Ústimizdegi jylǵy shildeniń 2-sinde Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan kók júzine endi kóterile bergen kezinde «Proton-M» zymyran tasyǵyshy jerge quldılap qulady. Nátıjesinde jańǵyryǵy zor jarylys oryn aldy. Qulaǵan raketa jerge ózimen birge 600 tonnalyq gıdrazındi janar-jaǵar maıyn ala tústi. Al osy otynnyń quramyndaǵy geptılden paıda bolǵan ýly bult birden aýaǵa jaıylyp, jer-kókti álemtapyryq etti. Sol kezde munyń adam aǵzasy men qorshaǵan orta úshin asa qaýipti zararly zat ekenin Reseı men Qazaqstannyń barlyq buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazdy.
Mine, sodan beri aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy mezgilge deıin joǵary jaqtan Baıqońyr mańaıyndaǵy jurttyń jaǵdaıyn surap, bir laýazymdy tulǵa barǵan joq. Elimizdiń bas sanıtary Jandarbek Bekishevten basqa. Onyń ózi de bóz ornyna sóz beretin jattandy áýennen arylmaı, jamaǵatty jubatqansyǵan bolǵannan aryǵa asa almady. Sońynda bizdiń tilshimizdiń óz balalaryn Baıqońyrǵa jiberer-jibermesi jaıly qoıǵan naqty suraǵyna: «Eshqashanda!» dep adalyn aıtyp, mundaǵy ahýaldyń aqıqatynda da adam alańdarlyq ekenin anyq ańǵartyp ótti.
Al Astananyń tórinde otyryp alyp, tórelik bildirýge táýekeli júrgen elimiz ǵarysh agenttiniń tóraǵasy Talǵat Musabaevtyń osy oqıǵaǵa baılanysty aıtqan sózderi qalyń qaýymdy tálkek etkendeı bolyp estildi. Sol kúni qaı jaǵymen turǵany ózine málim, «Quqyqtyq jaǵynan kelsek, zymyrannyń qulaýy apat bolyp sanalmaıdy. Sebebi, zymyran Reseıdiń Qazaqstannan jalǵa alǵan aýmaǵyna qulady. Zymyran bólshekteri Baıqońyrdaǵy «81» jáne «200» alańdarynyń ortasyna túsken. Bul – «Roskosmostyń» ishki sharýasy», dep soqty ol. Muny estııar kisiniń erejeli ýáji deý qıyn. Sonda «jalǵa alǵan aýmaqtyń» mańynda kimder otyr eken? Qazaqstan ǵarysh kógi mekemesiniń tutqasyn ustap otyrǵan tulǵa tipti máseleniń osy jaǵyna da mán bermegen bolyp shyqty ǵoı. Álde bizdiń «nómiri ekinshi ǵaryshkerimiz» zymyran tasyǵysh «Reseı jalǵa alǵan aýmaqta» qulaǵandyqtan, onyń jarylysynan paıda bolǵan geptıldiń ýly bulty aspan áleminiń bylaıǵy jurt bile qoımaıtyn qupııa aǵysymen Rıazan men Tver ormandarynyń ústine baryp, úıirilip tura qalady dep esepteı me? Sosyn tipti, «qaı jaǵynan kelgende» de, zymyrannyń qulaýy apat bolmaǵanda, ne bolmaq? Joq, muny kezekti bir tolaıym tabysqa jatqyzýymyz kerek pe?
Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov osy kúnderi budan da ary ketti. Oqıǵa bolǵan boıda sonda jetip kelýge tıisti laýazym ıesi aı boıyna Syrdyń boıyndaǵy barsha aǵaıyndy «áni, baramyn, mine, baramynmen-aq» sharshatyp bitti. Bul týraly bizdiń Qyzylorda oblysyndaǵy tilshimiz Erjan Baıtiles sońǵy kúnderde ǵana bir emes, eki ret egjeı-tegjeıli eńsere jazdy («Egemen Qazaqstan»: «Kelemin dep edi, kelmedi», 25 shilde; «Qaısysy qymbat: adam ba, aılaq pa?», 26 shilde). Estıtin qulaq bolsa, jarııalanymdarda biraz shyndyqtyń shyrqyry jatyr edi. Avarııa oryn alǵaly bergi ótken úsh aptanyń ishinde memlekettik organdar ókilderiniń kosmodromǵa at izin de salmaǵany týraly belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip te sanalyny sary ýaıymǵa bóktirip qoıatyndaı etip-aq aqtaryla-tógile qalam terbedi («Aıqyn»: «Qazaqtyń tóri – Qorqyttyń kóri», 26 shilde). Biraq aty atalǵan jaqtan áli kúnge attandap kelgen eshkimniń dybysy estilmeıdi. Baıaǵy jartas – bir jartas...
Bul ne, «jazbasańdar, nege jamyrap ketpeısińder» degen astamshylyqtyń jatbaýyr salqyny ma, álde aıtatyn eshteńe bolmaǵandyqtan, uıalǵan adamnyń keıpin kııýshiliktiń kebi me? Budan taǵy bir baıqalatyny, «Proton» degen tylsym tajal Baıqońyrdyń dalasynda jyl saıyn derlik qulaı berýi arqyly óziniń osynda turaqty tirkelimge enip, mundaǵy elmen bite-qaınasyp ketkenin kópshiliktiń kókeıine ábden sińirip jibergen sııaqty. Bul haqynda sál keıinirek sóz etemiz. Al ázirge osy joldardy jazar aldynda biz Reseıdiń «Hımııalyq qaýipsizdik úshin» odaǵynyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory Lev Fedorovtyń «Ekologııa ı pravo» jýrnalynyń 2003 jylǵy 6-nómirinde jaryq kórgen «Ǵarysh» áskerıleri áńgimege qushtar emes» degen maqalasyn taýyp oqyǵanymyzdy aıtaıyq. Onda sol jyldary Reseıdiń Amýr oblysyndaǵy «Svobodnyı», Arhangelsk oblysyndaǵy «Plısesk» kosmodromdarynan geptıl otynymen ushyrylyp jatqan zymyrandardyń aınalaǵa keltirip júrgen orasan zor zalaldary jóninde biraz ornyqty oıdyń arqaýy tarqatylypty. Ǵal ym atalmysh elementtiń «ekologııalyq jaǵynan óte qaýipti» ekenin aıta kelip, «keń aýqymdy raketa belsendiligi úderisinde bul faktordy eskermeýdiń múmkin emestigin» atap ótedi. «Geptıl – qaýiptiligi birinshi kezekke jatatyn óte joǵary ýytty zat. Biletin adamdar ondaǵy ýytty ýdyń qýaty nil qyshqylynan alty ese kúshti ekenin aıtady. Strategııalyq zymyrandardyń ushyrǵysh satylary ajyraǵan kezde odan ushqan geptıl qorshaǵan ortaǵa taraıdy. Biraq ol qazir jekelegen armııa ókilderiniń qalap júrgenindeı, tez arada aýaǵa sińip, joq bolyp kete salmaıdy. Muny túsiný úshin «Reseı Federasııasyndaǵy qorshaǵan ortanyń 1995 jylǵy ahýaly týraly» dep atalatyn memlekettik baıandamaǵa kóz júgirtý jetip jatyr», - dep jazady ol. Al baıandamada, máselen, «Plısesk» polıgonynan ushyrylǵan zymyrannyń sońynda topyraq qabatyna ár joly geptıldiń 268,4 mg/kg kólemine deıingi shoǵyry kelip túsetini ashyq aıtylypty. Reseı oqymystysy sonymen birge, sońǵy 5-23 jyldyń bedelindegi raketa otyny qulaǵan aýmaqtardy aýdara qarap, aqtara teksergende, olardaǵy ýly zattardyń 20 jyldan astam ýaqytqa deıin saqtalyp qala beretinine kózderi jetkenin de qalam ushyna iliktiripti. Jáne munyń bári eshqandaı da avarııa bolmaǵan, zymyran sátti ushyrylǵan kezderdegi kórinis. Demek, apat oryn alǵan jaǵdaıda geptıl konsentratynyń budan áldeqaıda joǵary bolyp shyǵatyny aıtpasa da túsinikti shyǵar. Osynyń bári T.Musabaevtyń: «Atalmysh ahýaldy baqylaǵan mamandardyń málimetteri boıynsha, zııandy quramdas – geptıl men amıldiń tolyq janyp ketýine aparyp soqtyrǵan jarylys boldy, osylaısha bıikke jerdiń shańy bólshegimen aralasyp ketken azot totyǵynyń bulty kóterildi», degen sóziniń qara baqyr qurly quny joq ekenin dáleldeı túsedi.
Ary qaraı kettik. Akademık Lev Fedorov «osy ýaqytqa deıin mıllıondaǵan reseılikterdiń geptıldiń mıkro-dozasyna ýlanyp úlgergenin» alǵa tarta kelip, memleket jeriniń jartysynyń lastanyp bitkenine qatty alańdaýshylyq bildiredi. Joǵaryda atalǵan eki aılaqtan kók júzine jol tartqan zymyrandardyń sońynda qalatyn ıtergish satylardan tógilgen geptılder budan on jyl merzim buryn-aq Reseıdiń Iаkýtııa respýblıkasy, Altaı jáne Kemerov ólkeleri, Amýr, Tómen jáne Tom oblystary tóńirekterin túgel búldirip bitkenge uqsaıdy. Sondyqtan ǵalym bul máselege bıik memlekettik turǵyda qaraýdy usynypty. Biraq bizdiń teriskeıdegi kórshilerimiz bul dabyldan tıtteı de qorytyndy shyǵarmaǵan syńaıly. Shyǵarmaǵany sol, sodan bergi ótken on jylda Reseı ǵarysh agenttigi basshylary basqan izine shóp shyqpaıtyn geptıldi qoldanýdan bas tartýdy oılastyrǵan da emes. Kerisinshe, osy aralyqta eki eldiń aspanynda jarylǵan zapyrandy zymyrandardyń qatary birte-birte kóbeıip kele jatqany anyq ańǵarylady. Munyń ornyna kezekti apat oryn alǵannan keıin «Roskosmos» basshylary jurttyń kóńilin basqa jaqqa aýdarý úshin aqylǵa qonbaıtyn qaıdaǵy bir ıdeıalardy shyǵara qoıatyn bolyp júr. Aıtalyq. olar 2012 jyldyń qarsańynda Marsty ıgerý degen qurǵaq qııalǵa quryq tastady. Buǵan 2010 jyldan bastap «Proton-M» zymyran tasyǵyshtarynyń birneshe ret eleýli avarııalarǵa ushyraǵany naqty sebep bolǵan sııaqty. Sonyń keıingileriniń biri 2012 jylǵy 7 tamyzda tirkeldi. Apattyń saldarynan Reseıdiń «Ekspress-MD2» jáne «Telkom-3» dep atalatyn spýtnıkteri orbıtaǵa jete almady. Bul sońǵy 20 aıdyń kóleminde jetinshi ret qaıtalanyp otyrǵan jarylys edi. Osy súrgin nátıjesinde Reseı 8 spýtnıgimen qosa, Marsqa baǵyttalǵan «Fobos-Grýnt» ǵaryshtyq stansasynan jáne «Progress M-12M» júk kemesinen aırylyp qaldy. Sońǵy 15 jyl ishinde osylaısha birinshi ret Reseıdiń planetaaralyq ekspedısııasy sapary sátsiz aıaqtaldy. Osydan keıin Reseı ǵarysh agenttiginiń basshysy... Aıǵa adam ushyrýdyń qolǵa alynǵaly jatqanyn aıtyp, jarııaǵa jar saldy. Munyń bári qazir bul eldiń ǵarysh salasynda tereń tuıyqqa, úlken tyǵyryqa tirelip otyrǵanyn anyq ańǵartady.
Bul jerde búgingi dáýirdegi ahýaldy keńestik kezeńdegi kosmosty ıgerý júıesinde oryn alǵan apattar sanymen salystyra qaraýdyń esh qısyny joq. Sebebi, Baıqońyrdan birinshi márte 1965 jyldan ushyryla bastaǵan «Proton» zymyran tasyǵyshynyń bastapqy jobalyq qalpyndaǵy keıpi men keıingi túrli kosmos jabdyqtary arqyly ushyrylatyn mezgili arasynda aspan men jerdeı aıyrmashylyq bar. Búginde kezdeısoq kedergiler kezdespeýi úshin onyń ushý órisiniń barlyq joldary men baǵyttary aldyn ala ábden syzylyp jasalyp qoıad y. Buǵan qosa, reseılikter árbir ushyrylym saıyn polıgon basyna óz svıashennıkterin aparyp, solardyń duǵalaryn alyp turýdy dástúrge aınaldyrypty. Biraq, kámil piri jar bolmaı júr me, soǵan qaramastan, zymyran tasyǵyshtardyń parallel álemde joq bolýy men kókke samǵap shyqpaı jarylyp ketýi áli tyıylmaı tur. Jalpy, 1967 jyldan beri atalmysh zymyran tasyǵysh 388 dúrkin kók júzine kóterilgen bolsa, sonyń 47-sinde birinshi úsh basqyshy men ıtergish blogynyń jumystary kezinde apatqa jol berilgen eken. Al táýelsizdik jyldarynda «Proton» 9 ret zeńgirge jetpeı jatyp, aýada jarylyp ketse, solardyń 4-niń qańqasy Qazaqstan jerinde qalypty. Bizdi bulardyń alǵashqy derekteri 1999 jylǵa súıreıdi. Osy jyly «Proton» zymyran tasyǵyshy eki ret Qaraǵandy oblysynyń aýqymyna qulady. Bulardyń «Gran» spýtnıgin qosa alyp ketken birinshi jaǵdaıynda apparat qańqalarynyń bir bóligi turǵyn úı aýdanyna tústi. Biraq eshkimge zalalyn tıgizgen joq. Munyń esesine, «Brız M» ortalyq seksııasynan tógilgen otynan ashyq dala órtke orandy. Zymyran tasyǵyshtyń ekinshi jáne úshinshi basqyshynyń 28-30 shaqyrymdyq bıikte jarylǵan bagynyń otyny aýada janyp ketti. Al «Espress-A» jer serigi qabat jarylǵan ekinshi jaǵdaıda zymyran tasyǵyshtyń jaryqshaqtary halyq tyǵyz ornalasqan eldi mekenderdiń mańyna quldılady. Munda da adamdar arasynda zardap shegýshiler tabylmady. Sosynǵy apat 2006 jylǵy 6 qyrkúıekte kórinis berdi. Bul joly geptıldiń qalyń shoǵyry Jezqazǵan qalasynan 40 shaqyrym jerdegi dalalyq alqapqa tógildi. Dál osynyń aldynda ǵana, shildeniń 27-isi kúni Baıqońyr aspany aıasynda taǵy bir zymyran tasyǵysh – «Dnepr» jarylyp edi. Kezinde biz osy RS-20 ushqysh jabdyǵynyń birinshi, ekinshi basqyshtary qulaǵan jerlerde aınalma radıýsy 300 jáne 50 metrlik eki qazan shuqyr paıda bolǵanyn jazyppyz. Bir qyzyǵy, bul eki rette de T.Musabaevtyń tujyrymy álgi ázirde keltirilgen mazmunmen úndes shyǵypty. Máselen, Jezqazǵan mańaıyndaǵy jarylysqa baılanysty ol: «Bizdiń baqytymyzǵa qaraı, geptıl otynynyń negizgi kólemi janyp ketti», dep qýana málimdegen eken.
Bir aıta ketetin jáıt, sol joly Reseı tarapy ózderiniń Qazaqstan aýmaǵyna ekologııalyq zardap keltirgenderin birden moıyndady. Sondyqtan Qazaqstan jaǵy úshin qońsy elden 60,7 mln. dollar talap etti. Aqyr sońynda reseılikter 2,5 mln. dollarǵa pátýaǵa kelip, kelesi jyldyń basynda bul qaryzdaryn túgel ótep shyqty. Osymen Reseıdiń zymyran tasyǵyshtardan bólinip turatyn geptıldiń ótemi retinde aqy tóleýi toqtady. Joǵaryda aıtylǵan «Protonnyń» qulaý deregi bizder úshin ábden úırenshikti nársege aınala bastaǵan jaıy da osydan baıqalady. Biz burynǵydaı bul úshin ótemaqy tóleýdi talap etýdi qoıdyq. Al Qazaq ǵarysh agenttiginiń bastyǵy «Roskosmostyń» múddesine kóbirek alańdaıtyn adamnyń keıpin tanytyp otyr. Sol sebepti ol: «Bul Qazaqstan Respýblıkasynda úkimettik komıssııa qurýǵa negiz bola almaıdy», «olar (reseılikter) munyń kerek emes ekenin talap etýde», degendi oılanbaı aıtady. Osydan da bolar, Qazaqstan Úkimeti sońǵy apattyń barlyq naqtyly sebepteri, onyń qorshaǵan orta men ekologııaǵa keltirgen zııany anyqtalǵansha, Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan osy tektes zymyran tasyǵyshtardy ushyrýǵa moratorıı jarııalaýǵa asyǵatyn emes. Al 1972 jylǵy 29 naýryzda qabyldanǵan Ǵarysh nysandary keltirgen zalal úshin halyqaralyq jaýapkershilik konvensııasyna sáıkes, Reseı uzaq jyldar boıy Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda óziniń ǵaryshtyq baǵdarlamalaryn júzege asyryp kele jatqan el retinde, osynda apatqa ushyraǵan zymyran tasyǵyshy úshin barlyq jaýapkershilikti birden óz moınyna alýy tıis edi. Biraq bizdiń tarapymyzdan bolyp otyrǵan mynadaı ustanymnan keıin munyń qurǵaq qııal bolyp qala beretinin ózimiz de uǵyp turmyz.
Bul jerde bir nárse aıqyn: qazirgi kúnderi jer-kókte qatty synǵa ushyrap otyrǵan «Proton» zymyran tasyǵyshy qurylymyna qatysty barlyq synnyń sadaǵy onyń jaǵatyn otynyna baılanysty bolyp otyr. Ǵylymı tilde «sımmetrııaly emes dımetılgıdrazın (NDMG nemese geptıl)» dep atalatyn bul otyn qashanda abaılap qoldanýdy qajet etetin joǵary ýytty kanseregondy zat bolyp tabylady. Aýaǵa taraǵan geptıl adamnyń aǵzasyna tynys organdary men teri arqyly emin-erkin enedi. Onymen azdap qana ýlanyp qalǵan adamdar birden bas aýrýyna shaldyǵyp, júrekteri aınıtyn, kózderi qaraýytyp, qan qysymy artyp ketetin halge ushyraıtyn kórinedi. Al bul ýytty boıyna kóbirek sińirip alǵan kisi esinen tanyp, ókpesi qabyn