Qazaq tilinde jańashalanǵan «Qorqyt ata kitaby»

«Qorqyt Ata kitabynyń» negizgi eki nusqasy bar. Onyń biri ‒ 1815 jyly fon Dıs tapqan on eki jyrdan turatyn Drezden nusqasy. Onyń mu­qa­­basynda «Kıtabı Dedem Qorqýd alıa lısanı taıfe-ı oǵýzan» (Oǵyz taı­pa­synyń tilindegi Qorqyt Atam kita­by) dep jazylǵan. Al ekinshisi ‒ ıta­lııa­lyq túrkolog Ettore Rossıdiń Vatıkan kitaphanasynan tapqan alty jyrdan turatyn nusqasy. Vatıkan nus­qasynyń muqabasynda «Hıkaıet-ı Oǵyz­name-ı Qazan beg ýá ǵaıry» (Qazan Bek jáne basqalarynyń oǵyznama hıkaıalary) dep jazylǵan. Sondaı-aq Drezden qol­jazbasynyń fon Dıs jasaǵan kó­shirme nusqasy Berlın koroldik kitap­ha­na­syn­da saqtaýly tur. Al 2018 jyly Tegeranda Ýálı Muhammed Qoja jazba jádigerdiń úshinshi nusqasyn tapty. «Túrkistan», «Gúnbed» nemese «Túrikmen sahra» dep atalatyn bul nusqa da qazirgi tańda ǵylymı aınalymǵa tústi.

Qorqyt Ata jyrlary jóninde osy ýaqytqa deıin shetelde de, Túrkııada da kóptegen zertteý jasaldy. Qorqyt Ata jyrlaryn alǵash H.O.Fleısher, H.F.Dıs, Teodor Neldeke, V.Bartold, Á.Dıvaev, Týmanskıı, K.Inostransev, F.Babınger, Ettore Rossı sekildi nemis, orys, ıtalıan ǵalymdary zerttedi. Ásirese Túrkııada Mýharrem Ergın, Orhan Shaık Gókıaı, Semıh Tezjan men Hendrık Býshoten, Sadettın О́zchelık, Osman Fıkrı Sertkaıa, Mýstafa Kachalın, Ahmet Bıjan Erdjılasýn; Ázer­baıjanda H.Arasly, M.Tahmasıb, Sh. Djemshıdov, E.Demırdjızade, F.Zeınalov sekildi ǵalymdardyń Drez­den men Vatıkan nusqalaryna qa­tys­ty irgeli zertteýleriniń orny erekshe.

Al 2018 jyly Ýálı Muhammed Qojanyń Tegeranda tapqan «Túrkistan», «Gúnbed» nemese «Túrikmen sahra» dep atalatyn úshinshi nusqasyn Metın Ekıdjı, Iýsýf Azmýn jeke-jeke, al Nasır Shahgýlı, Valıollah Iаkýbı, Shahrýz Atabaı, Sara Behzad jáne Ramız Asker sekildi ǵalymdar birlese qarastyryp, zertteý nátıjelerin 2019 jyly jarııalady. Osylaısha, túbi bir túrkige ortaq uly baba murasy kúni búginge deıin úzdiksiz zerttelip, kóp­te­gen eńbek jaryq kórip keledi.

Biz osy maqalada 2019 jyly Qorqyt Ata jyrlaryna qatysty Qazaqstanda jarııalanǵan taǵy bir mańyzdy eńbekke toqtalǵymyz keledi. Nur-Sul­tan qa­la­­syndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnı­versıteti, Qorqyt Ata ǵylymı zert­­teý ınstıtýtynyń basshysy, professor Myrzataı Joldasbekov pen bas ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktory Gúlim Shadıeva daıyndaǵan «Qorqyt Ata kitaby (Drezden nusqasynyń trans­krıp­­sııasy, qazaqsha jańashalanǵan má­tini, sózdigi)» degen atpen jaryq kór­gen eńbektiń eń basty ereksheligi – atalmysh jazba jádigerdiń Drezden nus­qasynyń Qazaqstanda tuńǵysh ret trans­krıpsııasymen birge qazaq tilinde jańa­shalanyp berilýi.

Atalmysh eńbek «Kirispe» (4-35-bb.), Drezden nusqasynyń transkrıpsııasy men qazaqsha jańashalanǵan, ıaǵnı qazaqshaǵa aýdarylǵan mátinin qamtıtyn «Qorqyt Ata kitaby» (37-305-bb.); «Qosymshalar» (305-323-bb.); «Sózdik» (324-367-bb.) jáne «Faksımıle» (369-680 bb.) degen bes bólimnen turady. Eń­bektiń sońynda paıdalanylǵan áde­bıet­­ter tizimi (681-683-bb.) men mazmuny (684-687-bb.) berilgen.

Avtorlar eńbektiń kirispe bóliminde Qorqyt Ata jyrlary men jazba já­diger­diń Drezden, Vatıkan jáne Ber­lın nusqalary týraly maǵlumattar berip, «Qorqyt Ata kitabyna» qa­tys­ty Eýropa, Reseı, Túrkııa jáne Ázer­baı­janda jasalǵan zertteýler men onyń Qazaqstanda zerttelý kezeńderine toq­ta­lady.

Budan buryn Qazaqstanda «Qorqyt Ata kitabyn» Á.Qońyratbaev pen M.Baı­dil­daev orys tilinen (1986), keıinnen B.Ysqaqov pen Sh.Ybyraev túrik tilinen (1994; 1999) aýdaryp jarııalaǵan bola­tyn. Qazaq tilindegi bul aýdarmalar Qorqyt Ata jyrlarynyń mazmunyn, taqy­rybyn, qurylymyn kórsetýi turǵysynan qanshalyqty qundy eńbekter bolsa da, negizgi túpnusqadan tikeleı aýdarylmaǵandyqtan, ádebı, erkin aýdarma sıpatynda bolyp, jazba jádigerdiń tilinde kórinis tapqan mańyzdy tildik erekshelikterdi jetkilikti deńgeıde ashyp kórsete almaǵan. Jańa eńbektiń kirispe bóliminde osy másele týraly aıtylyp, orys tilinen jasalǵan aýdar­ma­da «Qorqyt Ata kitabynyń» tili men qazaq tilindegi ortaq elementterdiń kózden tasa qalyp qoıǵany bildirilgen. Sondaı-aq jer-sý ataýlarynyń orys tiline durys aýdarylmaýyna baıla­nys­ty túpnusqadaǵy «Qazylyq» degen taý ataýynyń qazaq tiline «Kavkaz» dep aýdarylǵany jáne taǵy basqa da sáı­kes­­sizdikter kórsetilgen. Á.Qońyrat­ba­ev pen M.Baıdildaevtyń, B.Ys­qa­qov pen Sh.Ybyraevtyń aýdar­ma­la­­rynan mysalǵa alynǵan jıyrma bes­ke jýyq sóılem men sóz tirkesi ne­gizgi túp­­nus­qa­men salystyrylyp, kem­shin tus­ta­ry kórsetilip, durys aýdar­ma nus­qa­sy da berilgen. Mysaly, túp­nusqadaǵy «Ol zamanda Oǵýz ıigit­lerine ne qaza gelse uıhýdan gel­úri­di» (D.97b75-6) degen sóılemdi Á.Qońy­ratb­aev pen M.Baıdildaev qazaq tiline «Oǵyzdar zamanynda jigit basyna qıyn­dyq túser bolsa, ol sony tús kórip bilý­shi edi» dep túpnusqadan alshaqtap aýdarǵan. Al bul sóılem M.Joldasbekov pen G.Shadıevanyń aýdarmasynda «Ol zamanda oǵyz jigitterine qandaı jaman­dyq kelse de, uıqydan keletin» degen túrde túpnusqaǵa saı, tildik erekshe­lik­te­ri de tolyq saqtalyp berilgen.

Sol sekildi jazba jádigerdegi edáýir sóz tirkesi men sóılemder orys tilinen ja­sal­ǵan aýdarmada qazaq tilinde saq­tal­­ǵan ortaq formalar eskerilmeı aý­da­­rylǵan. Mysaly, aǵzy dýaly (aýzy dýaly) ‒ asyl týǵan bir er; tory aıǵyr (tory aıǵyr) ‒ kúreń at; beshikde bele­dúgúm (besikke bólegen) ‒ besikte ósir­dim; bashy qaıýsy olmush (basqaıǵy bolyp) ‒ soraıǵan basy qalypty; ıashanýban ıaǵy ıetti (jasanǵan jaý jetti) ‒ qataryn túzep jaý keldi; aıaǵyna at tushaǵyn uruń (aıaǵyna tusaý salyńdar) ‒ aıaǵyna at tuıaǵyn kıgizińder; qademi qutsuz gelin (qadamy qutsyz kelin) ‒ taǵdyry baqytsyz kelin jáne t.b.

Al M.Joldasbekov pen G.Shadıeva­nyń aýdarmasynda joǵary­da­ǵy mysal­darda jaqsha ishinde kórsetip ótkeni­miz­deı, jazba jádiger tili men qazaq tilindegi ortaq elementter barynsha saq­­talyp berilgen. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Bul tur­ǵy­dan, jańa eńbekti tildik zertteýlerge qosylǵan eleýli úles dep baǵalaýǵa bolady.

Kirispe bólimnen keıin M.Joldas­be­kovtiń «Asyl arnalar (Zertteýler, maqalalar)» (1986) atty eńbeginen alyn­ǵan «Qorqyt (VIII ǵ.)» degen bólimde negi­zinen Qorqyt Ata jyrlarynyń maz­muny, taqyryby, qurylymy, paıda bolýy, taralǵan aımaǵy, túrki ha­lyq­ta­ry­nyń ortaq ádebı jádigeri bolýymen qatar, Qorqyt Atanyń da tarıhı tulǵa ekeni jáne taǵy basqa máseleler týraly maǵlumattar berilip, Buqash han, Salor Qazan ordasynyń shabylýy jáne Bamsy Beırek týraly jyrlardyń qysqasha mazmuny baıandalyp, negizgi ıdeıasy basa kórsetilgen.

Osy oraıda professor M.Jol­das­bekovtiń atalmysh bólimde aıt­qan pikirleri erekshe nazar aýdarar­lyq. Ol «Qorqyt Ata kitabynda» kezde­se­tin óleń, maqal-mátel, naqyl sóz­der­diń, sondaı-aq jyrlardyń oqıǵa je­lisi men baıandaý stıliniń Kúltegin, Tonykók jazbalary, «Alpamys» jyry sekildi epıkalyq shyǵarmalarǵa tán erekshelikter kórsetetinin, tarıhı jyr-dastandarmen sabaqtas ekenin mysaldarmen aıtyp ótken. Sonymen qatar Qorqyt Ata jyrlarynyń VII-VIII ǵa­syr­­larda Syrdarııa boıynda tirshilik keshken oǵyz taıpalary arasynda paıda bolyp, túrki halyqtary arasynda aýyzsha túrde keń taralǵanyn, oǵyzdardyń ol kezeńde qańly, qypshaq, naıman, qarluq taı­pa­larymen bir geografııalyq aımaqta ómir súr­genin, Jetisý, Ystyqkól, Al­ma­­lyq jáne Saıramnan yǵysyp, Syrdarııanyń tómengi aımaǵyna qo­nys­­tanǵanyn, HII ǵasyrdan bastap Qorqyt Ata jyrlarynyń hatqa túse bastaǵanyn, biraq bizdiń zamanymyzǵa tek eki nusqasynyń saqtalyp jetkenin, bulardyń ishinde Drezden nusqasynda qypshaq, al Vatıkan nusqasynda oǵyz tiliniń erekshelikteri basym ekenin, jazba jádigerdiń tili túrikmen, ázerbaıjan, qazaq, bashqurt, qaraqalpaq tilderine jaqyn dep sanalatynyn bildirgen. Ǵalymnyń bul pikiriniń negizdi ekenin joǵaryda jazba eskertkish tiline qatys­ty berilgen mysaldar da qýattaı túsedi.

Jańa eńbektiń eń basty, mańyzdy bóligi ‒ «Qorqyt Ata kitaby» (37-305-bb.) degen bólimi. Bul bólimde jazba jádigerdiń Drezden nusqasynyń transkrıpsııasy men qazaq tiline jańashalanǵan mátini berilgen. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, M.Joldasbekov pen G.Shadıeva jazba eskertkishtiń transkrıpsııasyn jasaýmen qatar, barlyq tildik erekshelikterin naqty ashyp kór­se­tetindeı dárejede jyrlardy sát­ti aýdaryp shyqqan. Túpnusqanyń tran­s­krıpsııasy men aýdarmasynyń aldynda transkrıpsııa álippesi (37-38-bb.) usynylyp, Drezden nusqasyndaǵy arab áripteriniń qazirgi qazaq (kırıll) álipbıindegi transkrıpsııalyq balamalary kórsetilgen. Drezden nusqasynyń qazaq tiline aýdarmasynda sol jaqtaǵy baǵanǵa túpnusqanyń transkrıpsııasy, al oń jaqtaǵy baǵanǵa jolma-jol sáıkes keletindeı túrde qazaq tilindegi aýdarmasy berilip otyrǵan.

Faksımıle transkrıpsııasy men onyń qazaq tilindegi aýdarmasyn salys­ty­ryp oqý úshin oń baǵanda túpnus­qa­daǵy paraq, bet jáne jol­dyń nómiri retti túrde kórsetilip otyrǵan (D.3a-1, D.3b-1, t.b. sekildi). Túpnusqadaǵy joldar qazaq tiline aýdarylǵanda, túpnusqa mátindegi sóılem reti de saqtalyp, maǵy­na­lyq bútindik eskerilgen. Mysaly, túpnusqada:

Iapa ıapa qarlar ıaǵsa ıaza qalmaz,

Iapaǵýlý gókche chemen gúze qalmaz

(D.3b-8, 9).

Qazaqsha aýdarmasy:

Japalaq-japalaq qar jaýsa da

jazǵa qalmas,

Jaıqalǵan kók shalǵyn shóp

kúzge qalmas.

Túpnusqada:

Qara qaıǵýlý vaqya górdúm. Iýmrýǵým­da talbynan shahıni, benúm qýshýmy ólúr kórdúm (D.23a-12, 13).

Qazaqsha aýdarmasy:

Qara qaıǵyly oqıǵa (tús) kórdim. Qolymda talpynǵan qyrannyń, qusymnyń ólgenin kórdim.

Túpnusqadaǵy mátinniń naqty, durys aýdarylýy tildik zertteýler úshin asa mańyzdy. О́ıtkeni ádebı, erkin aýdarmalar arqyly tildik erekshelikterdi salystyryp zertteý múmkin emes. Jol­ma-jol, túpnusqa mátinge sáıkes túrde aýdarma jasalǵanda ǵana jazba es­kertkishtegi sózderdiń qazaq tilin­de­gi balamalaryn naqty kórsetý, salystyrý ońaıyraq bolady. Munyń, ásirese, qypshaqtyq elementterdiń aıqyn­da­lýyn­da úlken mańyz bar.

Shynynda da, M.Joldasbekov pen G.Shadıeva daıyndaǵan eńbekten qazirgi túrik tilinde qoldanylmaıtyn, al keıbiri túrik tiliniń tek dıalektilerinde ǵana kezdesetin baıy- (baıý), kótúr- (kóterý), oqyra- (oqyraný), qarǵa- (qarǵaý), obryl- (opyrylý), ıort- (jortý), sasy (sasyq), talbyn- (talpyný), at chap- (atpen shabý), ıalman (jalman, qylyshtyń ushy), dan-dansuh (tańsyq), qalyn (qalyń, kóp, mol, nópir), bógelek (bógelek), úz- (úzý, julý), chóngel- (shúńireıý), keńesh- (keńesý), ıaǵryn (jaýyryn), órú tur- (óre turý), ıigit ıeliń (jigit-jeleń), qarjash- (qarjasý), ıelim (jelim), seksen- (ses­ke­ný), ıashýr- (jasyrý) sekildi jáne t.b. kóptegen sózdiń qazaq tilinde saqtalyp qalǵanyn kóremiz.

Sondaı-aq Qorqyt Ata jyrla­ryn­da­ǵy keıbir morfologııalyq formalar da qazirgi qazaq tilinde saqtalyp qalǵan. Máselen, ıortqyl (D131a-11) – jortqyn; qalyn Oǵýz eline gelgúm ıoh, ‒ dedi (D.132a-1) – qalyń oǵyz eline kelgim joq, – dedi.

Eńbek avtorlary negizinen Drezden nusqasyn transkrıpsııalap, aýdarsa da, qoljazbadaǵy kemshin, tolyq emes tustardy Vatıkan nusqasyn da nazarǵa ala otyryp tolyqtyryp, qate jazylǵan jerlerdi túzetip oqyp, silte­me­lerde kórsetip otyrǵan. Mysaly, Drezden nusqasynda (D.3b-6-7) «Kúl depejúk olmaz. Qara eshek bashyna uıan ursań qatyr olmaz» dep jazylǵan bólim Vatıkan nusqasymen salystyrylyp «Kúl depejúk olmaz, [gúıegú oǵul olmaz]. Qara eshek bashyna uıan ursań qatyr olmaz» (Kúl tóbe bolmas, [kúıeý ul bolmas]. Qara esektiń basyna júgen salsań da, qashyr bolmas) dep tolyqtyrylyp berilgen. Drezden nusqasyn transkrıpsııalaǵanda budan buryn qoljazba boıynsha zertteýler júrgizgen Orhan Shaık Gókıaı, Mýharrem Ergın, Sadettın О́zchelık, Mustafa Kachalın, Semıh Tezjan men Hendrık Býshoten sekildi ǵalymdardyń eńbekteri de eskerilip, paıdalanǵan tustaryn siltemelerde bildirip otyr­ǵan. Túpnusqa mátindi transkrıpsııa­lap, aýdarý barysynda qajetti túsinik­te­meler men túzetýlerdi, sondaı-aq avtor­lardyń belgili bir ustanym-kózqa­ras­taryn bildiretin jalpy sany 536 silteme berilgen. Eńbekte burynǵy zertteýlerden tolyqtaı ózgeshe, avtor­lardyń ózderine tán oqý stılin kór­se­te­tin, jańasha maǵyna ústegen tustar da kezdesedi. Mysaly, qoı- etistigi quı- túrinde (sózini qulaǵyna quımaz), úsh-/ ush- etistigi ósh (ademe ósh ‒ adamǵa ósh), Basat Bısat dep, t.b. túrde oqylǵan.

Eńbektiń «Qosymshalar» (305-323-bb.) bóliminde Qorqyt Ata jyrlaryndaǵy 102 kisi esimi, 10 rý-taıpa jáne 58 jer-sý ataýy alfavıttik rette tizilip, tıisti keıipkerlerdiń kim ekeni, qaı jyrlarda kezdesetini, týystyq baılanystary, jyrlardaǵy róli, jalpy sıpattary men erekshelikterine qatysty túsiniktemeler berilgen. Jer-sý ataýlaryna qatysty túsiniktemelerde tıisti jerlerdiń burynǵy kezeńderde jáne qazir qaıda ornalasqany jóninde pikir bildirilgen. Jalpy alǵanda, Anadoly (Túrkııa), Ázerbaıjan, Grýzııa, Armenııa, Kavkaz aımaǵy (Daǵystan, Abhazııa/ Reseı Federasııasy), Sırııa jáne Or­ta Azııanyń Qorqyt Ata jyrlarynda qamtylǵan aımaqtar ekeni málim. Jyr­lardaǵy Alataý, Arqa bel (eńbek avtorlarynyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy Saryarqa), Gókche taý (Kókshetaý), Qazylyq (Qazyǵurt), Qarataǵ (Qarataý), Qara­juq (Qarashyq), Túrkistan sekildi jer ataý­larynyń qazirgi tańda Orta Azııada, ásirese Qazaqstanda kezdese­ti­nine nazar aýdaryp, joǵaryda aıtyp ótken tildik erekshelikterge zer sala qaraǵanda, jyrlardyń basym bóliginiń osy aımaqta týyp, keıinnen batys pen ońtústikke qaraı oıysyp, tolyǵa tús­ke­nin ańǵaramyz.

Eńbektiń «Sózdik» (324-367-bb.) bóliminde jyrlardaǵy sózder men sóz tirkesteri alfavıttik retpen tizilip, qa­zaq­sha balamalary berilgen. Bul bólimde ındekstiń berilmeýi, qandaı sóz­diń qaı jerde kezdesetini belgilenip kór­se­tilmeýi eńbektiń bir kemshin tusy dep oılaımyz. Kitaptyń sońǵy bóliminde 155 paraqtan turatyn Drezden nus­qa­sy­nyń faksımılesi alǵashqy jáne sońǵy muqaba betimen birge túrli-tústi boıaýmen basylǵan.

Professor M.Joldasbekov pen zert­teý­shi G.Shadıeva daıyndaǵan «Qorqyt Ata kitabyn» osy ýaqytqa deıin Qazaqs­tan­da atalmysh jazba jádigerge qatysty jasalǵan asa mańyzdy eńbek dep sanaımyz. Budan buryn orys jáne túrik tilderinen jasalǵan erkin, ádebı aýdarmalarmen salystyrǵanda shyǵarmanyń Drezden nusqasynan transkrıpsııalanyp, túpnusqa erekshelikteri meı­lin­she saqtala otyryp, qazaq tiline aýda­rylýynyń tildik zertteýler úshin mańyzy zor. Osylaısha shamamen segiz myńǵa jýyq sóz ben sóz tir­ke­­sin qamtıtyn jyrlardyń tildik erek­she­­likteri, tildiń qalyptasyp, damý kezeń­deri, tarıhı grammatıkasy, tildik qury­ly­my, ózgerý zańdylyqtary, sózdik qordyń saqtalýy nemese joǵalýy sekil­di kóptegen máseleniń basyn ashyp, aıqyn­­daýǵa úlken múmkindik týyp otyr. Bul tur­ǵydan atalmysh eńbek keleshekte «Qorqyt Ata kitabynyń» tili men tildik erek­shelikterine qatysty jasalatyn zert­­teýlerge negizgi derekkóz bolýǵa la­ıyq shyǵarma. Qorqyt Ata jyrlarynda kezdesetin qypshaqtyq elementter, jer-sý ataýlary, salt-dástúrler men taǵy basqa da maǵlumattardyń til, tarıh, folklor, ádebıet, etnografııa zertteýlerine ózindik úles qosary anyq. Sol sebepti álemdik deńgeıde tanyl­ǵan qundy jádigerdiń Qazaqstanda tuńǵysh ret transkrıpsııasyn daıyndap, qazaq tilinde jańashalaǵan professor M.Joldasbekov pen PhD doktory G.Shadıevany, sondaı-aq osy eńbektiń daıyndalyp, jaryq kórýine atsalysqan redaksııa alqasynyń músheleri professor A.Musaqojaeva, professor D.Qydyráli, professor Sh.Ybyraev, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Á.Qazaq­baev jáne ǵylym magıstri R.Álim­bekovti shyn júrekten quttyq­taı­myz. Eńbektiń túrkologııa ǵylymyna, qorqyttaný salasyna eleýli úles qosar jańa, tyń zertteýlerge bastama bolatynyna senimimiz mol.

Erdjan ALKAIа,

professor, Fyrat ýnıversıtetiniń gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar fakýlteti qazirgi túrki tilderi men ádebıetteri bóliminiń meńgerýshisi

Elazyǵ qalasy, Túrkııa