Dúnıejúzilik bank sarapshylary AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysynyń kesirinen aldaǵy ýaqytta dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarys týyndaýy múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵady.
Jahandanýdyń keri áseri
AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda qatynasy sońǵy onjyldyqta túrli kelispeýshilikterge negiz bolyp keldi. Degenmen, 2018 jyldan bastap másele ábden ýshyǵyp, saýda soǵysyna ulasty. Saldarynan qysqa merzimde halyqaralyq saýda báseńdep, qarjy daǵdarysy týyndaýy yqtımal. Al uzaq merzimdi bolashaqta másele, tipti kúrdelenip, Dúnıejúzilik saýda uıymy men Eýropalyq odaq eki derjava arasyndaǵy kelispeýshilikte qaı jaǵyna shyǵaryn bilmeı, halyqaralyq saýdaǵa kedergisin keltirýi yqtımal. Bul týraly Dúnıejúzilik saýda uıymynyń ekonomısteri aıtady.
Tramp prezıdent bolyp saılanǵannan keıin AQSh Qytaıdan keletin temir men bolatqa salynatyn baj salyǵyn kóterip jiberdi. Artynsha Qytaı Qurama shtattardan ımporttalatyn soıa sekildi egistik ónimderine baj salyǵyn kóterdi. Keıin bul tizim birte-birte kóterilip, qazir taraptar ózara saýdada myńnan astam ónim túrlerine baj salyǵyn ósirip qoıdy. Syrttaı qaraǵanda másele tek osy elderge ǵana qatysty bolyp kóringenimen, Halyqaralyq valıýta qory sarapshylary máseleniń jahandyq sıpatqa ıe ekenin aıtady. HVQ málimetinshe, qos el arasyndaǵy saýda soǵysy 2008 jyldaǵy qarjy daǵdarysynan bergi eń úlken jahandyq ekonomıkalyq daǵdarysqa aınalmaq.
Jalpy, AQSh prezıdentiniń saılaýaldy rıtorıkasynda da, odan keıingi pozısııasynda da álemdik ekonomıka men halyqaralyq saýdanyń jahandanýynan Qurama shtattardaǵy qarapaıym jumysshylar, ıaǵnı orta tap paıda kórip otyrmaǵany aıtylǵany málim. Iаǵnı, AQSh ekonomıkasy damyǵanymen, kásipkerler ishki jumys kúshin qymbatsynyp, Latyn Amerıkasy men Azııadan keletin eńbek mıgranttaryn jumysqa aldy, munyń bári jergilikti eńbek naryǵyndaǵy básekelestikti arttyrdy.
Tıisinshe, amerıkalyqtardyń eńbek sharttary tómendep ketken. Oǵan qosa tehnologııanyń damýy da orta tap jumyskerlerdiń eńbekterine degen suranysty tómendetken. Respýblıkalyq partııadan, ıaǵnı orta taptyń atynan saılanǵan Tramp álem ekonomıkasy men halyqaralyq saýdaǵa «soǵys ashýǵa» túrtki boldy.
Qytaı damýshy el me, damyǵan el me?
Tramptyń Qytaıdan keletin ónimdi tejeýine ekinshi bir sebep Dúnıejúzilik saýda uıymynyń keı zańnamalaryna baryp tireledi. Onyń halyqaralyq uıymdar men odaqtardy unata qoımaıtynyn bári biledi. Biraq ol da negizsiz emes. Amerıkalyq turǵydan qaraǵanda Aq úı basshysymen de kelisýge bolady. Máselen, Eýropa qaýipsizdigin qorǵaý úshin qurylǵan NATO-ǵa eń kóp qarjy bóletin eýropalyqtardyń ózderi emes, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy AQSh. Sol sekildi, Tramp DSU-da da «aqylǵa syımaıtyn» erejeler bar ekenin aıtady. Dúnıejúzilik uıymǵa múshe memleketter ózara saýdada belgili bir taýarlarǵa baj salyǵyn kórsetilgen kórsetkishten asyrmaýy tıis. Bul – uıymnyń erejesi. Degenmen, damýshy elder úshin jeńildikter de qarastyrylǵan. Máselen, Qazaqstan sekildi damýshy elder Nıderland sekildi damyǵan elderden keletin keı taýarlarǵa baj salyǵyn qalaǵanynsha kótere alady. Bul damýshy elderdi qoldaý úshin qabyldanǵan ortaq sheshim.
Al munyń AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysyna qandaı qatysy bar degenge kelsek, Qytaı DSU-ǵa kirgende damýshy el retinde qabyldandy. Al qazir Aspanasty elin damýshy el dep aıtýǵa bolmaıdy. Tramptyń pikiri de osy. Qytaı – damyǵan el. Sondyqtan Beıjińge Qyrǵyzstan men Nepalǵa beriletin jeńildikterdi bermeý kerek. Alaıda DSU ókilderi Tramptyń bul ýájine kelise qoımady. Nátıjesinde Tramp óz betinshe «ádildik ornatyp», Qytaıdan keletin taýarlarǵa DSU erejesine qaramastan baj salyǵyn kóterip tastady. Al Qytaı, árıne, ózderin áli de damýshy el sanaıdy. DSU jeńildikterin alý úshin olarǵa damýshy el dep tanylǵany tıimdi. DSU ázirge Qytaıdy jaqtap otyr. Bul jerde DSU-nyń da ustanymyn túsinýge bolady. Qytaı ekonomıkalyq qýatty el bolǵanymen, halyqtyń jaǵdaıy men ómir súrý standarttary damyǵan elderdegideı emes. Sol úshin DSU Qytaıdy damyǵan elder qataryna qospaı otyr.
Eger osydan birer jyl buryn sarapshylar 2020 jyly AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýda demokrattar jeńiske jetse, saýda soǵysy toqtaıdy dep boljaǵan edi. Alaıda, birer apta buryn demokrattar atynan prezıdenttikke úmitker Maıkl Blýmberg pen Elızabet Ýarren eger prezıdent bolyp saılanatyn bolsa, Qytaıǵa qarsy saıasatty qatańdatatynyn jasyrǵan joq. Olardyń pikirinshe, Qytaıdy áriptes el dep emes, qater dep qabyldaý kerek. Qos kandıdattyń qazirgi baǵyty bir kezdegi Tramptyń rıtorıkasynan da asyp ketti. Demek, 2020 jyly meıli respýblıkalyqtar jeńsin, meıli demokrattar saılansyn, Qytaıǵa qarsy saýda soǵysy kúsheımese, báseńdeıin dep turǵan joq.
Qytaı ózgerýi kerek
Sonymen, saýda soǵysy álemdik naryqqa, ekonomıkalyq damýǵa qalaı kesirin tıgizedi degenge kelsek, Qytaı taýarynyń eń basty tutynýshylarynyń biri AQSh ımportty azaıtsa, Qytaıdyń zaýyttary tapsyryssyz qalyp, óndiris azaıady. Al Qytaı óndirisi birinshi kezekte Taıaý Shyǵystaǵy shıkizatpen jumys isteıtini belgili. Iаǵnı, saýda soǵysynyń kesirinen munaıǵa suranys azaıyp, baǵa da quldyraýy yqtımal. Bir qyzyǵy, bul AQSh úshin kerisinshe tıimdi. 2016 jyldan beri Tramptyń týıtterde OPEK-pen «qyrylysyp» kele jatqanyn bilemiz. Aq úı basshysynyń pikirinshe, munaı baǵasy qazir jasandy túrde kóterilip otyr. Naryqtyq qunynan áldeqaıda qymbat.
Qoryta aıtar bolsaq, ótken ǵasyrda qurylǵan Dúnıejúzilik saýda uıymy reformalanýy tıis. Bul týraly qazir progressıvti ekonomıster de málimdep otyr. Eger ótken ǵasyrda uıymǵa múshe memleketterge ortaq ereje qoıyp, sol ereje óz deńgeıinde jumys isteı alǵan bolsa, qazirgi halyqaralyq saýda eki el arasyndaǵy ózara kelisimdi qajet etedi. Al Qytaı sekildi memleketter úshin tipten erekshe jaǵdaı dep qarastyrý kerek. Qytaı qazir álemdik naryqta óz ornyn saqtap qalǵysy kelse, ishki zańnamany barynsha eýropalyq modelge kóshirý kerek. Bul árıne, ındýstrııalandyrý men zııatkerlik menshikke qatysty. Eger zańnama ózgermeıtin bolsa, tek qana AQSh emes, bolashaqta ózge de damyǵan elder Qytaıdyń qos standartyna qarsylyǵyn bildirmek.