1940 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń №208 sanyna shyqqan «Abaı ánderi» týraly maqalany nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Uly aqyn Abaıdyń tamasha óleńderin qumarta tyńdaǵan halqy, sol óleńderine laıyq ásem án shyǵarýyn kútti. Abaı halyqtyń bul tilegin túsine qoıdy. Aqyn sulý sýretti, tereń maǵynaly, tátti tildi, altyndaı asyl óleńderine qarastyqty, kórikti kúımen, áserli únmen aıtylatyn kórkem án shyǵarýdy óz basyna minásip kórdi. Qazaqtyń án, kúıimen tereńdep shuǵyldandy. Aspandaǵy aqqýǵa daýsyn qosqan ánshi Birjan saldy da, án «perisi» atanǵan Ábetti de, Muhametjan ánshini de tyńdady, tamyljyǵan tátti kúıdiń atasy Táttimbettiń shákirti kúıshi Muqandy da tyńdady.
«...Arqaǵa ásem ándi Abaı qaldy,
Úıretti Áset syndy talaılardy.
San sańlaq, ánshi kúıshi, bıshi, syrshy
Abaımen birge atqyzdy talaı tańdy...»
dep jyrlady, Abaıdyń bir shákirti Ýaıys aqyn. Abaı poezııa máselesinde bir mektep bolsa, mýzykada da sondaı mektep boldy. Abaı ádemi ándi joǵary baǵalady. Ándi babyna keltirip aıta almaıtyn keıbir ánshilerdi qatty synady.
«...Qur aıqaı baqyrǵan,
Qulaqqa án be eken?
О́nersiz shatylǵan,
Kisige sán be eken?...»
Estetıkalyq sezimi tereń uly aqyn ándi janymen súısine tyńdady.
«...Qulaqtan kirip boıdy alar,
Jaqsy án men tátti kúı.
Kóńilge túrli oı salar,
Ándi súıseń menshe súı...»
dedi aqyn.
Abaı orys halqynyń uly aqyny A.S.Pýshkınnen aýdarǵan «Tatıananyń haty» degen óleńine arnap án shyǵardy. Tatıana ániniń saryny, naqyshy qazaqtyń sol zamandaǵy ánderinen ózgeshe edi. Munda qazaq ánderi men Eýropa ánderiniń qabysyp, bir-birine sińiskeni baıqalady. Tatıana áni tez tarady, árbir ánshiniń tólqujatyndaı bola qaldy.
Abaı on jeti án (qazirde anyqtalǵany) shyǵardy. Abaı ánderiniń kóbi óziniń arnaýly óleńderimen aıtylady. Sondyqtan da ánderiniń attary sol óleńderimen atalady. Mysaly: «Tatıana», «Segizaıaq», «Qor boldy janym», «Kózimniń qarasy», «Qarańǵy túnde taý qalǵyp». Bul ánderi halyqqa kóp tarady. Bulardan basqa «Bireýden bireý artylsa», «Surǵylt tuman dym búrkip», «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» syqyldy, jurtshylyqqa kóp taraı qoımaǵan, tamasha ánderi taǵy bar.
Abaı jóninde sońǵy jyldary eleýli-eleýli ister istelip jatyr. Biraq bul onyń poezııasy jaıyndaǵy ister; al kompozıtorlyq jóninde mándi ister istele qoıǵan joq.
Abaı ánderin synaýshylar áli mymyrttap júr. 1936 jyly M.Áýezov joldas Abaıdyń biraz ánderin Hamıdı deıtin jas kompozıtorǵa notaǵa túsirtip edi, odan mardymdy dáneńe shyqqan joq.
SSSR Ǵylym Akademııasynyń qazaqstandyq fılıaly taıaýda Abaı óleńderiniń I tomyn bastyryp shyǵardy. Sol synaqtyń redkollegııasy bylaı deıdi: «Bul I tomǵa... aqynnyń 12 ániniń notasy kirdi». (6-bet). Al biz kórgen I tomda 12 ánniń notasy túgil, tizimi de joq. Osy tomǵa aqynnyń 12 ániniń notasyn kirgizeıik degen «adal oılaryn» ańdaýsyzda jaza salǵan salaq redaktorlardyń «jaqsy tilegi» ǵoı destik.
Abaı ánderin jınatý jumysyna bas-kóz bolady degen keıbir joldastar «ándi zertteý kompozıtorlardyń jumysy ǵoı» deýmen keledi. Al, Abaı ánderin zerttep jurtshylyǵymyzdyń keregine jaratady degen keıbir kompozıtorlar áli «Gákkýdiń» «varıanttarynan» qara úzip shyǵa almaı júr.
Abaı ánderin zertteýden Iskýsstvo isteri basqarmasy da bir búıir qalyp otyr. Byltyr Shyǵys Qazaqstan oblysynyń án-kúılerin jyınaýǵa brıgada (Erkimbekov pen Erzakovıchti) jiberdi. Ol brıgada Abaıdyń týǵan aýdanyna baryp, bir túnep qaıtyp kelgennen basqa mardymdy eshteme bitirgen joq.
Abaı ánderin aıtýshylar kóp. Biraq árbir ánshi, ártúrli naqyshpen, ártúrli sarynmen, óz maqamdarynyń shamasyna «kóndirip» burmalap, mýzykalyq qasıetine nuqsan keltirip júr. Buǵan jol bermeý kerek.
Abaıdyń týǵanyna bıyl 95 jyl tolady. Osy 95 jyldyq ıýbıleı qarsańynda Abaı ánderi tolyq jınalyp, notaǵa túsirilýi kerek. Abaı ánderin sheber ánshilerdiń oryndaýymen plastınkaǵa saldyrý kerek.
I.MATAQOV
«Sosıalıstik Qazaqstan», 4 mart, 1940 jyl