Aýyldaǵy kásipkerlikti damytý – el ıgiligin eseleý

Sońǵy ýaqytta qanatyn keńge ja­ıyp kele jatqan jahandaný dáýiri kún sanap bizge aýyldy saqtaý – ulttyq bolmys, ulttyq qundylyqtardy, ulttyq rýhty saqtaýdyń birden-bir joly eke­nin naqty uǵyndyra bastaǵandaı. Al­tyn tamyrymyzdan aıyrylsaq, ult retinde saqtalýymyz da qıynǵa soǵa­dy. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy men kásipkerligin damytý búginde tek eko­nomı­kalyq emes, negizgi ulttyq máselege aına­lyp otyr. Aýyldy kóterý isine árbir azamat ulttyq ustanym retinde qaraı­tyn kez keldi. Sonda ǵana biz kózdegen maq­sa­ty­­myzǵa jetip, altyn besiktegi tirlikti qaıta túlete alamyz.

Ras, kúni-búginge deıin aýyl sharýa­shy­lyǵyn aıaǵynan tik turǵyzý úshin talaı irgeli ister atqaryldy. Aýyl kásipkerligin damytý baǵytynda memlekettik deńgeıde túrli baǵdarlamalar qabyldandy. Sonyń nátıjesinde ótken ǵasyrdaǵy 90-jyl­dar­dyń basynda múldem turalap qal­ǵan aýyldyń tamyryna eptep qan júgire bastaǵan edi. Kóptegen irgeli sharýa­shy­lyq­tyń negizi qalandy. Áıtse de, qazirgi zamannyń talaby aýyl sharýa­shy­­lyǵyn jańa bir satyǵa kóterýdi qajet etedi.

Qazirgi ýaqytta aýyl kásipkerligindegi ahýal qandaı? Aýyl sharýashylyǵy usynǵan málimetterge júginsek, búginde «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha kásipkerlik negizderine oqytý, shaǵyn nesıeleý, agrarlyq ónerkásip keshenderin sýbsıdııalaý sııaqty sharalar júzege asyrylýda. 2018-2019 jyldary «Bastaý Bıznes» jobasy boıynsha elimizde 61 myń adam kásipkerlik negizderine oqytatyn kýrstarda bilimin jetildirdi. Solardyń 10 myńnan astamy ózderiniń bıznes jobalaryn iske qosty. Bul jobalardyń 80 paıyzdan astamy etti jáne sútti baǵyttaǵy iri qara malyn ósirý, jylqy, qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn qurylymdar bolǵany da kóńilge qýanysh uıalatady. Sebebi elimiz úshin osy tórt túlikten alynatyn ónimderdiń bási qashanda joǵary. Bul ónimder eksporttyq áleýetke de ıe.

Jastar jyly aıasynda kásipkerlik kýrstarynda 45 myń jas bilim alyp, solardyń 5 myńnan astamy óz kásipterin ashqan. Jalpy, aýyldyq jerler men shaǵyn qalalardyń turǵyndaryn shaǵyn nesıemen qamtamasyz etý baǵytynda 2017-2019 jyldary 136,5 mlrd teńge bólindi. Sonyń nátıjesinde 30 myń shaǵyn nesıe berilip, 20 myń startap joba qurylyp, 30 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy.

Al agrarlyq óndiris keshenderin sýbsıdııalaý búginde 16 baǵyt boıynsha júzege asyp jatyr. Jalpy, sýbsıdııanyń 47 túri bar. Olar negizinen ınvestısııalyq sýbsıdııa, nesıe jáne lızıng boıynsha syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııa­laý, mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligin arttyrý sýbsıdııasy, túrli sút ónimderin qaıta óńdeýden ótkizý óndirisi úshin bólinetin sýbsıdııalar, mıneraldyq tyńaıtqyshardy, gerbısıdter men tuqymdardyń baǵasyn tómendetý boıynsha beriletin bazalyq sýbsıdııalar bolyp kete beredi. Osyndaı baǵytta júrgizilgen memlekettik qoldaý nátıjesinde sońǵy úsh jylda salada negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha oń ózgerister baıqaldy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi 2018 jyly 37 paıyzǵa ósip, ishki jalpy ónimniń kólemi 4,5 trln teńgeni quraǵan. Al aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna ınvestısııa tartý 44 paıyzǵa artyp, 365 mln teńgege jetti.

Osyndaı naqty kórsetkishterden, jalpy aýyl sharýashylyǵyn, aýyl kásip­ker­l­igin qoldaý baǵytynda atqa­ry­lyp jatqan jumystar az emestigin baıqaýǵa bolady. Biraq budan osy jetkilikti, osyndaı ister arqyly aýyl­da­ǵylar­dyń turmys deńgeıin kóteremiz degen jansaq pikir týyndamaýy kerek. Bul aýyl tur­ǵyn­darynyń nesıe kepil­digin usynýǵa qabiletti, nesıe alýǵa múmkindigi bar bóli­gi­niń ǵana tir­ligi. Al qalǵan 70 paıyzǵa jýyǵy áli kúnge ózderiniń qoradaǵy azyn-aýlaq maly, qusy, baý-baqshasymen kúnel­tip otyr. Aýyldaǵy árbir aýlany jeke qosalqy sharýashylyq dep qarasaq, osy qosalqy sharýashylyqtar aýyl sharýashylyǵyndaǵy ishki jalpy ónimniń negizgi bóligin quraıdy. Búginde súttiń 73 paıyzy, ettiń 55 paıyzy qosalqy sharýashylyqtarǵa tıesili. Bul ónimderdi olar jáne eshqandaı memlekettik qoldaýsyz óndirip otyr. Sondyqtan bizge endigi kezekte osy qosal­qy sharýashylyqtardy qoldaýǵa ba­ǵyttalǵan arnaıy memlekettik baǵ­dar­lama qurý qajet. Sonda ǵana biz aýyl turǵyndarynyń basym bóliginiń tabys deńgeıin arttyrýǵa qol jetkizemiz. Aýyl­daǵylardyń tabysyn arttyrýdyń bir joly qosalqy sharýashylyqtardy jáne aýyl sharýashylyq kooperatıvterin damytý ekenin Elbasymyz da, Memleket basshysy Q. Toqaev ta talaı márte aıtqan bolatyn.

Osy oraıda, muny qalaı iske asyr­ǵan jón degen zańdy suraq týady. Búginde biz memlekettik sýbsıdııany iri agrofırmalarǵa bólip otyrmyz. Sonyń saldarynan birqatar agrofırma ózde­ri­­­ne tıesili sýbsıdııadan qaǵyldy. Bul óz kezeginde ekonomıkalyq josparyn mem­lekettik sýbsıdııalarǵa negizdep jasaıtyn sharýashylyqtarǵa delfot jáne bankrottyq qaýip tóndirgen edi. Degenmen, osy qalyptasqan jaǵdaı bizdegi iri agrofırmalar men óndiris oryndarynyń memleketten bólinetin sýbsıdııaǵa asa táýeldi bolyp qalǵanyn kórsetip berdi. Bolashaqta biz budan birtindep arylýymyz kerek. Árıne, dál qazirgi ýaqytta eshkim iri agrofırmalardy sýbsıdııadan qaǵýdy kózdep otyrǵan joq. Olaı etsek, kóptegen aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshi kásiporyndardyń tamyryna balta shabamyz. Biraq aıaǵynan tik turǵan iri kásiporyndar bolashaqta óndiristerin sýbsıdııasyz óristetýge qol jetkizýi tıis. Al memleket onyń ornyna jeke qosalqy sharýashylyqtardy sýbsıdııamen qamtý tetikterin jolǵa qoısa, shaǵyn sharýashylyqtardyń ózinde ónimdi daıyndaý, saqtaý, bastapqy óńdeýden ótkizý, tabıǵı sapaly ónimniń sapasyn joǵaltpaı saýda jelilerine jetkizý ınfraqurylymy qalyptasady, damıdy. Sonyń nátıjesinde qazaqtyń dalasynda tabıǵı jolmen ósip-óngen qunarly taza ónim dúken sórelerine der kezinde jetip, el ıgiligine paıdalanylar edi.

Qalaı degenmen, ımporttyq ónim bóten topyraqta, túrli hımıkattarmen óndiriledi, onyń adam aǵzasyna paıda­sy shamaly. Shyndyǵyna kelsek, adamǵa týǵan topyraqta ósken ónimniń quna­ry­nan artyq qudiretti azyq bolmaıdy.

Aýyldy kótermeı, aýyldaǵylardyń tabys deńgeıin arttyrmaı, tutas eldiń ál-aýhatyn kóterý qıyn. Sondyqtan qoǵamda qalyptasqan malshy, shopan, toraktorshy mamandyǵyna degen kózqarasty ózgertken jón. Búginde aýyl turǵyny deseń, malshy, shopan deseń, oǵan adamnyń qory sııaqty qaraıdy. Durysynda eń qadirli adam – aýyl eńbekkerleri! Barlyq azyq túrleri aýyl­da óndiriletindikten, bizdiń aýyl­syz kúnimiz joq. Sondyqtan aýyl eńbek­kerlerin qurmetteýge úıretetin memlekettik ıdeologııa qajet dep esep­teı­min. Osy ıdeologııa túbinde ulttyq jáne memlekttik ıdeologııanyń negizgi máıegi, kúretamyry jáne órkendeý túbirine aınalary sózsiz.

Amangeldi DÁÝRENBAEV,

Parlament Májilisiniń depýtaty