Bıyldan bastap elimizdegi barlyq aýyl derbes bıýdjet júıesine kóshti. Tıisti zańda Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjeti men kommýnaldyq menshigin 2018 jyldan bastap halyq sany 2 myńnan asatyn aýyldyq okrýgter deńgeıinde, al 2020 jyldan bastap barlyq jerde engizý qarastyrylǵan.
Aýyldaǵy ózin-ózi basqarýdyń jańa deńgeıi qandaı bolmaq? Derbes jeke bıýdjetpen jumys isteıtin aýyldar daıyndyǵy oblystyq ákimdiktiń kóshpeli otyrysynda qaralǵan bolatyn. Kóshpeli otyrys elimizge órkenıetti damyǵan aýyl retinde tanylǵan Ýspen aýdany Galıskoe aýylynda ótti. О́tken jyly bizdiń óńirde de turǵyndarynyń sany 2000 adamnan asatyn 32 aýyldyq okrýgtiń jeke bıýdjeti qalyptasyp, olar óz qarjylaryn aýyl ıgiligine jaratýǵa múmkindik aldy. Tirek aýyldar sanatyna alynǵan osy aýyldyq aýmaqtarda 140 myń adam turady. Jańa jyldan bastap kóshpeli jıyn ótken Galıskoe aýylynyń ákimdigi de tórtinshi deńgeıli bıýdjet túrine kóshedi.
Aýyldyq aýmaqtar derbes bıýdjet júıesi boıynsha ekinshi jyl qatarynan jumys istep keledi. Basty másele – tabys kóziniń az bolýy.
– Eger 2018 jyly tabys kóziniń kórsetkishi 9,8 paıyzdy qurasa, 2019 jyly 8,6 paıyzǵa azaıdy, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Álııa Arynova. Ol bul kórsetkish 1 paıyzǵa deıin tómendeıtinin aıtty. Sebep – elimizdegi salyq zańnamasyna engiziletin ózgeristerge baılanysty. Kólik salyǵyn tóleý merzimi aýysyp, shaǵyn bıznes ıeleri tabys salyqtarynan bosatyldy. 2020 jylǵy kólik salyǵy 2021 jyly ǵana tólenetin bolǵandyqtan, aýyldyq bıýdjetter 400 mıllıon teńgeden astam qarjydan qaǵylady. Bızneske jasalǵan jeńildikke baılanysty aýyldyq bıýdjetterdiń shyǵyny 150 mıllıon teńgege deıin jetedi.
Álııa Arynovanyń aıtýynsha, 2020 jylǵy bıýdjet kólemi 7,6 mlrd teńge shamasynda. Onyń ishinde óz kiristeri 229,5 mıllıon teńge, onyń 50 paıyzǵa jýyǵy áleýmettik salaǵa baǵyttalady. Derbes bıýdjetpen aýyldyq aýmaq ákimderine jergilikti basqarý tetigi berilgendikten, olar aýyl qaýymdastyǵymen aqyldasyp, aýyldy kórkeıtýdiń basym baǵyttaryn anyqtap otyrýǵa tıis.
Bıýdjet qarajatyn ıgerý mańyzdy másele, mańyzdy sheshim delik. Biraq osy mańyzdy sheshimderdi qabyldaıtyn adamdardyń jaýapkershiligi, bıýdjet qarjysynyń bólinýi men ıgerilýin baqylaıtyn turǵyndardyń quzyreti qandaı degen suraqtar da oılantady.
– Aýdan ortalyqtarynda 2020 jyly jeke kiris kólemi 11 mıllıon teńge kóleminde bolmaq, – deıdi Á.Arynova. Onyń aıtýynsha, kiristiń eń azy Aqqýly aýdanynda – 1,4 mıllıon teńge shamasynda. Tereńkól, Ertis aýdandarynyń kirisi 20 mıllıon teńge tóńireginde. Maı aýdany Maıtúbek aýyldyq aýmaǵynyń kirisi 100 myń teńgege de jetpeıdi. Tipti aýyldarda aıyppuldan túsken kiris oblys boıynsha nebári 149 myń teńgeni quraıdy. Mysaly, Baıanaýyl aýdanynda 14 aýyldyq aýmaq bar, 12 aýyldaǵy halyq sany 2000 adamnan da az. Sondyqtan derbes bıýdjetti engizý aýdan ortalyǵy Baıanaýyl aýylynda, Maıqaıyń kenti ákimdiginde júrgizilýde.
Al bıýdjettiń tórtinshi deńgeıine ótý – aýylǵa tıimdi. Máselen, tirkelmegen nysandar saralaýdan ótip, salyqtyq jáne salyqtyq emes túsimder esebinen aýyl bıýdjeti artpaq. Jergilikti halyqtyń ózi tabysty bólýge qatyssa onda bılikke degen senim qalyptasady. Iаǵnı, aýyl, kentti basqarýǵa belsendi qatysady.
Aýyldyń bıýdjeti ákimdikterdiń qaramaǵyndaǵy múlikti jalǵa berýden, erikti alymdardan, qaıyrymdylyq jáne demeýshilik jarnalardan, aıyppuldar men syrtqy jarnama ornalastyrý tólemderinen quralady. Ol úshin aýyl ákimderiniń biligi men bilimi joǵary deńgeıde bolýy qajet. Sol sebepti ákimderdi qarajatty josparlaý jáne jumsaý, salyq jınaý, memlekettik satyp alýdy júzege asyrýda arnaıy oqytý kýrstary, bıýdjetti josparlaý, atqarý jáne kommýnaldy múlikti paıdalaný jaıynda saýatty basqarýǵa úıretý, oqytý qajet boldy. Oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń tapsyrmasymen oblystaǵy ár aýyldyq aýmaq ákimine, qazynashylyq, ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý, qarjy, memlekettik kiris organdaryna aýdan, qalalar bekitilip berilgen. Tipti vatsap jelisinde arnaıy chat qurylyp, suraq qoıýǵa múmkindik jasalǵan. Byltyr derbes bıýdjeti bolǵan 32 aýyldyń 5-eýi ár aı saıyn bólingen qarjyny tıimdi ıgerip, bıýdjettiń kiris bóligin de oryndap otyrǵan. Tómen kórsetkish aýdan ortalyqtary Baıanaýyl, Kóktóbe aýyldyq aýmaqtarynda tirkelipti.
Oblystyq tekserý komıssııasynyń basshysy Aınagúl Qurmanova Aqtoǵaı men Aqqýly aýdandaryna júrgizilgen tekseris nátıjelerine oraı jalpy, aýyldarda jınalǵan kiristiń az bolýy josparlaýdyń durys bolmaýynan deıdi. Eger aýyldyq ákimdikter berilgen eskertýler men usynymdardy eskerse, qateler qaıtalanbaýǵa tıis.
Al kiristi kóbeıtý úshin ne isteý kerek? Oblys ákimi kiristi kóbeıtý úshin aýyl ákimderi kommýnaldyq múlikterdi tıimdi paıdalanýlary qajet ekenin aıtty. Jalpy, 6,8 mlrd teńgeniń kommýnaldyq menshigi aýyldyq ákimdikterge ótkizilgen. Nátıjesinde 5 jyljymaıtyn múlik pen 3 kólik básekeles ortaǵa berilip, aýyldardyń bıýdjetine 16,7 mıllıon teńge túsken. Buǵan óńirdegi 200 orta mektepti qosyńyz. Oqýshy sany az aýyldardaǵy 2-3 qabatty mektepter qys boıy jylytylady. Mektepterdiń bos turǵan bólmelerin qajetti jaǵdaılarǵa paıdalaný qajettigi eń áýeli aýyl ákimderin oılandyrýy kerek.
Kelesi másele, aýyldyq ákimdikterde maman jetispeıdi. Derbes bıýdjetke kóshkennen keıin aýyldyq ákimdikterdiń jumysy kóbeıedi. Á.Arynovanyń aıtýynsha, árbir aýylǵa shtattyq lımıtti 5-7 birlikten 7-9 qyzmetkerge arttyrý usynylýda. Maman jetispeıdi degennen shyǵady, oblys ortalyǵynyń irgesindegi 11 myń halyq turatyn kentte 9 maman ǵana qyzmet kórsetedi eken. Kenttegi aýyz sýǵa, jolǵa, basqa da áleýmettik máselelerge baılanysty turǵyndardyń shaǵymy kóp. О́ńirdegi Maıqaıyń, Solnechnyı, Qalqaman kentterinde de osyndaı jaǵdaı qalyptasqan. Maıqaıyń kentinde 9 myńǵa tarta, Pavlodar aýylynda 7 myńǵa jýyq turǵyn bar. Sondyqtan kent dep qaramaı, ákimdik qyzmetkerlerin kóbeıtken durys bolar.
Bıyl bastalǵan «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda da qyrýar qarajat qarastyrylyp otyr. Oblys ákiminiń orynbasary Almas Batanovtyń aıtýynsha, bıyl Pavlodar oblysyna osy baǵdarlama aıasynda 1,4 mlrd teńge bólingen. Bul qarajatqa Tereńkól, Jelezın, Ertis, Baıanaýyl aýdandarynyń ortalyqtarynda jol, áleýmettik nysandar jóndelýde. Bıyl Sharbaqty, Aqtoǵaı, Kóktóbe, Aqqýly aýdandaryndaǵy 34 jobaǵa 1,2 mlrd teńge jumsalýǵa tıis.
– О́ńirimizde Galıskoe sııaqty aýyldardyń kóbeıgenin qalaımyn. Ákimder elimizdegi memlekettik baǵdarlamalardy jete túsinip, onyń ár tetigin paıdalana alsa – aýyl ózgeredi, – dedi Bolat Baqaýov jıyn sońynda.
Damyǵan elderde ár qala, ár provınsııa jergilikti ózin-ózi basqarý júıesi boıynsha jumys isteıdi. Olar ınvestor tartýda, turǵylyqty jerin órkendetý isinde bir-birimen jappaı básekeles. Pavlodar oblysyndaǵy aýyldyq eldi mekender de Galıskoe aýylymen básekelestik jolyna tússe ıgi.
Pavlodar oblysy