Sońǵy kezderi elimizdiń isker ortasynda jer qoınaýyna qatysty qyzý pikirtalas órbidi. Buǵan atalǵan salada ulttyq operatordy taǵaıyndaý máselesi túrtki boldy. Jekelegen kompanııalar bul bastamaǵa qarsylyq bildirse, el bıligi onyń paıdaly qazbalar naryǵyn damytýǵa septigin tıgizetinine senimdi. Shyntýaıtyna kelgende, Qazaqstanda naǵyz metaldyń on shaqty túri ǵana daıyn ónim túrinde shyǵarylady. Sala mamandarynyń aıtýynsha, otandyq geologııany tezdetip qolǵa almasa, aldaǵy onjyldyqta aýqymdy problemalar bastalýy múmkin. Bul qaýip qanshalyqty ras? Mine, osy máselege nazar aýdarǵan edik.
Biryńǵaı operator ortaq múddeni qorǵaı ma?
Ádette konsertke ıá bolmasa iri sporttyq sharaǵa bılet tabylmasa, deldaldardyń qyzmetine eriksiz júginetinimiz málim. Qymbatqa tússe de áıteýir sol bıletti ıelený úshin barymyzdy salamyz. Nátıjesinde kimniń qanjyǵasy maılanatyny aıtpasa da túsinikti. Sarapshylar Qazaqstandaǵy geologııa salasy osyǵan jetýge jaqyn qaldy deıdi.
Bir aı buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi Serikbek Dáýkeıdi qabyldap, kezdesýde jer qoınaýyna qatysty mańyzdy máseleler talqylanǵan edi. Belgili ǵalym Memleket basshysyna geologııalyq zertteý men jer qoınaýyn tıimdi paıdalanýda bıliktiń rólin kúsheıtip, tıisti zańǵa ózgeris engizýge usynys bildirgeni belgili. Bul usynys bıznes-qaýymdastyq ortasynda qyzý talqylandy. Mundaı ózgeris paıdaly qazbalardy ıgerýde belgili bir toptyń ǵana múddesin kózdeıdi degen ýáj de joq emes. Nege deseńiz, jer qoınaýyn ıgerý men geologııalyq zertteýler jumysy «Qazgeologııa» UGK» AQ ýysynda ketýi múmkin degen boljam bar. Bulaı bolǵan jaǵdaıda ulttyq operator iri monopolıske aınalyp, paıdaly qazbalar naryǵyn jalǵyz oıynshy basqarýy ǵajap emes. Bul memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin azaıtyp, ádil básekelestik ortany qurý strategııasyna qarama-qaıshy kelýi yqtımal.
Mamandar onsyz da geologııa sektorynda memlekettiń yqpaly artyp turǵanyna, sondaı-aq jaýapty organdardyń sany ósip bara jatqanyna alańdaýly. Mundaı konıýnktýra bıýrokratııanyń ári sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń ósýine ákelýi bek múmkin. Sol sebepti geologtar memlekettiń rólin kúsheıtýge úzildi-kesildi qarsy. Sebebi búginge deıin Úkimet óziniń tıimsiz basqarýshy ekenin kórsetip keldi deıdi. Sarapshylar qazirdiń ózinde kompanııanyń portfelinde uzaq jyldar shań basqan geologııalyq barlaý jobalary bar ekenin, sol sekildi jańa múmkindik onyń sanyn arttyrýǵa jol ashatynyn esten shyǵarmaýǵa shaqyrdy. Budan bólek «Qazgeologııany» qarjylyq ındıkator men tabys jaǵynan emes, geologııalyq aqparat negizinde baǵalaýǵa usynys berildi. Osyǵan baılanysty áleýmettiń pikiri ekige jaryldy. Biri bul bastamany qoldasa, ekinshileri budan belgili bir toptyń múddesi qorǵalǵany anyq baıqalyp turǵanyn aıtady.
«Bul adal básekelestikti joıady. Onyń ústine ınvestorlardyń, jeke kompanııalardyń otandyq naryqqa qyzyǵýshylyǵy báseńdeýi múmkin. Bul tutastaı Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn tómendetedi. Mundaı usynystar jasalǵanda jeke bireýlerdiń múddesi bar-joǵy tekserilýi tıis», dep jazdy jeli qoldanýshylary.
Aurora Minerals Group kompanııasynyń aǵa geology Oljas Muhamedjanov jer qoınaýyn ıgerýde memlekettik geologııalyq zertteý jónindegi ulttyq operatordy taǵaıyndaýy jańa ken oryndaryn ashýdy tejeıdi dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, bul máselede memlekettik kompanııalardyń tıimdiligi tómen. Muny álemdik statıstıka da kórsetip otyr. Máselen, álemdegi barlyq ken oryndarynyń 65%-y ıýnıorlyq kompanııalarmen ashylǵan. Osy oraıda memlekettik kompanııalardyń úlesi nebári – 5%.
– Jer qoınaýy týraly Kodeks ázirlengende geologııalyq barlaý salasynyń kóshbasshy elderiniń (Aýstralııa, Kanada, Chılı) tájirıbesi esepke alynǵany belgili. Alaıda, atalǵan memleketterde jer qoınaýyn ıgerýde memlekettik geologııalyq zertteý jumystarynyń basym quqyǵy ulttyq operatorǵa berilmeıdi. Olardyń aldyna tek ken oryndaryn anyqtaý mindeti qoıylady. Al ony ıgerý jumystary básekelestik ortaǵa beriledi. Elimizde geologııa salasyna jaýapty memlekettik organdar tym kóp. Buryn onymen bir mınıstrlik aınalyssa, qazir ekeý. Al munaı salasyna jaýapty vedomstvo tipti úsheý. Árqaısysynda tıisti komıtetter, departamentter, enshiles uıymdar, kompanııalar bar. Investor barlyq suraqqa «bir tereze» qaǵıdasy boıynsha jaýap alady degen ýáde qaıda? Memlekettik kompanııalar jyl saıyn turaqty túrde sýbsıdııa alady. Bul kompanııalardyń barlyq máselelerde basymdyqqa ıe ekendigi túsinikti. Olarmen qalaı básekelesýge bolady? Naryqty odan ári monopolııalandyrǵysy keledi. Bul memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin qysqartýǵa baǵyttalǵan qazirgi saıasatyna tolyǵymen qaıshy, – dedi O.Muhamedjanov.
Bıznes taǵy shet qalady
«Qazgeologııa» memlekettik geologııalyq zertteýlerden basqa kommersııalyq jumystarmen de aınalysady. Máselen, sheteldik ınvestorlarmen birlesken kásiporyndar quryp, ken oryndaryn ıgerýge kirisip júr. Sóıtip memlekettik múddege baılanysty jumystar nazardan tys qalyp otyr. Sondaı-aq «Qazgeologııada» servıstik qyzmetter kórsetiledi. «Qanshama tehnıka satyp alyndy. Mundaı tehnıkanyń barlyǵyn alýdyń qajeti joq. Sebebi naryqta qyzmet kórsetetin kompanııalar kóp» deıdi «Taý-Ken Samuryq» UTK» AQ Basqarma tóraǵasy Qanat Qudaıbergen.
– Bizdiń aıtaıyn degenimiz, bir ulttyq operator bar – «Qazgeoaqparat» respýblıkalyq geologııalyq aqparat ortalyǵy. Qazir taǵy bir ulttyq operator qurylmaq. Bylaısha aıtqanda, respýblıkalyq bıýdjetten aqsha bólinip, ony burǵylaý jáne zertteý jumystaryna jumsaıdy. Bul memlekettik qarajatty shyǵyndaý. Osylaısha bıznes taǵy da shet qalady. Iаǵnı, bıliktiń bızneske yqpalyn azaıtý, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin qysqartý, básekelestik naryqty damytý máselesi sóz júzinde qalmaq. Bul el qazynasynan qyrýar qarajatty talap etedi. Bizdiń usynyp otyrǵanymyz – ulttyq operatordyń janynan kommersııalyq emes uıym qurý. Mysaly, AQSh-ta Ulttyq geologııalyq ortalyǵy, Anglııada Ulttyq geologııalyq qyzmeti jumys isteıdi. Bular kommersııalyq emes memlekettik uıymdar. Mundaı uıymdar Kanada, Aýstralııa jáne Chılı syndy elderde de bar. Bizde XIX ǵasyrdan beri geologııaǵa qatysty jınalǵan málimet óte kóp. Sonyń barlyǵyn jınaqtap, kommersııalyq emes ortaq uıym qurylsa oryndy bolar edi. Oǵan 250 mlrd teńge qajet emes. Málimetter bir jerge jınalsa, jeke bıznes ózine qajetti ken orny týraly aqparatty alyp, ony ıgerý ózine júkteledi, – dedi Q.Qudaıbergen.
Mınıstrlik ne deıdi?
Áıtse de bul aıtylǵandarmen jaýapty vedomstvo ókilderi kelispeıdi. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń orynbasary Sanjar Jarkeshov aldymen «jer qoınaýyn memlekettik zertteý» men «barlaý» uǵymdaryn shatastyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. Ulttyq operatorǵa tek jer qoınaýyn zertteý jumystary júktelmek. Bul úlken táýekeldi talap etedi. Munda myńnan bir múmkindik qana sátti bolýy múmkin deıdi vıse-mınıstr.
– Geologııalyq barlaýmen qazirgideı jekemenshik kompanııalar aınalysa beredi. Oǵan eshkimniń qarsylyǵy joq. Olar burǵylaý jumystarymen de aınalysady. Máselen, jer qoınaýyn zertteý qıyndyǵy kóp, kúrdeli kezeń. Osy iske jeke kompanııalar barmaıtyny anyq. Muny álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Jańa ken ornyn ashý múmkindigi myńnan bir bolǵanda, kez kelgen kásipker mundaı táýekelden bas tartatyny belgili. Dál osyndaı jaǵdaıda memlekettiń orny bólek. Nege? О́ıtkeni, memlekettiń aldynda strategııalyq tapsyrmalar tur. Mine, sol táýekel «Qazgeologııaǵa» artylatyn bolady. «Qazgeologııadan» basqa bul mindetti eshkim atqara almaıdy. «Taý-Ken Samuryq», ıá bolmasa ıýnıorlyq kompanııalar ondaı táýekelge barmaıdy. Ulttyq operatordy taǵaıyndaý boıynsha qosymsha bıýdjettiń qarajaty qajet emes. Kez kelgen ıýnıorlyq kompanııa «Birinshi kelgen – birinshi alady» qaǵıdasy negizinde qalaǵan ýchaskesin barlaýǵa alýǵa quqyly. Demek, naryqty monopolııalandyrý týraly aıtý negizsiz, – dedi S.Jarkeshov.
Málimetter qory ortalyqtandyrylǵan ba?
Mamandardyń sózine súıensek, táýelsizdigimizge 30 jylǵa jýyqtasa da otandyq geologııa salasy keńestik júıeden áli aryla almaı keledi. Bul da salanyń shatqaıaqtaýyna negizgi sebep bolyp otyr. Geologııa jer qurylysy týraly ǵylym bolǵandyqtan, ǵylymı-zertteý ortalyqtary bolýy tıis. Demek, ǵylymı salaǵa ekpin berilý qajet. О́kinishke qaraı, ınstıtýttardyń biraz bóligi toqyrady. Geologııalyq memlekettik kompanııalar vedomstvolarǵa aınaldy. Zerttelip, iske qosylǵan nysandardyń deni Keńes Odaǵy kezinde ashylǵan. Odan keıin birde-bir iri kólemdegi paıdaly qazba oryndary tabylmaǵan. Resmı statıstıka kórsetkendeı Qazaqstanda jer qoınaýynyń 25%-na ǵana geologııalyq jumystar jasalǵan. Bul áli 75%-y ıgerilmegenin ańǵartady. Basqa elderdiń tájirıbesin qaraıtyn bolsaq, qazir geologııany damytý jaǵynan Mońǵolııa, Namıbııa, Serra Leone syndy memleketter alǵa shyǵyp ketken eken. Onyń basty sebebi, olar geologııalyq málimetterdi biriktirip, arnaıy sıfrly karta ázirlegen. «Bizdiń jaýapty mınıstrlikten surap otyrǵanymyz da osy» dedi Q.Qudaıbergen. Dese de Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń buǵan aıtar óz ýáji bar. S.Jarkeshovtyń aıtýynsha, jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteý jumystary respýblıkalyq bıýdjet esebinen júrgiziledi. Jyl saıyn bul maqsatqa shamamen 6-7 mlrd teńge jumsalady. Al onyń nátıjelerin geologııa komıtetiniń ınteraktıvti kartasynan tabýǵa bolady dep naqtylady vıse-mınıstr. Qajetti aqparat jer qoınaýyn ıgerýshilerdiń barlyǵyna ashyq, dedi vedomstvo ókili.
P.S. Taraptar tartysy nemen jáne qashan aıaqtalatyny belgisiz. Bir anyǵy, eki jaqta da múddelerdiń aıqasy órbigeni kúmánsiz. Eń bastysy, budan ulttyq ekonomıkaǵa nuqsan kelmese ıgi.