiligine usynyp otyrdy. Ǵalymnyń negizgi ǵylym eńbekteri biregeılendirýdiń teo­rııa­lyq negizderi, avtomattyq bas­qa­rý teorııasy, júıelik taldaý, uıym­dastyrý júıelerin basqarý, óndi­ristik úrdisterdi jobalaý men ǵylymı-zertteý jumystaryn avtomattandyrý, taǵy basqa da máse­lelerdi zertteýge arnalǵan. Onyń 400-ge jýyq ǵylymı jumysy men 12 monografııasy eseli eńbeginiń eń joǵary kórsetkishi bolyp sanalady. Akademık Á.Áshimovtiń ǵylymı izdenisteriniń nátıjeleri san ret halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı jıyndarda álem nazaryna usynylǵan. AQSh, Bolgarııa, Fransııa, Italııa, Germanııa, Japonııada ár jyldary ótken forýmdar men sımpozıýmdarda, kongrester men konferensııalarda basqarý jáne avtomattandyrý salasy boıynsha Qazaqstan atynan ozyq oılaryn ortaǵa salyp, el mártebesin kótergenine álem ǵalymdary talaı márte kýá bolǵan.

Akademık Á.Áshimovtiń ǵylymı eńbekteriniń qundylyǵy elge málim, onyń bir dáleli – ǵalymnyń dástúrli VI Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda «Parametrlik retteýdegi makroekonomıkalyq taldaý jáne memlekettik saıası-ekonomıkalyq odaq sheńberinde» taqyrybynda bolyp ótken paneldik sessııanyń moderatory bolýy. Bul da ǵalymnyń ekonomıka salasyndaǵy sińirgen eńbeginiń ereksheligin aıqyndaıdy. Atap aıtsaq, ǵalymnyń makroekonomıka salasyndaǵy negizgi zertteýleri kelesi taqyryptarǵa baǵyttalǵan: ulttyq ónim jáne ulttyq tabystyń mólsheri men qurylymyn anyqtaý; ju­myssyzdyq jáne jumyspen qam­tý­dyń máseleleri; ınflıasııaǵa qarsy saıasat; ekonomıkalyq ósý túsi­ni­gi men faktorlaryn zertteý; ekonomı­kalyq damýdyń sıkldary; ulttyq ekonomıka men syrtqy ekonomıkalarmen ózara áserlerin zertteý.

Á.Áshimovtiń ǵylymı izdenisiniń nátıjesinde týyndaǵan jáne eli­miz­diń ekonomıka salasyndaǵy jetek­shi ǵalymdarmen (Iý.Borovskıı, B.Sultanov, J.Ádilov, D.No­vıkov, R.Alshanov, Á.Áshimov) biri­gip ázirlengen «Ulttyq ekonomı­kany makroekonomıkalyq taldaý jáne parametrlik retteý» eńbegi elimizdiń ekonomıkalyq damýyna jańa baǵyt silteıtin qundy ǵylymı eńbek bolyp tabylady. Monografııanyń álemge belgili Springer baspasynda jaryq kórýiniń ózi ǵylymı eńbektiń teorııalyq jáne praktıkalyq qundylyǵynyń tereńdiligin kórsetedi.

Monografııaǵa ulttyq ekono­mı­kanyń evolıýsııasy men statı­kalyq tepe-teńdigin retteý teorııasyn qurý jáne damytý másele­leri arqaý bolǵan. Teorııanyń tıim­di­ligi makroekonomıkalyq naryq­taǵy statıkalyq tepe-teńdik­ti, ashyq ekonomıkany jáne eko­no­mı­kalyq ósýdi sıpattaıtyn mate­ma­tıkalyq modelderdiń negizin­de kórsetildi. Sonymen qatar, naryqtyq ekonomıkanyń ma­tema­tı­kalyq modelderi negizin­de ulttyq ekonomıkanyń makro­eko­nomı­kalyq taldaýy júrgizildi. Mak­ro­ekonomıkalyq taldaý júrgizýdiń qajettiligi 2007-2009 jyldardaǵy álemdik daǵdarys kezinde aıqyn baıqaldy. Ulttyq ekonomıkany saraptaý men memlekettik retteý­de matematıkalyq modelderdiń qoldanysy óz tıimdiligin kórsete bildi. Ǵylymı eńbekte ekonomıkany parametrlik ıdentıfıkasııalaýdyń jańa ádisteri, determınırlengen matematıkalyq modelderi men jalpy tepe-teńdiktiń esepteýli mo­del­deriniń ornyqtylyǵyn baǵa­laý ádisteri qarastyrylǵan. Sony­men birge, parametrlik retteý teo­rııa­synyń jańa qoldaný nátıjeleri keltirilgen.

Sonymen, tórt bólimnen tu­ra­tyn ǵylymı eńbektiń materıaldary ekonomıkany turaqtandyrý sheshimderiniń nusqalary men usy­nystaryn, asıkldik eko­no­mı­kalyq saıasat jáne ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etetin memlekettik saıasatty tańdaý múmkindikterin beredi. Osyndaı qomaqty ǵylymı eńbekti taraý-taraý boıynsha keltirýdi jón kórdim.

Birinshi bólimde parametrlik retteý teorııasynyń elementteri, el ekonomıkalyq júıesiniń ma­te­ma­tıkalyq modelderiniń qurylymdyq ornyqtylyǵyn zertteý ádisteri, dıs­kretti jáne dınamıkalyq júıeler úshin parametrlik retteý zańdaryn tańdaýda ekonomıkalyq ósý baǵytyna sáıkes naqtyly maqsat fýnksıonal­dary tańdalǵan varıasııalyq esepteý esepteriniń qoıylýy qaras­ty­ry­lyp, ártúrli shektemeler shar­tyn­da óz sheshimin tapqan. Bıfýrka­sııa­lyq núkteler tabý sharttary anyqtalyp, tıisti zertteýler júr­gi­zilgen. Osy maqsattarǵa sáıkes teo­remalar dáleldengen . Usynylǵan parametrlik retteý teorııasynyń nátıjeleri túrli ekonomıkalyq júıelerde qoldanys tapqan.

Ekinshi bólimde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ulttyq ekonomıkasynyń statıstıkalyq derekteri negizinde ult sharýashylyqtaryn sıpattaıtyn fýnksııalardyń ekonometrıkalyq baǵalary keltirilgen. Ekono­met­rıkalyq fýnksııalar negizinde eseptelgen Keıns jalpy ekonomıkalyq tepe-teńdiginiń IS, LM, IS-LM mo­del­deri jáne kishi eldiń ashyq ekono­mıkalyq modeli kórinis tapqan. Ulttyq ekonomıkanyń tepe-teń­digin sıpattaıtyn matematıkalyq she­shimderine áser etetin ekonomıkalyq kórsetkishter esepke alynyp, ár­túr­li ekonomıka-matematıkalyq she­shimder ssenarııleri talqylanǵan.

Úshinshi bólim konıýnktýralyq sıklderdiń teorııasyn damytýǵa arnalǵan. Kondratev jáne Gýdvın sıklderiniń matematıkalyq model­deriniń qurylymdyq ornyqtylyǵy zerttelip, nátıjeleri keltirilgen. Sonymen qatar, osy modelder ne­gi­zinde makroekonomıkany pa­ra­metr­lik retteý esepterin qarastyryp, sheshimderi keltirilgen.

Tórtinshi bólim jalpy tepe-teń­diktiń esepteletin modelderi ne­gi­zinde ekonomıkalyq ósý­diń para­metrlik retteý nátıje­lerin sı­pattaýǵa arnalǵan. Makroekono­mı­ka­lyq modeldiń úlken ólshem­derin eskeretin parametrlik ıden­tı­fıkasııalaýdyń kóp aınymaly fýnksııalarynyń globaldy ekstremýmyn tabýǵa múmkindik beretin algorıtmderi keltirilgen. Sonymen qatar, orta jáne uzaq ýaqytqa ar­nalǵan ekonomıkalyq tepe-teń­diktiń esepteletin modelderi negi­zinde ulttyq ekonomıkanyń jáne ekonomıkalyq agentterdiń kórsetkishterin makroekonomıkalyq taldaý nátıjeleri syrtqy aıny­­ma­­ly­­lardyń ıkemdiligi, ekonomı­kalyq ósý sharttary aıasynda qaras­tyrylǵan. Ekonomıkalyq ósýdiń parametrlik retteý esepteriniń túrli ekonomıka shart­tarynda she­shimderi keltirilgen.

Árıne, osyndaı qundy ǵylymı eń­bek akademık Á.Áshimov pen onyń izbasarlarynyń talaı jylǵy ǵy­lymı zertteýleriniń nátıjesi retinde týyndady. Avtorlar mak­ro­ekonomıkalyq júıeni retteýdiń parametrlik teorııasy nátıjesi boıynsha 120-dan astam ǵylymı jumys, 5 monografııa (2 monografııa bedeldi Springer baspasynda, 3- Fızmatlıtte) jarııalady. Zertteý nátıjeleri 31 halyqaralyq ǵylymı forýmdarda jáne arnaıy uıymdastyrylǵan Astana ekonomıkalyq forýmynyń V jáne VI sessııalarynda jumys materıaldary boıynsha 8 baıandama jasalyp talqylandy. Ǵalymnyń ǵylymı zertteýleri 2011 jyly Nankın (QHR) qalasynda XV Halyqaralyq kongreste júıe jáne kıbernetıka boıynsha usynylǵan baıandamalar ishinen ǵylymı mándi nátıjeler alǵandyǵy rastalyp, úzdik dep tanylyp, Kybernetes jýrnalynyń syıaqysy taǵaıyndalyp jáne eki pikirmen «Avtomatıka jáne telemehanıka» jýrnalynda jarııalandy. Búkilálemdik júıeler men kıbernetıka uıymynyń HV Halyqaralyq kongresinde Á.Áshimovtiń telavtorlarmen birge jasaǵan «Naryqtyq ekonomıkanyń mehanızmderin parametrlik retteý teorııasynyń negizinde tıimdi memlekettik saıa­satty iske asyrý jáne óndirý ádis­terin damytý» ǵylymı baıandamasy «Asa úzdik maqala» degen joǵary marapatqa ıe boldy.

Ábdiǵappar Áshimulynyń je­­­tek­­shi­li­gimen daıyndalǵan (Iý.Bo­rov­skıı, B.Sultanov, J.Ádi­lov, D.Novıkov, R.Alshanov, Á.Áshi­mov) «Ulttyq ekonomıkany makro­eko­no­mıkalyq taldaý jáne parametrlik retteý» ǵylymı eńbekti Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym jáne tehnıka salasy boıynsha beriletin Memlekettik syılyqqa laıyqty úlken nátıjeli eńbek der edim.

Qazirgi tańda tynymsyz eń­bek etip kele jatqan álemdik aý­qym­daǵy qaıratker ǵalymnyń osyn­­shama jetistikteriniń syry, meniń­she, onyń arynyń tazalyǵy men óz kásibine degen adaldyǵynda, eli­ne, jerine degen perzenttik súıis­pen­shiliginde dep bilemin. Osy qasıet­ter boıyna erte daryǵan akademık Ábdiǵappar Áshimuly Áshimov áli talaı asýlardy baǵyndyrary sózsiz.

Maqsat QALIMOLDAEV,                                                                                          

QR BjǴM ǴK Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýtynyń bas dırektory, QR UǴA korrespondent-múshesi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor.